Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Baccalà alla vicentina: sztokfisz duszony w oliwie i mleku z Vicenzy

Baccalà alla vicentina: sztokfisz z cebulą i anchois duszony 4 godziny w oliwie i mleku, podawany z polentą. Technika pipare, proporcje i dobór oliwy

Baccalà alla vicentina: ilustracja

Baccalà alla vicentina to danie z Vicenzy, w którym namoczony sztokfisz, przełożony cebulą z anchois i natką, obtoczony w mące z serem Grana Padano, dusi się około czterech godzin w mieszance oliwy i mleku na najmniejszym możliwym ogniu. Podaje się go z polentą, a sos, który powstaje z oliwy, mleka, cebuli i żelatyny ryby, jest równie ważny jak sama ryba.

Oliwa jest tu medium duszenia: przykrywa rybę razem z mlekiem, przez kilka godzin przenosi ciepło łagodnie i równo, a pod koniec łączy się z mlekiem i cebulą w gęsty, kremowy sos. Na cztery porcje idzie jej około 200 ml, więc powinna być łagodna, świeża i dobra, choć niekoniecznie najdroższa.

Przygotowanie1 godz.
Razem3 dni
Trudnośćśredni
Porcje4
Oliwadelikatna, np. Veneto DOP z podstrefy Euganei e Berici albo Garda DOP

W skrócie

  • Region: Wenecja Euganejska, prowincja Vicenza, zwłaszcza Sandrigo.
  • Główne składniki: sztokfisz, cebula, solone anchois, mleko, oliwa, mąka, Grana Padano, natka, polenta.
  • Rola oliwy: medium powolnego duszenia i baza sosu razem z mlekiem.
  • Najlepsza oliwa: delikatna, o niskiej goryczy, np. Veneto DOP z Colli Berici albo Garda DOP.
  • Czas przygotowania: 3 dni moczenia, godzina pracy i około 4,5 godziny duszenia.
  • Poziom trudności: średni; prace są proste, ale wymagają cierpliwości.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Pipare, czyli powolne duszenie krok po kroku
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Jak w całej Wenecji Euganejskiej, w Vicenzy słowo baccalà, w dialekcie bacalà, oznacza sztokfisza, czyli dorsza suszonego na wietrze bez soli, a nie dorsza solonego. Suszona ryba z norweskich Lofotów docierała w głąb lądu weneckimi szlakami handlowymi od późnego średniowiecza. Po soborze trydenckim (1545–1563), gdy dni postne stały się w Italii ściśle przestrzegane, stała się podstawą postnej kuchni, bo była tania, lekka i trwała.

W miastach laguny sztokfisza ubijano z oliwą na krem, z czego powstało baccalà mantecato. W Vicenzy i jej okolicach wybrano inną drogę: długie, ciche duszenie w oliwie i mleku. Mleko było na wsi pod Vicenzą łatwo dostępne, a polenta z kukurydzy od XVII–XVIII wieku stanowiła podstawę wyżywienia, więc danie bardzo szybko połączyło się z polentą.

Strażnikiem przepisu jest Dogale Confraternita del Bacalà alla Vicentina, bractwo z siedzibą w Sandrigo, niewielkiej miejscowości na północ od Vicenzy. Bractwo spisało recepturę, którą uznaje za kanoniczną, i we wrześniu organizuje w Sandrigo święto tej ryby. Sandrigo utrzymuje też partnerstwo z wyspą Røst na Lofotach, skąd pochodzi duża część sztokfisza. Receptura bractwa na 12 osób przewiduje mniej więcej 1 kg suchego sztokfisza, 0,5 l oliwy, 0,5 l mleka, 0,5 kg cebuli, kilka solonych sardynek lub anchois, mąkę, tarty Grana Padano i natkę.

W dialekcie mówi się, że baccalà ma pipare, czyli ledwie pyrkać, wydając pojedyncze ciche pęcherzyki. To słowo dobrze opisuje technikę, bez której danie się nie uda: w zbyt wysokiej temperaturze sztokfisz twardnieje, a mleko się warzy.

Pipare, czyli powolne duszenie krok po kroku

Duszenie w oliwie i mleku przypomina konfitowanie: ryba gotuje się w tłuszczu w temperaturze daleko poniżej smażenia. Mleko chroni oliwę przed przegrzaniem, a oliwa nie pozwala mleku przywrzeć do dna. Poniższa tabela pokazuje, czego się spodziewać na kolejnych etapach.

