Magazyn o oliwie z Italii
Odmiany

Bosana: główna odmiana oliwek Sardynii, z karczochem i ostem

Bosana daje ponad połowę oliwy Sardynii: oliwę z nutą karczocha i ostu, pikantną i bogatą w polifenole. Drzewo, owoc, pokrewieństwo z Peranzaną, Sardegna DOP

Bosana: ilustracja

Bosana to najważniejsza odmiana oliwki na Sardynii, z której pochodzi ponad połowa oliwy wyspy, dająca średnio owocową oliwę o nutach karczocha, ostu i świeżych ziół, z wyraźną pikantnością i wysoką zawartością polifenoli. Króluje w północnej i środkowej części wyspy, w prowincji Sassari, w Nurrze, Planargii i Marghine.

To odmiana o wielu imionach i ciekawym rodowodzie: w Alghero mówi się na nią Algherese, w Sassari Sassarese albo Tonda di Sassari, a badania genetyczne łączą ją z apulijską Peranzaną. Ogólny obraz wyspy, jej gajów i oznaczeń daje przewodnik oliwa z Sardynii.

Odmiana
Bosana
Pochodzenie
Sardynia, północ i środek wyspy (Sassari, Nurra, Planargia, Marghine)
Region
Sardynia
Przeznaczenie
oliwa
Intensywność oliwy
średnia

W skrócie

  • Region: Sardynia, głównie prowincja Sassari, Nurra, Planargia i Marghine; mniej w środkowo-południowej części wyspy.
  • Nazwy lokalne: Algherese, Aligaresa, Sassarese, Tonda di Sassari, Palma, Olia de Ozzu, Olieddu, Sivigliana piccola.
  • Drzewo: średniej siły wzrostu, rozłożyste, samobezpłodne, bardzo plenne.
  • Owoc: średni, 2,5–3 g, lekko jajowaty; dojrzewa w średnio późnym terminie, w listopadzie i grudniu.
  • Oliwa: średnio owocowa, z karczochem, ostem i czasem zielonym pomidorem, gorycz i ostrość zrównoważone, dużo polifenoli.
  • Oznaczenie: podstawa Sardegna DOP, w której razem z trzema innymi odmianami musi stanowić co najmniej 80%.
Spis treści
  1. Z Bosy, z Alghero czy z Hiszpanii
  2. Bosana i Peranzana: jeden genotyp, dwie oliwy
  3. Królowa północnej Sardynii
  4. Drzewo: plenne i odporne na upał
  5. Owoc i czas zbioru
  6. Oliwa: karczoch, oset i polifenole
  7. Sardegna DOP
  8. Bosana w kuchni
  9. Pytania i odpowiedzi

Z Bosy, z Alghero czy z Hiszpanii

Pochodzenie nazwy nie jest pewne. Najprostsze wyjaśnienie wiąże ją z Bosą, miasteczkiem nad rzeką Temo na zachodnim wybrzeżu, w krainie Planargia, gdzie odmiana jest powszechna. Część badaczy i rolników utrzymuje jednak, że sama odmiana przybyła na wyspę z Hiszpanii, co pasuje do kilku stuleci aragońskiego i hiszpańskiego panowania na Sardynii.

Synonimy układają się w mapę. Algherese i Aligaresa odsyłają do Alghero, katalońskiego miasta na północno-zachodnim wybrzeżu. Sassarese i Tonda di Sassari do Sassari, drugiego miasta wyspy. Sivigliana piccola, czyli „mała sewilska”, wskazuje na hiszpańskie skojarzenia, a Olia de Ozzu i Olieddu to nazwy z lokalnych dialektów. Większość tych lokalnych typów uważa się za jedną i tę samą odmianę.

Bosana i Peranzana: jeden genotyp, dwie oliwy

Analizy molekularne wskazują, że Bosana i Peranzana, uprawiana w apulijskim Alto Tavoliere pod Gargano, to najpewniej ten sam genotyp. Wyniki te trzeba czytać ostrożnie: w obu regionach pod jedną nazwą mogą kryć się drzewa o drobnych różnicach, a pełne porównanie wymaga badań na wielu okazach z różnych gajów. Mimo to podobieństwo jest na tyle wyraźne, że obie odmiany traktuje się jako bliźniacze.

