Coratina to odmiana oliwki pochodząca z miasta Corato w prowincji Bari, najważniejsza dla oliwiarstwa Apulii i jedna z najszerzej uprawianych we Włoszech. Daje oliwę intensywnie owocową, wyraźnie gorzką i pikantną, która w analizach laboratoryjnych regularnie trafia do ścisłej czołówki pod względem zawartości polifenoli.
Pierwszy łyk Coratiny bywa zaskoczeniem: drapanie w gardle potrafi wywołać kaszel, a gorycz zostaje na języku dłużej niż po oliwach z Toskanii czy Ligurii. Kto jednak nauczy się ją czytać, dostaje oliwę o dużej strukturze, długiej trwałości i szerokim zastosowaniu w kuchni południa, od strączków po grillowane mięso. Szerszy obraz regionu, jego krajobrazu i pozostałych odmian znajdziesz w przewodniku oliwa z Apulii.
- Odmiana
- Coratina
- Pochodzenie
- Apulia, okolice Corato (prowincja Bari)
- Region
- Apulia
- Przeznaczenie
- oliwa
- Intensywność oliwy
- intensywna
W skrócie
- Pochodzenie: Corato i północna część prowincji Bari, z czasem cała Apulia oraz sady na kilku kontynentach.
- Owoc: duży, wydłużony i lekko asymetryczny, w pełni dojrzały czarny, często zawiązuje się w gronach.
- Oliwa: intensywnie owocowa, z nutą zielonego migdała, karczocha i trawy, mocno gorzka i pikantna.
- Parametry: olej w owocu zwykle 20–23%, kwas oleinowy około 75–80%, polifenole najczęściej 400–800 mg/kg.
- Uprawa: wcześnie wchodzi w owocowanie, słabo zapyla się sama, dobrze znosi chłód, chętnie atakowana przez muchę oliwną.
- Oznaczenia: podstawa Terra di Bari DOP (podstrefy Castel del Monte i Bitonto) oraz podstrefy Basso Tavoliere w Dauno DOP.
- W kuchni: strączki, gorzkie warzywa liściaste, zupy, grillowane mięso, dojrzałe sery owcze.
Spis treści
- Od Corato po Argentynę: nazwa i zasięg odmiany
- Drzewo: wczesne owocowanie i potrzeba zapylacza
- Duży owoc i późne, rozciągnięte dojrzewanie
- Smak, który trzeba umieć czytać
- Polifenole, kwas oleinowy i trwałość
- Coratina wobec Xylelli
- Coratina w oznaczeniach DOP i IGP
- Oliwa jednoodmianowa czy składnik kupażu
- Coratina w kuchni i na zakupach
- Pytania i odpowiedzi
Od Corato po Argentynę: nazwa i zasięg odmiany
Nazwa pochodzi od Corato, rolniczego miasta położonego między wybrzeżem Adriatyku a wapiennym płaskowyżem Murge, kilkadziesiąt kilometrów na zachód od Bari. W starszych opisach i w miejscowej gwarze funkcjonują też nazwy Cima di Corato, Racioppa lub Racemo di Corato, Coratese oraz „olivo a grappoli”. Te ostatnie odnoszą się do charakterystycznego zawiązywania owoców w gronach: na jednym krótkim pędzie wisi ich kilka obok siebie, co w dobrym roku daje imponujący widok.
Pochodzenie genetyczne nie zostało do końca wyjaśnione. W literaturze pojawia się hipoteza pokrewieństwa z toskańskim Frantoio i z miejscową odmianą Lezze. Dla rolników z okolic Bari ważniejsze było co innego: Coratina dawała regularny plon i dużo oleju, dlatego w drugiej połowie XX wieku coraz częściej wypierała w nowych nasadzeniach mniej wydajne odmiany lokalne.
Szacunki powierzchni różnią się w zależności od metody liczenia, najczęściej podaje się 70–90 tys. ha. Spis rolny z 2010 roku wskazywał, że to około 8% wszystkich gajów oliwnych we Włoszech. Zdecydowana większość nasadzeń leży w prowincjach Bari oraz Barletta-Andria-Trani, wokół Corato, Andrii, Ruvo di Puglia, Bisceglie i Trani, a mniejsza część na południu prowincji Foggia. Odmiana łatwo się aklimatyzuje, więc sadzono ją także w Argentynie, Chile, Australii, Kalifornii, Chinach i na chorwackiej Istrii.
Drzewo: wczesne owocowanie i potrzeba zapylacza
Drzewo Coratiny ma słabą lub średnią siłę wzrostu, rozłożysty pokrój i dość gęstą koronę z długimi, ciemnozielonymi liśćmi. Jedną z jego największych zalet jest wczesne wejście w owocowanie: młode drzewa zaczynają rodzić szybciej niż większość tradycyjnych odmian, a w dobrze prowadzonym sadzie plon jest wysoki i stosunkowo regularny. Odmiana dobrze znosi zbiór mechaniczny wstrząsarkami pnia, co w rozległych gajach północnej Apulii ma duże znaczenie ekonomiczne.
Kwitnie wcześnie, ale ma niską samopłodność. W praktyce do dobrego zawiązania owoców potrzebuje zapylaczy. W Apulii tę rolę pełnią zwykle sąsiednie gaje Ogliaroli Barese, która kwitnie w tym samym czasie, a w nowych nasadzeniach, również za granicą, sadzi się obok drzewa Pendolino, Frantoio lub Leccino.
Odporność na chłód jest dobra, choć najlepsze wyniki Coratina daje na głębokich glebach i w miejscach osłoniętych od wiatru. Słabym punktem jest mucha oliwna (Bactrocera oleae): duży, mięsisty owoc to dla niej łatwy cel, więc w ciepłe i wilgotne jesienie ochrona bywa konieczna. Co do pawiego oczka i raka oliwki obserwacje są rozbieżne. Jedne opisy uznają Coratinę za podatną, inne za średnio lub słabo podatną, co najpewniej zależy od stanowiska i pogody w danym sezonie.
Duży owoc i późne, rozciągnięte dojrzewanie
Owoc jest duży jak na odmianę oliwną, wyraźnie wydłużony, lekko asymetryczny, z zaokrągloną podstawą i tępym wierzchołkiem. Pestka także jest duża i podłużna. Dojrzewanie przebiega późno i stopniowo: na jednym drzewie długo wiszą obok siebie owoce zielone, zielonofioletowe i ciemne, a w pełni dojrzałe przybierają barwę czarną.
Zawartość oleju jest wysoka i zwykle wynosi 20–23% masy świeżego owocu, a w sprzyjających latach przy późnym zbiorze dochodzi do 25%. Olej gromadzi się jednak powoli, a maksimum osiąga dopiero na początku grudnia. Stąd odwieczny dylemat producentów: zbierać wcześnie dla smaku czy później dla ilości.
Kiedy zbierać Coratinę
Badania prowadzone w Apulii pokazały, że polifenoli w owocach jest najwięcej na przełomie września i października. W drugiej dekadzie października ich ilość spada mniej więcej o połowę, po czym utrzymuje się na podobnym poziomie aż do stycznia. Kwas oleinowy osiąga maksimum w połowie listopada. Za najlepszy kompromis między plonem a jakością uznano drugą i trzecią dekadę listopada.
Producenci oliw premium idą inną drogą i zaczynają zbiór w październiku, gdy oliwki są jeszcze w większości zielone. Wydajność spada wtedy do kilkunastu procent, za to oliwa jest najbardziej aromatyczna i najbogatsza w polifenole. Napis „raccolta precoce”, czyli wczesny zbiór, zapowiada właśnie taki styl: więcej trawy i karczocha, mocniejszą gorycz, wyższą cenę.
Smak, który trzeba umieć czytać
Oliwa z Coratiny ma owocowość średnią do intensywnej i wyraźne nuty roślinne: zielonego migdała, karczocha, liści oliwki, świeżo skoszonej trawy, czasem cykorii. Młoda oliwa jest zielona z żółtymi refleksami. Najbardziej charakterystyczna jest jednak struktura: gorycz wyczuwalna na środku języka i ostrość, która narasta kilka sekund po przełknięciu i drapie w gardle.
Za gorycz odpowiadają głównie pochodne oleuropeiny, za ostrość przede wszystkim oleokantal. W świeżej oliwie z wczesnego zbioru obie cechy bywają tak mocne, że część konsumentów uznaje je za wadę. To nieporozumienie: w ocenie organoleptycznej gorycz i pikantność są atrybutami pozytywnymi, a wadami są zapachy stęchłe, winne czy zjełczałe. Jak ocenić te cechy krok po kroku, opisujemy w poradniku o degustacji oliwy.
Z czasem charakter Coratiny łagodnieje. Po kilku miesiącach od tłoczenia gorycz traci ostrą krawędź, a migdałowa słodycz wysuwa się na pierwszy plan. Ta sama butelka smakuje więc inaczej w grudniu, a inaczej w maju, co dla wielu miłośników tej odmiany jest dodatkową zaletą.
Polifenole, kwas oleinowy i trwałość
Coratina jest punktem odniesienia, gdy mowa o oliwach bogatych w polifenole. Wyniki zależą od rocznika, terminu zbioru i technologii tłoczenia, ale typowe oliwy z tej odmiany zawierają najczęściej 400–800 mg polifenoli na kilogram, a partie z bardzo wczesnego zbioru potrafią przekroczyć 1000 mg/kg. Dla porównania unijne oświadczenie zdrowotne o ochronie lipidów krwi przed stresem oksydacyjnym wymaga co najmniej 5 mg hydroksytyrozolu i jego pochodnych w 20 g oliwy, czyli około 250 mg/kg. Szerzej piszemy o tym w artykule oliwa, polifenole i dieta śródziemnomorska.
Profil kwasów tłuszczowych też jest korzystny. Kwas oleinowy stanowi zwykle 75–80%, a kwas linolowy, najbardziej podatny na utlenianie, ma niewielki udział. Połączenie dużej ilości kwasu oleinowego i polifenoli daje wysoką stabilność oksydacyjną: dobrze przechowywana Coratina dłużej niż oliwy z odmian łagodnych zachowuje świeży aromat, choć i ją najlepiej zużyć w ciągu 12–18 miesięcy od tłoczenia.
| Parametr | Typowy zakres dla Coratiny | Co to oznacza w praktyce |
|---|---|---|
| Olej w świeżym owocu | 20–23%, przy późnym zbiorze do 25% | wysoka wydajność w tłoczni |
| Kwas oleinowy | około 75–80% | duża odporność na utlenianie |
| Polifenole ogółem | najczęściej 400–800 mg/kg | wyraźna gorycz i ostrość, długa trwałość |
| Szczyt polifenoli w owocach | koniec września i początek października | najbardziej intensywne oliwy z wczesnego zbioru |
| Kompromis plonu i jakości | druga połowa listopada | oliwa łagodniejsza, wyższa wydajność |
Coratina wobec Xylelli
Coratina nie należy do odmian uznanych za odporne na bakterię Xylella fastidiosa, dlatego nie można jej sadzić w strefie zakażonej, gdzie dopuszczone są tylko odmiany o udokumentowanej odporności. Wyniki prób polowych są przy tym niejednoznaczne: w części doświadczeń drzewa reagowały silnym zasychaniem, w innych zróżnicowanie między gajami było bardzo duże. Główny obszar uprawy Coratiny leży na północ od Salento, gdzie epidemia wyrządziła największe szkody, więc każde przesunięcie granicy zakażeń w stronę Bari jest dla producentów tej odmiany sprawą najwyższej wagi. Historię epidemii i zasady obowiązujące w poszczególnych strefach opisuje artykuł Xylella fastidiosa w Apulii.
Coratina w oznaczeniach DOP i IGP
Coratina jest wymieniona w dyscyplinarzach kilku apulijskich oznaczeń. W Terra di Bari DOP dominuje w podstrefie Castel del Monte, nazwanej od ośmiobocznego zamku Fryderyka II na wzgórzu koło Andrii, a w podstrefie Bitonto razem z Ogliarolą Barese tworzy co najmniej 80% składu. W Dauno DOP jest podstawą podstrefy Basso Tavoliere: musi stanowić co najmniej 70% oliwy, plon oliwek nie może przekroczyć 10 t z hektara, zbiór kończy się do 30 stycznia, a oliwa ma być owocowa, z lekką goryczą i ostrością.
| Oznaczenie | Podstrefa | Udział Coratiny |
|---|---|---|
| Terra di Bari DOP | Castel del Monte | co najmniej 80% |
| Terra di Bari DOP | Bitonto | razem z Ogliarolą Barese co najmniej 80% |
| Dauno DOP | Basso Tavoliere | co najmniej 70% |
| Dauno DOP | Sub-Appennino | razem z Ogliarolą i Rotondellą co najmniej 70% |
| Terre Tarentine DOP | cały obszar | jedna z czterech odmian podstawowych (łącznie co najmniej 80%) |
| Collina di Brindisi DOP | cały obszar | odmiana uzupełniająca, w puli do 30% |
Coratina jest też częstym składnikiem oliw z oznaczeniem Olio di Puglia IGP, które obejmuje cały region.
Oliwa jednoodmianowa czy składnik kupażu
Coratina jako oliwa jednoodmianowa, po włosku monocultivar lub monovarietale, to wybór dla osób, które lubią wyrazisty smak. W kupażach odgrywa rolę kręgosłupa: kilkanaście procent Coratiny dodaje struktury i trwałości łagodnym odmianom, takim jak Ogliarola Barese czy Peranzana. Wielu apulijskich producentów łączy ją także z Leccino lub Frantoio, by złagodzić gorycz, a zachować zieloną świeżość.
Coratina w kuchni i na zakupach
Coratina potrzebuje potraw, które udźwigną jej charakter. W Apulii klasycznym towarzystwem są strączki i gorzkie warzywa liściaste: puree z suszonego bobu z dziką cykorią, czyli fave e cicorie, zupy z ciecierzycy i soczewicy, a także orecchiette alle cime di rapa, gdzie oliwa spotyka się z gorzkawą rzepą, czosnkiem i anchois. Świetnie sprawdza się na grillowanej wołowinie i jagnięcinie, na pieczonych ziemniakach, na grzance z czosnkiem i na dojrzałych serach owczych.
Ostrożnie z delikatnymi rybami, surowymi owocami morza i świeżymi serami w rodzaju burraty: tu Coratina dominuje i przykrywa smak. Do głębokiego smażenia jest zbyt cenna, choć dzięki stabilności dobrze znosi duszenie i pieczenie. Dobrym sposobem na oswojenie jej smaku jest sałatka z dojrzałych pomidorów z solą i oregano, w której słodycz i kwasowość warzyw równoważą gorycz.
Pytania i odpowiedzi
Dlaczego oliwa z Coratiny jest tak gorzka?
Gorycz wynika z dużej zawartości związków fenolowych, głównie pochodnych oleuropeiny, które Coratina gromadzi w owocach w ilościach rzadko spotykanych u innych odmian. Najsilniej czuć ją w oliwie z wczesnego zbioru, z zielonych oliwek. Z upływem miesięcy od tłoczenia gorycz stopniowo łagodnieje.
Czy drapanie w gardle po Coratinie oznacza, że oliwa jest zepsuta?
Nie, drapanie w gardle to pikantność, pozytywny atrybut świeżej oliwy extra vergine. Odpowiada za nią głównie oleokantal, jeden z polifenoli. Zepsutą oliwę poznasz po zapachu stęchłym, octowym lub zjełczałym, a nie po ostrości.
Ile polifenoli ma oliwa z Coratiny?
Typowe oliwy z Coratiny zawierają najczęściej 400–800 mg polifenoli na kilogram, a te z bardzo wczesnego zbioru mogą przekroczyć 1000 mg/kg. To kilka razy więcej niż w oliwach z łagodnych odmian. Dokładna wartość zależy od rocznika, terminu zbioru i sposobu tłoczenia.
Skąd pochodzi nazwa Coratina?
Nazwa pochodzi od miasta Corato w prowincji Bari, uznawanego za kolebkę odmiany. Lokalnie spotyka się też nazwy Cima di Corato i Racioppa, które nawiązują do owoców zawiązujących się w gronach. Pod nazwą Coratina odmiana trafiła do sadów na całym świecie.
Kiedy zbiera się oliwki Coratina?
Zbiór trwa zwykle od października do grudnia. Oliwy premium powstają z owoców zbieranych w październiku, gdy polifenoli jest najwięcej, a za najlepszy kompromis między ilością a jakością uchodzi druga połowa listopada. Olej w owocach gromadzi się aż do początku grudnia.
Czy Coratina jest odporna na Xylellę?
Nie, Coratina nie jest uznawana za odmianę odporną na Xylella fastidiosa i nie wolno jej sadzić w strefie zakażonej. Wyniki obserwacji polowych są niejednoznaczne, ale w części doświadczeń drzewa reagowały silnym zasychaniem. Do nowych nasadzeń w zakażonej części Apulii dopuszczono inne odmiany, przede wszystkim Leccino i Favolosę.
Czy można smażyć na oliwie z Coratiny?
Można, bo dzięki wysokiej zawartości kwasu oleinowego i polifenoli to jedna z najbardziej stabilnych oliw. Do głębokiego smażenia szkoda jednak jej aromatu i ceny. Lepiej używać jej do duszenia, pieczenia i przede wszystkim na surowo.
Do jakich potraw pasuje Coratina?
Coratina najlepiej pasuje do dań o wyrazistym smaku: zup i puree ze strączków, gorzkich warzyw liściastych, grillowanego mięsa, pieczonych ziemniaków i dojrzałych serów. Nie polecamy jej do delikatnych ryb i świeżych serów, które łatwo przytłacza. W Apulii klasyką jest fave e cicorie i orecchiette z rzepą.