Etap Temperatura Czas Po czym poznać
Podgrzewanie do około 85°C 20–30 minut na brzegach pojawiają się pierwsze drobne pęcherzyki
Pipare 85–90°C 3,5–4 godziny co kilka sekund pęka pojedynczy pęcherzyk
Odpoczynek stygnie do 60°C 15–30 minut sos gęstnieje i przybiera kremowy kolor
Odgrzewanie następnego dnia 85°C 30–40 minut sos znów jest płynny i błyszczący

Najlepszy jest gliniany garnek (tegame di coccio), bo powoli się nagrzewa i długo trzyma ciepło, ale wystarczy też ciężki garnek żeliwny. Pod naczynie dobrze podłożyć rozpraszacz ciepła.

Składniki

Na 4 porcje:

Na rybę

  • 350 g suchego sztokfisza (po namoczeniu około 1 kg)
  • 250 g białej cebuli
  • 2 solone anchois (4 filety)
  • 15 g natki pietruszki
  • 40 g mąki pszennej
  • 20 g tartego sera Grana Padano
  • 200 ml delikatnej oliwy extra vergine (i 50 ml w zapasie)
  • 200 ml pełnego mleka (i 50 ml w zapasie)
  • sól do smaku
  • czarny pieprz do smaku

Na polentę

  • 300 g żółtej mąki kukurydzianej średnio mielonej
  • 1,5 l wody
  • 12 g soli

Przygotowanie

  1. Rozbij sztokfisza tłuczkiem, jeśli nie był rozbity, i mocz go w zimnej wodzie w lodówce przez 72 godziny, zmieniając wodę co 8 godzin. Ryba jest gotowa, gdy napęczniała, zbielała i miękko ugina się pod palcem. Po namoczeniu powinna ważyć około trzech razy więcej niż sucha.

  2. Rozetnij rybę wzdłuż brzucha, rozłóż na płasko i wyjmij kręgosłup oraz wszystkie ości, zostawiając skórę. Pokrój ją na kawałki 6–8 cm. Etap jest skończony, gdy przesuwając palcami po mięsie, nie wyczuwasz żadnej ości.

  3. Cebulę pokrój w cienkie piórka i duś w rondlu z 3 łyżkami oliwy na małym ogniu przez 15 minut, aż będzie miękka i szklista, ale nie zrumieniona. Dodaj filety anchois oczyszczone z soli i rozgnieć je drewnianą łyżką, mieszając 2–3 minuty, aż się rozpuszczą. Zdejmij z ognia i wmieszaj posiekaną natkę.

  4. Na talerzu wymieszaj mąkę z serem Grana Padano i szczyptą pieprzu. Rozchyl każdy kawałek ryby i włóż do środka łyżeczkę cebulowej masy, złóż i obtocz z obu stron w mące z serem. Kawałki są gotowe, gdy pokrywa je cienka, równa warstwa mąki bez grudek.

  5. Na dno glinianego garnka o średnicy 20–22 cm wyłóż łyżkę cebulowej masy. Ułóż ciasno kawałki ryby skórą do dołu w jednej, najwyżej dwóch warstwach, przykryj resztą cebuli i posyp pozostałą mąką z serem. Ryba powinna wypełniać naczynie tak, by się nie przesuwała.

  6. Zalej rybę oliwą, a potem mlekiem, tak by płyn przykrywał ją na około 1 cm; w razie potrzeby dolej oliwy i mleka z zapasu w równych proporcjach. Postaw garnek na rozpraszaczu ciepła na najmniejszym palniku i podgrzewaj 20–30 minut, aż przy brzegach pojawią się pierwsze drobne pęcherzyki.

  7. Duś rybę bez przykrycia albo pod lekko uchyloną pokrywką przez 3,5–4 godziny w temperaturze 85–90°C. Nie mieszaj: co 30–40 minut chwyć garnek przez ściereczkę i delikatnie nim zakręć, żeby sos nie przywarł. Ryba jest gotowa, gdy jest miękka jak masło, a sos zgęstniał, ma kolor kości słoniowej i oblepia kawałki.

