Taggiasca to odmiana oliwek z zachodniej Ligurii, nazwana od miasteczka Taggia w dolinie rzeki Argentina w prowincji Imperia, uprawiana zarówno na oliwę, jak i na oliwki stołowe. Daje jedną z najłagodniejszych oliw we Włoszech: złocistą, słodką, maślaną, z nutą migdała, orzeszków piniowych i dojrzałego jabłka, prawie bez goryczy i z delikatną ostrością na końcu.
Ta sama odmiana trafia do słoików jako drobne oliwki taggiasche w solance, bez których trudno wyobrazić sobie liguryjską focaccię, królika z ziołami czy makaron z sosem pomidorowym z Sanremo. Taggiasca dominuje w gajach Riviera di Ponente, czyli zachodniego wybrzeża Ligurii, i jest podstawą oznaczenia Riviera Ligure DOP w jego dwóch zachodnich strefach.
- Odmiana
- Taggiasca
- Pochodzenie
- Liguria, okolice Taggi w dolinie Argentiny (prowincja Imperia)
- Region
- Liguria
- Przeznaczenie
- oliwa i oliwki stołowe
- Intensywność oliwy
- łagodna
W skrócie
- Pochodzenie: Liguria, dolina Argentiny wokół Taggi w prowincji Imperia; uprawiana w całej Riviera di Ponente, od granicy z Francją po okolice Albengi.
- Przeznaczenie: oliwa oraz oliwki stołowe w solance i bez pestek w oliwie.
- Drzewo: silnie rosnące, wysokie i długowieczne, sadzone na kamiennych tarasach zwanych fasce.
- Owoc: drobny, owalny, dojrzewający późno i nierówno, od zieleni przez fiolet do czerni; zbiór od listopada do marca.
- Oliwa: łagodna, słodka, migdałowa, z niską zawartością polifenoli i kwasem oleinowym zwykle powyżej 70%.
- Oznaczenia: Riviera Ligure DOP, zwłaszcza wzmianki Riviera dei Fiori i Riviera del Ponente Savonese.
- W kuchni: pesto, ryby, warzywa, focaccia, wypieki z oliwą.
Spis treści
Mnisi, Saraceni i miasteczko nad Argentiną
Nazwa odmiany nie budzi wątpliwości: Taggiasca znaczy po prostu „z Taggi”. Miasteczko leży kilka kilometrów od morza, u wylotu doliny Argentiny, między Sanremo a Imperią. Według miejscowej tradycji to benedyktyni z tutejszego klasztoru, związani z opactwem na wyspie Lérins u wybrzeży Prowansji, wybrali najlepsze drzewa, rozmnażali je przez szczepienie i nauczyli okolicznych chłopów zakładać gaje na zboczach.
Oliwki rosły na tym wybrzeżu już w czasach greckich i rzymskich, ale dopiero średniowieczne klasztory zrobiły z nich podstawę gospodarki. Tradycja mówi, że drzewa przetrwały najazdy Saracenów, którzy pod koniec IX wieku zniszczyli klasztor w Taggi, a w kolejnych stuleciach odmiana rozeszła się po całych zachodnich dolinach. Kiedy w XVIII i XIX wieku oliwa z Ligurii trafiała do Francji i północnych Włoch, to właśnie Taggiasca stała za jej reputacją oliwy słodkiej i delikatnej.
W różnych dolinach odmiana ma lokalne nazwy. W starszych opracowaniach pojawiają się m.in. Tagliasca, Olivo di Taggia, Giuggiolina czy Gentile, co pokazuje, jak długo i szeroko ją uprawiano. Część badaczy uważa, że drobne czarne oliwki z okolic Nicei, sprzedawane po francuskiej stronie granicy, to bardzo bliski krewny albo ta sama odmiana pod inną nazwą.
Gdzie rośnie Taggiasca
Centrum uprawy to prowincja Imperia, czyli tak zwana Riviera dei Fiori: doliny Argentiny, Impero, Prino, Nervii i Arroscii, a także wzgórza nad Sanremo, Diano Marina i Oneglią. W wielu gminach Taggiasca stanowi niemal sto procent drzew, a gaje ciągną się od brzegu morza do wysokości około 600 m. Dalej na wschód, w prowincji Savona, odmiana wciąż przeważa, ale obok niej rosną odmiany lokalne, na przykład Arnasca z okolic Albengi.
Na wschód od Genui, w Riviera di Levante, Taggiasca ustępuje miejsca odmianom Lavagnina, Razzola i Pignola oraz toskańskim Frantoio i Leccino. Dlatego mówiąc o liguryjskiej oliwie z Taggiaski, mamy na myśli przede wszystkim zachód regionu. Pełny obraz regionu, z podziałem na strefy i styl oliw, daje przewodnik oliwa z Ligurii.