Jak ta sama odmiana trafiła na Sardynię i do Apulii? Apulijska tradycja mówi o sprowadzeniu Peranzany z Prowansji w XVIII wieku, sardyńska wskazuje na Hiszpanię. Obie historie mogą być prawdziwe, jeśli odmiana krążyła po zachodnim basenie Morza Śródziemnego razem z handlem i trafiała do różnych portów różnymi drogami.

Dla miłośnika oliwy wniosek jest praktyczny. Oliwa z Bosany i oliwa z Peranzany smakują inaczej, bo różnią się klimatem, glebą, terminem zbioru i sposobem tłoczenia. Peranzana z Foggii jest zwykle łagodniejsza, z nutą pomidora i słodkiego migdała, a Bosana z Sardynii bardziej zielona, z karczochem i ostem.

Bosana daje oliwy złożone i długowieczne, w których pieprzny finisz zdradza dużą ilość polifenoli.

Królowa północnej Sardynii

Bosana dominuje na północy i w środku wyspy: w prowincji Sassari, na równinie Nurra za Alghero, w Planargii wokół Bosy i w Marghine. Mniej jest jej w środkowo-południowej części Sardynii, choć pojawia się także w Medio Campidano. Poza Włochami odmianę spotyka się między innymi w Czarnogórze.

Sardynia nie jest potęgą oliwną w skali Włoch, ale ma solidną bazę. Na wyspie jest około 39 tys. ha gajów, ponad 6 mln drzew i około 34 tys. gospodarstw, a produkcja to około 1,5% krajowej oliwy extra vergine. W sezonie 2021/22 tłocznie przerobiły około 24 tys. t oliwek i uzyskały około 3,6 tys. t oliwy, z czego największa część przypadła na prowincję Sassari, gdzie działa około 30 tłoczni.

Krajobraz gajów Bosany jest różnorodny: od płaskich sadów na równinie Nurra, przez tarasy na zboczach wokół Ittiri i Usini, po stare gaje w Planargii. Na północy wyspy, wokół Luras w Gallurze, rosną też tysiącletnie dzikie oliwki olivastri, o których piszemy w reportażu Sardynia: dzikie olivastri z Luras i oliwa z Bosany.

Drzewo: plenne i odporne na upał

Bosana tworzy drzewo średniej siły wzrostu, o rozłożystym pokroju i otwartej koronie przeciętnej wielkości. Liście są płaskie, eliptyczno-lancetowate. Uchodzi za odmianę bardzo plenną i nadaje się zarówno do tradycyjnych gajów, jak i do sadów intensywnych, a także do trudnych warunków uprawy i zbioru.

Jest odmianą samobezpłodną, czyli nie zawiązuje owoców z własnego pyłku. Potrzebuje zapylaczy, którymi na Sardynii są zwykle Tonda di Cagliari (Nera di Gonnos), Pizz’e carroga, Nera di Oliena i Cariasina. Dlatego nawet w gajach zdominowanych przez Bosanę co kilka rzędów sadzi się inne odmiany.

Bosana dobrze znosi upał i jest wysoce odporna na mola oliwnego oraz guzowatość oliwki. Na muchę oliwną reaguje przeciętnie. Jej słabością jest plamistość pawiego oczka, choroba grzybowa liści, która daje się we znaki zwłaszcza w wilgotniejszych częściach północnej i środkowej Sardynii.

Cecha Bosana
Siła wzrostu średnia
Pokrój rozłożysty, korona otwarta
Samopłodność samobezpłodna
Zapylacze Tonda di Cagliari, Pizz’e carroga, Nera di Oliena, Cariasina
Plenność bardzo wysoka
Owoc 2,5–3 g, lekko jajowaty
Wydajność oliwy około 17–18%
Odporność upał, mol oliwny, guzowatość: wysoka; mucha oliwna: średnia
Słaby punkt plamistość pawiego oczka

Owoc i czas zbioru

Owoc Bosany jest średniej wielkości, waży zwykle 2,5–3 g, jest lekko jajowaty i dość symetryczny, najszerszy w górnej części. Skórka ma drobne przetchlinki, a w pełni dojrzała jest czarna. Przebarwianie zaczyna się od wierzchołka owocu i stopniowo obejmuje całą skórkę.