  8. Polentę ugotuj w ostatniej godzinie duszenia. Zagotuj osoloną wodę, wsyp mąkę cienkim strumieniem, mieszając trzepaczką, i gotuj na małym ogniu 45–50 minut, mieszając co kilka minut drewnianą łyżką. Polenta jest gotowa, gdy jest gęsta, błyszcząca i odchodzi od ścianek garnka.

  9. Zdejmij garnek z ryby z ognia i odstaw na 15–30 minut, żeby sos zgęstniał. Podawaj na ciepłych talerzach: kawałek ryby z dużą łyżką sosu obok porcji miękkiej polenty albo na plastrach polenty grillowanej.

Baccalà alla vicentina ma pyrkać, a nie wrzeć: przez cztery godziny na powierzchni pęka tylko pojedynczy pęcherzyk.

Jaka oliwa

Przez cztery godziny w 85–90°C delikatne, świeże aromaty oliwy w dużej mierze się ulatniają, ale jej podstawowy charakter zostaje: słodycz albo gorycz, okrągłość albo ostrość. Dlatego do baccalà alla vicentina wybiera się oliwy łagodne, maślane, z nutą migdała, o niskiej goryczy. Intensywna oliwa z wczesnego zbioru zrobi sos szorstkim, a jej zielony kolor zmieni barwę kremu na szarozieloną.

Najbardziej naturalnym wyborem jest oliwa z najbliższej okolicy, czyli Veneto DOP z podstrefy Euganei e Berici. Colli Berici to wzgórza leżące tuż na południe od Vicenzy, gdzie oliwki rosną na wapiennych zboczach obok winnic; oliwa z Leccino i Frantoio z tych stron jest zwykle delikatna i harmonijna. Szersze tło znajdziesz w przewodniku po oliwie z Wenecji Euganejskiej. Dobrą alternatywą jest Garda DOP, łagodna i migdałowa.

Poza północnymi Włochami szukaj oliwy z dojrzałych owoców odmiany Leccino albo łagodnego kupażu opisanego jako fruttato leggero. Ponieważ oliwy idzie sporo, a jej subtelności i tak zgasną w czasie duszenia, nie ma potrzeby kupować na ten cel najdroższej butelki z kolekcji. Ważna jest za to świeżość: zjełczała oliwa po czterech godzinach w cieple zdominuje smak dania.

Na co uważać

Za wysoka temperatura. Jeśli płyn zaczyna bulgotać, białko ryby się ściąga, mięso twardnieje, a mleko się warzy i tworzy grudki. Pilnuj, by na powierzchni pękały tylko pojedyncze pęcherzyki, a w razie potrzeby podłóż pod garnek dwa rozpraszacze.

Mieszanie łyżką. Każde przełożenie kawałków łyżką rozbija rybę na drobne płatki, a sos traci jednolitość. Zamiast mieszać, obracaj garnkiem i potrząsaj nim lekko co pół godziny.

Zbyt duże naczynie. W szerokim garnku ryba leży luźno, potrzeba dużo więcej oliwy i mleka, a płyn szybciej odparowuje. Kawałki mają leżeć ciasno, a płyn przykrywać je na około centymetr.

Niedokładnie oczyszczona ryba. Ości w sztokfiszu są twarde i ostre, a po czterech godzinach duszenia nadal łatwo je przeoczyć. Sprawdź każdy kawałek palcami przed obtoczeniem w mące.

Pośpiech przy podaniu. Danie prosto z ognia ma rzadki sos, który rozlewa się po talerzu. Po 15–30 minutach odpoczynku, a jeszcze lepiej następnego dnia po odgrzaniu, sos jest gęsty i kremowy.

Warianty

W samym Vicentino każda rodzina ma swoją wersję. Jedni nie nadziewają ryby, tylko przekładają ją warstwami cebuli, inni zamiast anchois dają solone sardynki, jak w recepturze bractwa z Sandrigo. Część kucharzy dolewa do duszenia odrobinę białego wina, a ilość mleka bywa mniejsza lub większa w stosunku do oliwy.

Popularna jest wersja z piekarnika: przygotowany garnek wstawia się do piekarnika nagrzanego do 130–140°C na 3,5–4 godziny. Ciepło otacza naczynie ze wszystkich stron i ryzyko przypalenia dna jest mniejsze, choć tradycjonaliści wolą kuchenkę, przy której łatwiej kontrolować pyrkanie.