Odmianę sadzi się także poza Ligurią: w sąsiednim Piemoncie, w niektórych gajach nad jeziorami północnych Włoch, a nawet w Albanii, Argentynie i Urugwaju. Poza ojczyzną daje jednak oliwy nieco inne, bo jej łagodny styl wynika w dużej mierze z późnego zbioru i specyficznego klimatu liguryjskich dolin.
Drzewo na tarasach
Taggiasca tworzy drzewa duże i silnie rosnące, o rozłożystej koronie i długich, opadających gałęziach. Pozostawione bez ostrego cięcia osiągają nawet 10 m wysokości, a na starych tarasach nie brakuje okazów kilkusetletnich. Liguryjska tradycja sprzyjała wysokim drzewom, bo na wąskich fasce, często mieszczących tylko jeden rząd, liczyła się każda gałąź z owocami.
Uprawa na tarasach jest pracochłonna i mało wydajna. Na tradycyjnych stokach plon wynosi często zaledwie około 2 t oliwek z hektara, czyli kilka razy mniej niż w nowoczesnych sadach na równinach południa. Maszyny mają tu ograniczony dostęp, więc większość prac, od cięcia po zbiór, wykonuje się ręcznie albo przy pomocy przenośnych otrząsaczy i grzebieni.
Liguryjskie gaje zachodu są w praktyce jednoodmianowe, a mimo to plonują, co świadczy o dobrej zdolności Taggiaski do zawiązywania owoców z własnego pyłku. Odmiana ma za to wyraźną skłonność do przemienności owocowania: po roku obfitym często przychodzi rok słaby, a późny zbiór, ciągnący się do marca, jeszcze ten rytm wzmacnia. W ciepłe, wilgotne jesienie owoce bywają atakowane przez muchę oliwną, a w zacienionych, wilgotnych dolinach przez pawie oczko, grzybową chorobę liści.
Owoc, który dojrzewa przez całą zimę
Owoce Taggiaski są drobne, owalne, lekko wydłużone i zwykle ważą około 2–3 g. Dojrzewają późno i bardzo nierówno: na jednym drzewie wiszą jednocześnie oliwki zielone, winnofioletowe i czarne. Ta stopniowa zmiana barwy, po włosku invaiatura, decyduje o stylu oliwy i o tym, czy owoce trafią do tłoczni, czy do solanki.
Zbiór zaczyna się w listopadzie, a w wyżej położonych dolinach Imperii trwa często do lutego, a nawet marca. Przez całą zimę pod drzewami leżą rozłożone siatki, na które spadają owoce strząsane kijami, grzebieniami albo ręcznymi otrząsaczami. Oliwki najlepiej przetłoczyć tego samego albo następnego dnia, bo drobny, dojrzały owoc szybko się nagrzewa i fermentuje w skrzynkach.
Zawartość oleju jest średnia i mocno zależy od terminu zbioru. Owoce zielone dają niewiele oliwy, za to bardziej aromatycznej i trwałej. Owoce w pełni dojrzałe dają jej więcej, z wyraźnie słodszym, bardziej maślanym smakiem. Dyscyplinarz Riviera Ligure dopuszcza wydajność do 25%, ale w praktyce z Taggiaski tłoczy się zwykle kilkanaście do dwudziestu kilku kilogramów oliwy ze 100 kg oliwek.
Jak smakuje oliwa z Taggiaski
Oliwa z Taggiaski ma barwę złocistą albo żółtozieloną, zależnie od terminu zbioru. W zapachu dominuje dojrzałe jabłko, migdał, orzeszki piniowe, czasem nuta świeżego karczocha i suchej trawy. W ustach jest gładka i wyraźnie słodka, z bardzo lekką goryczą i ostrością, która pojawia się dopiero na końcu i szybko gaśnie. Ta delikatność nie wynika z wady, tylko z natury odmiany i liguryjskiej tradycji późnego zbioru.
Pod względem chemicznym Taggiasca należy do odmian bogatych w kwas oleinowy: w oliwach z zachodniej Ligurii jego udział wynosi zwykle ponad 70%, przy niskim udziale kwasu linolowego. Polifenoli jest za to mało, zwykle w dolnej części skali spotykanej we włoskich oliwach, około 100–250 mg/kg. Oznacza to niską gorycz, ale też słabszą ochronę przed utlenianiem: oliwa z Taggiaski szybciej traci świeżość niż oliwy z Coratiny czy Moraiolo, dlatego najlepiej zużyć ją w ciągu roku od zbioru. Więcej o przyczynach i sposobach ochrony aromatu w poradniku jak przechowywać oliwę.
