Baccalà alla vicentina to danie z Vicenzy, w którym namoczony sztokfisz, przełożony cebulą z anchois i natką, obtoczony w mące z serem Grana Padano, dusi się około czterech godzin w mieszance oliwy i mleku na najmniejszym możliwym ogniu. Podaje się go z polentą, a sos, który powstaje z oliwy, mleka, cebuli i żelatyny ryby, jest równie ważny jak sama ryba.
Oliwa jest tu medium duszenia: przykrywa rybę razem z mlekiem, przez kilka godzin przenosi ciepło łagodnie i równo, a pod koniec łączy się z mlekiem i cebulą w gęsty, kremowy sos. Na cztery porcje idzie jej około 200 ml, więc powinna być łagodna, świeża i dobra, choć niekoniecznie najdroższa.
W skrócie
- Region: Wenecja Euganejska, prowincja Vicenza, zwłaszcza Sandrigo.
- Główne składniki: sztokfisz, cebula, solone anchois, mleko, oliwa, mąka, Grana Padano, natka, polenta.
- Rola oliwy: medium powolnego duszenia i baza sosu razem z mlekiem.
- Najlepsza oliwa: delikatna, o niskiej goryczy, np. Veneto DOP z Colli Berici albo Garda DOP.
- Czas przygotowania: 3 dni moczenia, godzina pracy i około 4,5 godziny duszenia.
- Poziom trudności: średni; prace są proste, ale wymagają cierpliwości.
Spis treści
Skąd się wzięło
Jak w całej Wenecji Euganejskiej, w Vicenzy słowo baccalà, w dialekcie bacalà, oznacza sztokfisza, czyli dorsza suszonego na wietrze bez soli, a nie dorsza solonego. Suszona ryba z norweskich Lofotów docierała w głąb lądu weneckimi szlakami handlowymi od późnego średniowiecza. Po soborze trydenckim (1545–1563), gdy dni postne stały się w Italii ściśle przestrzegane, stała się podstawą postnej kuchni, bo była tania, lekka i trwała.
W miastach laguny sztokfisza ubijano z oliwą na krem, z czego powstało baccalà mantecato. W Vicenzy i jej okolicach wybrano inną drogę: długie, ciche duszenie w oliwie i mleku. Mleko było na wsi pod Vicenzą łatwo dostępne, a polenta z kukurydzy od XVII–XVIII wieku stanowiła podstawę wyżywienia, więc danie bardzo szybko połączyło się z polentą.
Strażnikiem przepisu jest Dogale Confraternita del Bacalà alla Vicentina, bractwo z siedzibą w Sandrigo, niewielkiej miejscowości na północ od Vicenzy. Bractwo spisało recepturę, którą uznaje za kanoniczną, i we wrześniu organizuje w Sandrigo święto tej ryby. Sandrigo utrzymuje też partnerstwo z wyspą Røst na Lofotach, skąd pochodzi duża część sztokfisza. Receptura bractwa na 12 osób przewiduje mniej więcej 1 kg suchego sztokfisza, 0,5 l oliwy, 0,5 l mleka, 0,5 kg cebuli, kilka solonych sardynek lub anchois, mąkę, tarty Grana Padano i natkę.
W dialekcie mówi się, że baccalà ma pipare, czyli ledwie pyrkać, wydając pojedyncze ciche pęcherzyki. To słowo dobrze opisuje technikę, bez której danie się nie uda: w zbyt wysokiej temperaturze sztokfisz twardnieje, a mleko się warzy.