Poza Wenecją Euganejską danie przygotowuje się czasem z dorsza solonego. Sos jest wtedy podobny, ale ryba ma bardziej płatkową strukturę i nie wymaga dosalania. Inne regiony mają własne sposoby na sztokfisza: Kalabria słynie ze stocco di Mammola, a w samej Wenecji Euganejskiej postny stół uzupełniają bigoli in salsa z cebulą i anchois.

Do stołu

Baccalà alla vicentina podaje się na ciepło jako danie główne, z miękką polentą albo z plastrami polenty grillowanej na patelni. W Vicentino polentę robi się często z miejscowej kukurydzy Marano, ale sprawdzi się każda dobra, średnio mielona mąka kukurydziana. Inne dania z polentą, choćby górską carbonèrę znad Gardy, łączy ta sama logika: polenta ma zebrać tłusty, aromatyczny sos.

Do picia pasują wina z prowincji Vicenza: białe Vespaiolo z Breganze o wyraźnej kwasowości albo lekkie czerwone Tai Rosso z Colli Berici. Sprawdzi się też Soave albo musujące Durello z gór Lessini, które dobrze tnie tłustość sosu.

Wiele osób uważa, że baccalà alla vicentina smakuje najlepiej następnego dnia. Ostudzone danie przechowuj w lodówce w tym samym naczyniu, przykryte, do 2–3 dni. Odgrzewaj je powoli na rozpraszaczu przez 30–40 minut, dolewając w razie potrzeby łyżkę mleka, aż sos znów będzie gładki.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest baccalà alla vicentina?

Baccalà alla vicentina to danie z Vicenzy ze sztokfisza nadziewanego cebulą z anchois i natką, obtoczonego w mące z serem i duszonego około czterech godzin w oliwie i mleku. Podaje się je z polentą. Sos z oliwy, mleka i cebuli jest gęsty, kremowy i lekko słonawy.

Dlaczego baccalà alla vicentina gotuje się tak długo?

Sztokfisz ma zwarte, włókniste mięso i dużo kolagenu, który mięknie dopiero przy długim cieple w temperaturze 85–90°C. W tym czasie kolagen zamienia się w żelatynę, która zagęszcza sos z oliwy i mleka. Szybsze gotowanie w wyższej temperaturze daje twardą rybę i zwarzone mleko.

Czy baccalà alla vicentina można zrobić z dorsza solonego?

Można, choć to odstępstwo od tradycji z Vicenzy. Dorsza solonego trzeba moczyć 36–48 godzin, zmieniając wodę, i nie dosalać dania. Ryba będzie bardziej płatkowa, a sos nieco mniej gęsty niż ze sztokfisza.

Ile oliwy potrzeba do baccalà alla vicentina?

Na 4 porcje, czyli około 350 g suchego sztokfisza, potrzeba około 200 ml oliwy i tyle samo mleka. Płyn powinien przykrywać rybę na mniej więcej centymetr. Jeśli naczynie jest szersze, trzeba dolać oliwy i mleka w równych proporcjach.

Jaka oliwa jest najlepsza do baccalà alla vicentina?

Najlepsza jest łagodna oliwa o niskiej goryczy, najchętniej z północnych Włoch, np. Veneto DOP z podstrefy Euganei e Berici albo Garda DOP. Intensywne oliwy z wczesnego zbioru robią sos szorstkim i zielonkawym. Ważna jest świeżość, bo długie duszenie wydobywa wady oliwy.

Czy baccalà alla vicentina można zrobić w piekarniku?

Tak, przygotowany garnek można wstawić do piekarnika nagrzanego do 130–140°C na 3,5–4 godziny. Ciepło rozkłada się równo i dno rzadziej się przypala. Co godzinę warto sprawdzić, czy płyn nadal przykrywa rybę.

Jak długo można przechowywać baccalà alla vicentina?

Baccalà alla vicentina przykryte w lodówce wytrzyma 2–3 dni, a wielu kucharzy uważa, że następnego dnia smakuje lepiej. Odgrzewaj je powoli na małym ogniu przez 30–40 minut. W razie potrzeby dolej łyżkę mleka, żeby sos znów był gładki.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu