Baccalà mantecato to wenecki krem ze sztokfisza, czyli dorsza suszonego bez soli, który po namoczeniu i ugotowaniu długo ubija się z oliwą dodawaną cienkim strumieniem, aż powstanie biała, puszysta i lekko włóknista masa. W weneckich bàcari, małych winiarniach z przekąskami, podaje się go jako cicchetto na grzance z białej polenty albo na kromce chleba, do kieliszka wina.
Oliwa jest tu drugim po rybie składnikiem: na 300 g suchego sztokfisza idzie jej około 250 ml. Nie służy do smażenia ani do marynowania, tylko tworzy emulsję, więc jej smak i kolor decydują o tym, czy krem będzie delikatny i kremowobiały, czy gorzkawy i zielonkawy.
W skrócie
- Region: Wenecja i cała Wenecja Euganejska, zwłaszcza laguna i Treviso.
- Główne składniki: sztokfisz, oliwa extra vergine, czosnek, natka pietruszki, biały pieprz, biała polenta do podania.
- Rola oliwy: emulsja, która z rybnymi włóknami tworzy puszysty krem.
- Najlepsza oliwa: delikatna, słodkawa, o niskiej goryczy, np. Garda DOP albo Veneto DOP.
- Czas przygotowania: 3 dni moczenia sztokfisza i około 1,5 godziny pracy.
- Poziom trudności: średni; najwięcej uwagi wymaga ubijanie.
Spis treści
Skąd się wzięło
W Wenecji Euganejskiej słowo baccalà oznacza sztokfisza, a nie dorsza solonego, jak w pozostałej części Włoch. To mylące, ale utrwalone: wenecki „baccalà” to dorsz atlantycki suszony na wietrze na drewnianych stojakach na Lofotach w Norwegii, bez grama soli, twardy jak deska. Dorsz solony, który w Rzymie czy Neapolu nazywa się baccalà, w Wenecji Euganejskiej występuje w innych przepisach.
Ze sztokfiszem w Wenecji łączy się historia Pietra Queriniego, weneckiego kupca, który w 1431 roku wypłynął z Krety z ładunkiem wina do Flandrii. Statek rozbił się w czasie sztormu, a ocaleni na początku 1432 roku dotarli do wyspy Røst na Lofotach, gdzie miejscowi rybacy przyjęli ich na kilka miesięcy. Relacje z tej wyprawy zachowały się i opisują suszone ryby. Popularne twierdzenie, że to Querini „przywiózł” sztokfisza do Wenecji, jest jednak uproszczeniem: suszonym dorszem handlowano w Europie wcześniej, głównie za pośrednictwem kupców hanzeatyckich.
Prawdziwą karierę sztokfisz zrobił po soborze trydenckim (1545–1563), gdy katolickie dni postne stały się w Italii bardzo przestrzegane. Ryba suszona była lekka w transporcie, nie psuła się miesiącami i kosztowała mniej niż świeża, więc trafiła do kuchni całego północnego wschodu. Włochy od stuleci należą do największych odbiorców norweskiego sztokfisza.
Słowo mantecato pochodzi od czasownika mantecare, czyli ucierać i ubijać do kremowej konsystencji; tego samego słowa używa się przy risotto. Wenecki przepis w wersji uznawanej za klasyczną jest bardzo skromny: ryba, oliwa, czosnek, natka, sól i pieprz, bez mleka i śmietany. Krem jada się przez cały rok w bàcari, a w wielu domach jest stałym punktem wigilijnej kolacji.
Sztokfisz czy dorsz solony
We Włoszech sztokfisza można kupić suchego w całości, już rozbitego i namoczonego u sprzedawców ryb albo pakowanego próżniowo po namoczeniu. W Polsce suchy sztokfisz pojawia się w sklepach z produktami skandynawskimi i włoskimi; łatwiej o dorsza solonego. Oba surowce się nadają, ale dają inny krem.
| Cecha | Sztokfisz (suszony) | Dorsz solony |
|---|---|---|
| Konserwacja | suszenie na wietrze, bez soli | solenie, częściowe suszenie |
| Moczenie | 3 dni, zmiana wody co 8 godzin | 36–48 godzin, zmiana wody co 6–8 godzin |
| Przyrost masy po moczeniu | około 2,5–3 razy | około 1,3–1,5 raza |
| Struktura kremu | puszysta, wyraźnie włóknista | gęstsza, bardziej płatkowa |
| Solenie na końcu | konieczne | zwykle zbędne |
Składniki
Na 4 porcje:
Na krem
- 300 g suchego sztokfisza (po namoczeniu około 800–900 g)
- 1 liść laurowy
- 1 plaster cytryny
- 250 ml delikatnej oliwy extra vergine (i 2–3 łyżki w zapasie)
- 1 ząbek czosnku
- 1 łyżka drobno posiekanej natki pietruszki
- sól do smaku
- biały pieprz do smaku
Na polentę
- 250 g białej mąki kukurydzianej
- 1,25 l wody
- 10 g soli
- 30 ml oliwy do posmarowania
Przygotowanie
-
Jeśli sztokfisz nie był rozbity, uderzaj go przez około 5 minut drewnianym tłuczkiem na desce, żeby rozluźnić włókna, i potnij na kawałki 10–15 cm mocnymi nożycami. Włóż do dużego naczynia z zimną wodą i trzymaj w lodówce lub chłodnym miejscu poniżej 8°C przez 72 godziny, zmieniając wodę co 8 godzin. Ryba jest gotowa, gdy napęczniała, zbielała i ugina się pod naciskiem palca.
-
Włóż kawałki do szerokiego garnka, zalej zimną wodą tak, by były przykryte na 3 cm, dodaj liść laurowy i plaster cytryny. Doprowadź powoli do lekkiego mrugania wody, około 90°C, i gotuj 20 minut, nie dopuszczając do pełnego wrzenia. Ryba jest gotowa, gdy mięso rozchodzi się na płatki pod naciskiem widelca.
-
Odcedź rybę, zachowując 100 ml wody z gotowania. Jeszcze ciepłą obierz ze skóry, wyjmij kręgosłup i wszystkie ości, odrzuć ciemne fragmenty. Przebieraj płatki palcami; etap jest skończony, gdy w misce zostało tylko białe mięso bez twardych ości.
-
Czosnek obierz, usuń kiełek i posiekaj na miazgę, a natkę drobno posiekaj. Jeśli wolisz bardzo łagodny krem, zamiast siekać czosnek, natrzyj nim tylko ścianki miski, w której będziesz ubijać.
-
Przełóż ciepłe płatki ryby, o temperaturze 40–50°C, do miski. Ubijaj je energicznie drewnianą łyżką, a po minucie zacznij wlewać oliwę cienkim strumieniem, jak przy majonezie: najpierw 50 ml, potem przerwa, aż zostanie wchłonięta, i kolejne porcje. Ręcznie zajmuje to 15–20 minut, a w mikserze planetarnym z mieszadłem płaskim 8–10 minut na niskich i średnich obrotach.
-
Obserwuj masę: włókna rozpadają się na nitki, kolor przechodzi od szarawego do kremowobiałego, a krem robi się puszysty i błyszczący. Jeśli jest zbyt gęsty, dodaj łyżkę ciepłej wody z gotowania; jeśli na brzegach zaczyna wyciekać oliwa, przerwij jej dodawanie i ubijaj mocniej przez minutę. Krem jest gotowy, gdy trzyma kształt na łyżce i tworzy miękkie szczyty.
-
Dopraw solą, białym pieprzem, czosnkiem i natką, ubijaj jeszcze minutę i spróbuj. Sztokfisz nie jest solony, więc soli potrzeba zwykle 5–7 g. Odstaw krem na 30 minut w temperaturze pokojowej, żeby smaki się połączyły.
-
W czasie moczenia lub dzień wcześniej ugotuj polentę. Zagotuj osoloną wodę, wsypuj mąkę cienkim strumieniem, cały czas mieszając trzepaczką, i gotuj na małym ogniu 40–45 minut, mieszając co kilka minut. Polenta jest gotowa, gdy odchodzi od ścianek garnka; wylej ją na blachę warstwą 1,5–2 cm i studź co najmniej 30 minut, aż stężeje.
-
Pokrój polentę na prostokąty około 6 × 8 cm, posmaruj oliwą i grilluj na rozgrzanej patelni grillowej 3–4 minuty z każdej strony, aż pojawią się ciemne paski i chrupiąca skórka. Nałóż na każdy kawałek łyżkę kremu, skrop kilkoma kroplami surowej oliwy i posyp natką.
Jaka oliwa
Przy emulsji oliwa zostaje rozbita na miliony drobnych kropelek. Jeśli zawiera dużo polifenoli, intensywne ubijanie rozprowadza je po całej masie i krem robi się wyraźnie gorzki; to samo zjawisko zna każdy, kto zrobił majonez z mocnej oliwy w blenderze. Dlatego do baccalà mantecato wybiera się oliwy delikatne, słodkawe, z niską goryczą i ostrością, a do tego niezbyt zielone, bo intensywny kolor przechodzi do kremu.
Najbliższe geograficznie i smakowo są oliwy z północnych Włoch. Garda DOP z odmiany Casaliva ma łagodny, migdałowy profil z nutą świeżej trawy i dobrze znosi długie ubijanie. Druga opcja to Veneto DOP, zwłaszcza z Valpolicelli, gdzie w kupażach dominuje odmiana Grignano, dająca oliwę delikatną, z nutą migdała i jabłka. Więcej o tych oliwach znajdziesz w przewodniku po oliwie z Wenecji Euganejskiej. Poza północą sprawdzi się liguryjska Taggiasca.
W części weneckich lokali krem robi się z mieszanki oliwy i oleju z nasion, żeby był bielszy i łagodniejszy. To skrót, który zabiera daniu smak; lepiej wybrać łagodną oliwę extra vergine niż ją rozcieńczać. Na wierzch, do skropienia gotowych grzanek, możesz użyć tej samej oliwy albo odrobinę bardziej owocowej, bo kilka kropel na surowo nie zdominuje kremu.
Na co uważać
Za krótkie moczenie. Niedomoczony sztokfisz ma twarde, sztywne włókna, które nie rozpadają się przy ubijaniu, a krem wychodzi grudkowaty. Trzy pełne doby to minimum dla grubych kawałków; cieńsze płaty z ogona mogą być gotowe po dwóch.
Gotowanie na pełnym wrzeniu. Burzliwe wrzenie ściąga białko i ryba robi się gumowata. Woda ma tylko mrugać, a 20 minut od tego momentu w zupełności wystarcza.
Ubijanie zimnej ryby. Gdy płatki wystygną, żelatyna tężeje i masa przestaje przyjmować oliwę, która zaczyna wyciekać na brzegi. Ubijaj rybę zaraz po obraniu, póki ma 40–50°C.
Blender z ostrzem. Szybkie ostrza zamieniają rybę w gładką pastę bez charakterystycznych nitek i wyciągają gorycz z oliwy. Jeśli nie chcesz ubijać ręcznie, użyj miksera planetarnego z mieszadłem płaskim, a nie blendera.
Cała oliwa naraz. Wlana jednym ruchem nie zdąży się związać z włóknami i krem się rozwarstwi. Dodawaj ją porcjami po 40–50 ml i czekaj, aż poprzednia zostanie wchłonięta.
Warianty
Najczęstsza odmiana to krem z dodatkiem mleka: rybę gotuje się w mieszance wody i mleka albo dolewa kilka łyżek ciepłego mleka w trakcie ubijania. Masa jest wtedy bielsza i łagodniejsza, ale traci część rybnego charakteru. Puryści z laguny uznają tylko wodę z gotowania.
Poza Wenecją Euganejską, gdzie trudniej o sztokfisza, krem robi się z dorsza solonego. Wychodzi gęstszy i bardziej płatkowy, nie wymaga dosalania i zwykle przyjmuje nieco mniej oliwy, około 200 ml na 800 g namoczonej ryby. Niektórzy dodają filet anchois albo odrobinę tartej skórki cytryny dla świeżości.
Najbliższym zagranicznym krewnym jest francuska brandade z Nîmes i Prowansji, w której solonego dorsza ubija się z oliwą i mlekiem, często z dodatkiem ziemniaków. Inne regiony mają własne sposoby na suszonego dorsza: Wenecja Euganejska duszone baccalà alla vicentina, a Liguria stoccafisso accomodato z pomidorami, oliwkami i orzeszkami piniowymi.
Do stołu
Baccalà mantecato podaje się w temperaturze pokojowej, nigdy prosto z lodówki: na grzankach z białej polenty, na chlebie albo w miseczce z krakersami i grissini. W bàcari zamawia się je razem z kieliszkiem wina, nazywanym po wenecku ombra. Na cztery osoby jako przystawka wystarczy porcja z przepisu; na stół z kilkoma cicchetti, obok sarde in saor, nakarmi 6–8 osób.
Do picia wybierz białe wino z Wenecji Euganejskiej: Soave Classico, Prosecco Superiore z Conegliano i Valdobbiadene albo Lugana znad Gardy. Kwasowość i lekkie bąbelki odświeżają usta po tłustym kremie.
Krem można zrobić dzień wcześniej: po nocy w lodówce smaki są pełniejsze. Przechowuj go w szczelnym pojemniku do 2–3 dni, a przed podaniem wyjmij na 30–40 minut i przemieszaj, żeby odzyskał puszystość. Zamrażanie nie jest dobrym pomysłem, bo po rozmrożeniu emulsja się rozwarstwia.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest baccalà mantecato?
Baccalà mantecato to wenecka przystawka ze sztokfisza, który po namoczeniu i ugotowaniu ubija się z oliwą do białego, puszystego kremu. Doprawia się go czosnkiem, natką pietruszki, solą i białym pieprzem. Podaje się go na grzankach z polenty lub chleba.
Czy baccalà to dorsz solony czy sztokfisz?
W Wenecji Euganejskiej baccalà oznacza sztokfisza, czyli dorsza suszonego bez soli. W pozostałej części Włoch tym samym słowem nazywa się dorsza solonego. Klasyczne baccalà mantecato robi się ze sztokfisza.
Jak długo moczyć sztokfisza?
Suchego sztokfisza moczy się około 3 dni w zimnej wodzie, w lodówce lub chłodnym miejscu, zmieniając wodę co 8 godzin. Wcześniej warto go rozbić tłuczkiem i pokroić na kawałki. Po namoczeniu jest 2,5–3 razy cięższy, biały i elastyczny.
Czy można zrobić baccalà mantecato z dorsza solonego?
Można, i poza Wenecją Euganejską tak się robi najczęściej. Dorsza solonego moczy się 36–48 godzin, zmieniając wodę co 6–8 godzin. Krem wychodzi gęstszy i mniej włóknisty niż ze sztokfisza i zwykle nie wymaga dosalania.
Ile oliwy potrzeba do baccalà mantecato?
Na 300 g suchego sztokfisza, czyli około 800–900 g ryby po namoczeniu, potrzeba około 250 ml oliwy. Dodaje się ją cienkim strumieniem w porcjach po 40–50 ml. Ilość zależy od tego, ile oliwy przyjmie ryba, dlatego warto mieć w zapasie 2–3 łyżki.
Dlaczego baccalà mantecato wyszło gorzkie?
Najczęstszą przyczyną jest intensywna oliwa bogata w polifenole, które przy mocnym ubijaniu rozchodzą się po całej masie. Gorycz potęguje blender z szybkim ostrzem. Do tego dania używaj łagodnej oliwy, np. Garda DOP lub Veneto DOP, i ubijaj łyżką albo mikserem planetarnym.
Jak długo można przechowywać baccalà mantecato?
Baccalà mantecato w szczelnym pojemniku wytrzyma w lodówce 2–3 dni. Przed podaniem wyjmij je na 30–40 minut i przemieszaj, żeby odzyskało kremową konsystencję. Nie zamrażaj go, bo emulsja po rozmrożeniu się rozwarstwia.