Pipare, czyli powolne duszenie krok po kroku
Duszenie w oliwie i mleku przypomina konfitowanie: ryba gotuje się w tłuszczu w temperaturze daleko poniżej smażenia. Mleko chroni oliwę przed przegrzaniem, a oliwa nie pozwala mleku przywrzeć do dna. Poniższa tabela pokazuje, czego się spodziewać na kolejnych etapach.
| Etap | Temperatura | Czas | Po czym poznać |
|---|---|---|---|
| Podgrzewanie | do około 85°C | 20–30 minut | na brzegach pojawiają się pierwsze drobne pęcherzyki |
| Pipare | 85–90°C | 3,5–4 godziny | co kilka sekund pęka pojedynczy pęcherzyk |
| Odpoczynek | stygnie do 60°C | 15–30 minut | sos gęstnieje i przybiera kremowy kolor |
| Odgrzewanie następnego dnia | 85°C | 30–40 minut | sos znów jest płynny i błyszczący |
Najlepszy jest gliniany garnek (tegame di coccio), bo powoli się nagrzewa i długo trzyma ciepło, ale wystarczy też ciężki garnek żeliwny. Pod naczynie dobrze podłożyć rozpraszacz ciepła.
Składniki
Na 4 porcje:
Na rybę
- 350 g suchego sztokfisza (po namoczeniu około 1 kg)
- 250 g białej cebuli
- 2 solone anchois (4 filety)
- 15 g natki pietruszki
- 40 g mąki pszennej
- 20 g tartego sera Grana Padano
- 200 ml delikatnej oliwy extra vergine (i 50 ml w zapasie)
- 200 ml pełnego mleka (i 50 ml w zapasie)
- sól do smaku
- czarny pieprz do smaku
Na polentę
- 300 g żółtej mąki kukurydzianej średnio mielonej
- 1,5 l wody
- 12 g soli
Przygotowanie
-
Rozbij sztokfisza tłuczkiem, jeśli nie był rozbity, i mocz go w zimnej wodzie w lodówce przez 72 godziny, zmieniając wodę co 8 godzin. Ryba jest gotowa, gdy napęczniała, zbielała i miękko ugina się pod palcem. Po namoczeniu powinna ważyć około trzech razy więcej niż sucha.
-
Rozetnij rybę wzdłuż brzucha, rozłóż na płasko i wyjmij kręgosłup oraz wszystkie ości, zostawiając skórę. Pokrój ją na kawałki 6–8 cm. Etap jest skończony, gdy przesuwając palcami po mięsie, nie wyczuwasz żadnej ości.
-
Cebulę pokrój w cienkie piórka i duś w rondlu z 3 łyżkami oliwy na małym ogniu przez 15 minut, aż będzie miękka i szklista, ale nie zrumieniona. Dodaj filety anchois oczyszczone z soli i rozgnieć je drewnianą łyżką, mieszając 2–3 minuty, aż się rozpuszczą. Zdejmij z ognia i wmieszaj posiekaną natkę.
-
Na talerzu wymieszaj mąkę z serem Grana Padano i szczyptą pieprzu. Rozchyl każdy kawałek ryby i włóż do środka łyżeczkę cebulowej masy, złóż i obtocz z obu stron w mące z serem. Kawałki są gotowe, gdy pokrywa je cienka, równa warstwa mąki bez grudek.
-
Na dno glinianego garnka o średnicy 20–22 cm wyłóż łyżkę cebulowej masy. Ułóż ciasno kawałki ryby skórą do dołu w jednej, najwyżej dwóch warstwach, przykryj resztą cebuli i posyp pozostałą mąką z serem. Ryba powinna wypełniać naczynie tak, by się nie przesuwała.
-
Zalej rybę oliwą, a potem mlekiem, tak by płyn przykrywał ją na około 1 cm; w razie potrzeby dolej oliwy i mleka z zapasu w równych proporcjach. Postaw garnek na rozpraszaczu ciepła na najmniejszym palniku i podgrzewaj 20–30 minut, aż przy brzegach pojawią się pierwsze drobne pęcherzyki.
-
Duś rybę bez przykrycia albo pod lekko uchyloną pokrywką przez 3,5–4 godziny w temperaturze 85–90°C. Nie mieszaj: co 30–40 minut chwyć garnek przez ściereczkę i delikatnie nim zakręć, żeby sos nie przywarł. Ryba jest gotowa, gdy jest miękka jak masło, a sos zgęstniał, ma kolor kości słoniowej i oblepia kawałki.
-
Polentę ugotuj w ostatniej godzinie duszenia. Zagotuj osoloną wodę, wsyp mąkę cienkim strumieniem, mieszając trzepaczką, i gotuj na małym ogniu 45–50 minut, mieszając co kilka minut drewnianą łyżką. Polenta jest gotowa, gdy jest gęsta, błyszcząca i odchodzi od ścianek garnka.