Coraz więcej liguryjskich tłoczni przesuwa część zbioru na listopad i grudzień, aby uzyskać oliwę bardziej zieloną, z większą ilością polifenoli. Takie butelki mają nutę zielonego migdała i karczocha, wyraźniejszą ostrość i dłużej trzymają aromat. Nie dorównają oliwom wysokopolifenolowym z południa, ale dobrze pokazują, że Taggiasca potrafi mieć dwa oblicza.
| Termin zbioru | Barwa owoców | Styl oliwy | Trwałość |
|---|---|---|---|
| listopad, wczesny grudzień | zielone, pierwsze fioletowe | lekko zielona, migdał, karczoch, delikatna ostrość | najdłuższa |
| grudzień i styczeń | fioletowe i czarne | klasyczna: słodka, maślana, jabłko i orzeszki piniowe | średnia |
| luty i marzec | w pełni czarne | bardzo miękka, słodka, mało aromatyczna | najkrótsza |
Oliwki taggiasche w solance
Drugie wcielenie odmiany to oliwki stołowe. Do słoików trafiają owoce dojrzałe, winnofioletowe albo czarne, starannie sortowane według wielkości. Tradycyjna metoda nie używa ługu: oliwki zalewa się solanką i zostawia na kilka tygodni lub miesięcy, a naturalna fermentacja stopniowo usuwa gorycz. Do zalewy dodaje się często liść laurowy, tymianek albo rozmaryn.
Gotowe taggiasche mają miąższ miękki, lekko winny, z łagodną słonością i delikatnym posmakiem migdała. Sprzedaje się je w solance, bez pestek w oliwie extra vergine albo jako pastę z oliwek. Ze względu na drobny rozmiar i mało miąższu są drogie: kilogram dobrych oliwek bez pestek kosztuje we Włoszech zwykle kilkadziesiąt euro. Na tle innych włoskich oliwek, od sycylijskich z Castelvetrano po fioletowe z Gaety, opisujemy je w przewodniku po włoskich oliwkach stołowych.
Riviera Ligure DOP i strefy zachodu
Najpewniejszym sposobem na oliwę z prawdziwej liguryjskiej Taggiaski jest oznaczenie Riviera Ligure DOP, zarejestrowane w Unii Europejskiej w 1997 roku. Obejmuje ono całe wybrzeże, ale dzieli je na trzy wzmianki geograficzne. Riviera dei Fiori w prowincji Imperia wymaga zdecydowanej przewagi Taggiaski, a Riviera del Ponente Savonese w prowincji Savona dopuszcza obok niej odmiany lokalne. Trzecia strefa, Riviera di Levante, opiera się na innych odmianach.
Dyscyplinarz wymaga zbioru prosto z drzewa, wyklucza oliwki zebrane z ziemi i nakazuje butelkowanie na terenie regionu, z rokiem zbioru na etykiecie. Oliwa musi mieć łagodny, słodki charakter, z kwasowością nieprzekraczającą 0,5%. Poza DOP wiele gospodarstw sprzedaje oliwę opisaną po prostu jako „monocultivar Taggiasca”: bywa doskonała, ale nazwa odmiany nie gwarantuje pochodzenia z Ligurii, bo drzewa tej odmiany rosną także w innych regionach.
Taggiasca w kuchni
Delikatność Taggiaski wyznacza jej rolę: to oliwa do potraw, w których nie powinna dominować. Klasycznym przykładem jest pesto alla genovese, gdzie ostra oliwa zagłuszyłaby bazylię i wydobyła jej gorycz, a liguryjska oliwa dodaje słodyczy i migdałowego tła. Równie dobrze sprawdza się do ryb gotowanych na parze, pieczonych w soli albo podanych na zimno, do gotowanych warzyw i sałat.
W piekarniach Genui i Sanremo oliwa z Taggiaski trafia do ciasta i na wierzch focacci genovese, a także do kruchej stroscii z Pietrabruny, ciasta z oliwą i cytryną z gór nad Imperią. Oliwki taggiasche łączą się z oliwą w duszonym króliku po liguryjsku z orzeszkami piniowymi, tymiankiem i białym winem oraz w świątecznym cappon magro, piramidzie z ryb i warzyw.
Do mocnych dań z czosnkiem, chili, strączkami czy grillowanym mięsem lepiej sięgnąć po oliwy zielone i ostre z południa albo z Toskanii.