-
Zdejmij garnek z ryby z ognia i odstaw na 15–30 minut, żeby sos zgęstniał. Podawaj na ciepłych talerzach: kawałek ryby z dużą łyżką sosu obok porcji miękkiej polenty albo na plastrach polenty grillowanej.
Jaka oliwa
Przez cztery godziny w 85–90°C delikatne, świeże aromaty oliwy w dużej mierze się ulatniają, ale jej podstawowy charakter zostaje: słodycz albo gorycz, okrągłość albo ostrość. Dlatego do baccalà alla vicentina wybiera się oliwy łagodne, maślane, z nutą migdała, o niskiej goryczy. Intensywna oliwa z wczesnego zbioru zrobi sos szorstkim, a jej zielony kolor zmieni barwę kremu na szarozieloną.
Najbardziej naturalnym wyborem jest oliwa z najbliższej okolicy, czyli Veneto DOP z podstrefy Euganei e Berici. Colli Berici to wzgórza leżące tuż na południe od Vicenzy, gdzie oliwki rosną na wapiennych zboczach obok winnic; oliwa z Leccino i Frantoio z tych stron jest zwykle delikatna i harmonijna. Szersze tło znajdziesz w przewodniku po oliwie z Wenecji Euganejskiej. Dobrą alternatywą jest Garda DOP, łagodna i migdałowa.
Poza północnymi Włochami szukaj oliwy z dojrzałych owoców odmiany Leccino albo łagodnego kupażu opisanego jako fruttato leggero. Ponieważ oliwy idzie sporo, a jej subtelności i tak zgasną w czasie duszenia, nie ma potrzeby kupować na ten cel najdroższej butelki z kolekcji. Ważna jest za to świeżość: zjełczała oliwa po czterech godzinach w cieple zdominuje smak dania.
Na co uważać
Za wysoka temperatura. Jeśli płyn zaczyna bulgotać, białko ryby się ściąga, mięso twardnieje, a mleko się warzy i tworzy grudki. Pilnuj, by na powierzchni pękały tylko pojedyncze pęcherzyki, a w razie potrzeby podłóż pod garnek dwa rozpraszacze.
Mieszanie łyżką. Każde przełożenie kawałków łyżką rozbija rybę na drobne płatki, a sos traci jednolitość. Zamiast mieszać, obracaj garnkiem i potrząsaj nim lekko co pół godziny.
Zbyt duże naczynie. W szerokim garnku ryba leży luźno, potrzeba dużo więcej oliwy i mleka, a płyn szybciej odparowuje. Kawałki mają leżeć ciasno, a płyn przykrywać je na około centymetr.
Niedokładnie oczyszczona ryba. Ości w sztokfiszu są twarde i ostre, a po czterech godzinach duszenia nadal łatwo je przeoczyć. Sprawdź każdy kawałek palcami przed obtoczeniem w mące.
Pośpiech przy podaniu. Danie prosto z ognia ma rzadki sos, który rozlewa się po talerzu. Po 15–30 minutach odpoczynku, a jeszcze lepiej następnego dnia po odgrzaniu, sos jest gęsty i kremowy.
Warianty
W samym Vicentino każda rodzina ma swoją wersję. Jedni nie nadziewają ryby, tylko przekładają ją warstwami cebuli, inni zamiast anchois dają solone sardynki, jak w recepturze bractwa z Sandrigo. Część kucharzy dolewa do duszenia odrobinę białego wina, a ilość mleka bywa mniejsza lub większa w stosunku do oliwy.
Popularna jest wersja z piekarnika: przygotowany garnek wstawia się do piekarnika nagrzanego do 130–140°C na 3,5–4 godziny. Ciepło otacza naczynie ze wszystkich stron i ryzyko przypalenia dna jest mniejsze, choć tradycjonaliści wolą kuchenkę, przy której łatwiej kontrolować pyrkanie.
Poza Wenecją Euganejską danie przygotowuje się czasem z dorsza solonego. Sos jest wtedy podobny, ale ryba ma bardziej płatkową strukturę i nie wymaga dosalania. Inne regiony mają własne sposoby na sztokfisza: Kalabria słynie ze stocco di Mammola, a w samej Wenecji Euganejskiej postny stół uzupełniają bigoli in salsa z cebulą i anchois.
Do stołu
Baccalà alla vicentina podaje się na ciepło jako danie główne, z miękką polentą albo z plastrami polenty grillowanej na patelni. W Vicentino polentę robi się często z miejscowej kukurydzy Marano, ale sprawdzi się każda dobra, średnio mielona mąka kukurydziana. Inne dania z polentą, choćby górską carbonèrę znad Gardy, łączy ta sama logika: polenta ma zebrać tłusty, aromatyczny sos.
Do picia pasują wina z prowincji Vicenza: białe Vespaiolo z Breganze o wyraźnej kwasowości albo lekkie czerwone Tai Rosso z Colli Berici. Sprawdzi się też Soave albo musujące Durello z gór Lessini, które dobrze tnie tłustość sosu.
Wiele osób uważa, że baccalà alla vicentina smakuje najlepiej następnego dnia. Ostudzone danie przechowuj w lodówce w tym samym naczyniu, przykryte, do 2–3 dni. Odgrzewaj je powoli na rozpraszaczu przez 30–40 minut, dolewając w razie potrzeby łyżkę mleka, aż sos znów będzie gładki.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest baccalà alla vicentina?
Baccalà alla vicentina to danie z Vicenzy ze sztokfisza nadziewanego cebulą z anchois i natką, obtoczonego w mące z serem i duszonego około czterech godzin w oliwie i mleku. Podaje się je z polentą. Sos z oliwy, mleka i cebuli jest gęsty, kremowy i lekko słonawy.
Dlaczego baccalà alla vicentina gotuje się tak długo?
Sztokfisz ma zwarte, włókniste mięso i dużo kolagenu, który mięknie dopiero przy długim cieple w temperaturze 85–90°C. W tym czasie kolagen zamienia się w żelatynę, która zagęszcza sos z oliwy i mleka. Szybsze gotowanie w wyższej temperaturze daje twardą rybę i zwarzone mleko.
Czy baccalà alla vicentina można zrobić z dorsza solonego?
Można, choć to odstępstwo od tradycji z Vicenzy. Dorsza solonego trzeba moczyć 36–48 godzin, zmieniając wodę, i nie dosalać dania. Ryba będzie bardziej płatkowa, a sos nieco mniej gęsty niż ze sztokfisza.
Ile oliwy potrzeba do baccalà alla vicentina?
Na 4 porcje, czyli około 350 g suchego sztokfisza, potrzeba około 200 ml oliwy i tyle samo mleka. Płyn powinien przykrywać rybę na mniej więcej centymetr. Jeśli naczynie jest szersze, trzeba dolać oliwy i mleka w równych proporcjach.
Jaka oliwa jest najlepsza do baccalà alla vicentina?
Najlepsza jest łagodna oliwa o niskiej goryczy, najchętniej z północnych Włoch, np. Veneto DOP z podstrefy Euganei e Berici albo Garda DOP. Intensywne oliwy z wczesnego zbioru robią sos szorstkim i zielonkawym. Ważna jest świeżość, bo długie duszenie wydobywa wady oliwy.
Czy baccalà alla vicentina można zrobić w piekarniku?
Tak, przygotowany garnek można wstawić do piekarnika nagrzanego do 130–140°C na 3,5–4 godziny. Ciepło rozkłada się równo i dno rzadziej się przypala. Co godzinę warto sprawdzić, czy płyn nadal przykrywa rybę.
Jak długo można przechowywać baccalà alla vicentina?
Baccalà alla vicentina przykryte w lodówce wytrzyma 2–3 dni, a wielu kucharzy uważa, że następnego dnia smakuje lepiej. Odgrzewaj je powoli na małym ogniu przez 30–40 minut. W razie potrzeby dolej łyżkę mleka, żeby sos znów był gładki.