Jak kupować oliwę z Taggiaski
Kupuj oliwę z ostatniego sezonu, najlepiej z rokiem zbioru na etykiecie, i w mniejszych butelkach, 250 lub 500 ml. Delikatna oliwa szybko traci aromat po otwarciu, więc zużyj ją w ciągu kilku tygodni. Ciemne szkło albo puszka to podstawa, a przechowywanie w szafce z dala od kuchenki ma tu większe znaczenie niż przy oliwach bogatych w polifenole.
Liguryjska oliwa jest droga, bo powstaje na tarasach z małym plonem. W tłoczniach Imperii butelka 0,5 l oliwy DOP kosztuje zwykle 12–20 euro, a w Polsce wyraźnie więcej. Bardzo tania „oliwa z Taggiaski” powinna wzbudzić czujność. Najlepiej kupować u producenta albo w sklepie, który podaje nazwę tłoczni i gminę. Jeśli planujesz wyjazd, trasę po dolinach Argentiny i Impero opisujemy w przewodniku Riviera di Ponente: Imperia i doliny Taggiaski.
Pytania i odpowiedzi
Skąd pochodzi nazwa Taggiasca?
Nazwa pochodzi od miasteczka Taggia w dolinie Argentiny w prowincji Imperia, w zachodniej Ligurii. Według miejscowej tradycji to tutejsi benedyktyni wyselekcjonowali i rozpowszechnili odmianę w średniowieczu. Dziś Taggiasca rośnie w całej Riviera di Ponente, od granicy z Francją po okolice Albengi.
Czy oliwa z Taggiaski jest gorzka?
Nie, to jedna z najłagodniejszych oliw we Włoszech. Ma bardzo lekką goryczkę i delikatną ostrość na końcu, bo odmiana zawiera mało polifenoli, a owoce zbiera się późno. W smaku dominuje słodycz, migdał, orzeszki piniowe i dojrzałe jabłko.
Kiedy zbiera się oliwki Taggiasca?
Zbiór trwa od listopada do lutego, a w wyżej położonych dolinach nawet do marca. Owoce dojrzewają bardzo nierówno, więc na jednym drzewie wiszą jednocześnie zielone, fioletowe i czarne oliwki. Wcześniejszy zbiór daje oliwę bardziej zieloną i trwałą, późniejszy słodszą i bardziej maślaną.
Czy oliwki taggiasche w słoiku to produkt DOP?
Nie, oznaczenie Riviera Ligure DOP dotyczy wyłącznie oliwy extra vergine. Oliwki taggiasche w solance albo bez pestek w oliwie to osobny produkt, a nazwa odmiany na słoiku nie gwarantuje pochodzenia z Ligurii. Szukaj informacji o miejscu zbioru i krótkiego składu: oliwki, woda, sól, zioła.
Jaka oliwa jest najlepsza do pesto genovese?
Najlepsza jest łagodna oliwa z odmiany Taggiasca, najlepiej z oznaczeniem Riviera Ligure DOP. Jej słodycz i niska gorycz pozwalają bazylii zachować świeżość, a ostra oliwa z południa zdominowałaby sos. Wybieraj butelkę z ostatniego sezonu, bo w pesto oliwa jest na surowo i każdy defekt będzie wyczuwalny.
Ile wytrzymuje oliwa z Taggiaski?
Najlepsza jest przez około 12 miesięcy od zbioru, a po otwarciu butelki przez kilka tygodni. Mała ilość polifenoli sprawia, że łagodna oliwa szybciej się utlenia niż oliwy zielone i gorzkie. Przechowuj ją w chłodnej, ciemnej szafce, w szczelnie zamkniętej butelce.
Czy Taggiasca nadaje się do smażenia?
Do krótkiego podsmażenia ryby, warzyw czy czosnku tak, ale to marnowanie jej aromatu. Delikatne nuty migdała i jabłka znikają w wysokiej temperaturze. Lepiej używać jej na surowo, do skropienia gotowych potraw, a do smażenia sięgnąć po tańszą oliwę extra vergine.
Czym różni się oliwa z Ligurii zachodniej od wschodniej?
Zachód, czyli prowincje Imperia i Savona, to królestwo Taggiaski i oliw słodkich, maślanych, migdałowych. Na wschodzie, w Riviera di Levante, rosną odmiany Lavagnina, Razzola, Pignola oraz toskańskie Frantoio i Leccino, które dają oliwy bardziej zielone, z wyraźniejszą goryczą. Obie części objęte są jednym oznaczeniem Riviera Ligure DOP, z różnymi wzmiankami geograficznymi.