Odmiana dojrzewa w terminie średnio późnym, w listopadzie i grudniu. Wydajność oliwy wynosi zwykle około 17–18% masy owoców, więcej przy późniejszym zbiorze. Najlepsze oliwy powstają jednak wcześniej, gdy owoce dopiero zaczynają się przebarwiać, czyli w październiku i na początku listopada. Wtedy oliwy jest mniej, ale ma najwięcej aromatu i polifenoli.

Tradycyjnie Bosana bywała odmianą o podwójnym zastosowaniu. Większe owoce przerabia się na oliwki stołowe, zielone lub czarne, które dobrze zachowują kolor w czasie konserwowania. Większość zbioru trafia jednak do tłoczni, a na stół wyspy oliwki dostarcza głównie Tonda di Cagliari z południa.

Oliwa: karczoch, oset i polifenole

Oliwa z Bosany ma kolor od zielonego do złotożółtego i średnio intensywny, zielony zapach. Dominują w nim nuty ziołowe, karczoch i kardy, czyli jadalny oset, a czasem zielony pomidor. W ustach gorycz i ostrość są dobrze zrównoważone, ale pikantność bywa mocna i długa, co jest sygnałem dużej zawartości polifenoli.

Polifenole mają dwie zalety. Chronią oliwę przed utlenianiem, dlatego oliwy z Bosany są długowieczne i dobrze rozwijają się w butelce przez kilka miesięcy po tłoczeniu. Są też cenione ze względów zdrowotnych, o czym piszemy w tekście o oliwie wysokopolifenolowej. Wczesna Bosana należy do sardyńskich oliw, które najłatwiej osiągają wysokie wartości tych związków.

Termin zbioru zmienia styl. Oliwa z października jest intensywna, trawiasta, z wyraźnym pieprzem w gardle. Ta z grudnia robi się miękka, z dojrzałym owocem, migdałem i mniejszą goryczką. Wielu producentów robi z Bosany dwie oliwy: wczesną, mocną, i późniejszą, łagodną do codziennego gotowania.

Sardegna DOP

Oznaczenie Sardegna DOP obejmuje całą wyspę. Bosana, Tonda di Cagliari, Nera di Villacidro i Semidana muszą razem stanowić co najmniej 80% oliwy, a pozostałe odmiany mogą dać najwyżej 20%. W praktyce w oliwach z północy wyspy przeważa Bosana, a w oliwach z południa częściej pojawia się Tonda di Cagliari.

Odmiana w Sardegna DOP Gdzie rośnie Styl oliwy
Bosana północ i środek wyspy średnio owocowa, karczoch, oset, mocna pikantność
Tonda di Cagliari południe, Parteolla, Campidano miękka, słodki migdał, trawa
Nera di Villacidro Medio Campidano, okolice Villacidro lekka do średniej, dojrzały owoc
Semidana okolice Oristano elegancka, zielone jabłko, zioła

Oliwa z oznaczeniem ma kolor od zielonego do żółtego, zmieniający się z czasem, a w smaku owocowość z nutą goryczy i pikantności. Na wyspie uznano łącznie 28 rodzimych odmian, więc w pozostałych 20% kupażu może się kryć sporo lokalnej różnorodności.

Bosana w kuchni

Średnio owocowa, pikantna Bosana dobrze znosi krótką obróbkę cieplną i nie ginie w daniach o wyrazistym smaku. To naturalna oliwa do fregula con arselle e bottarga, gdzie równoważy słoność ikry, i do sassarskiej fainè, placka z mąki z ciecierzycy pieczonego w wysokiej temperaturze.

W Alghero, skąd pochodzi jeden z synonimów odmiany, Bosana z późniejszego zbioru towarzyszy aragosta alla catalana, langustom z pomidorami i cebulą. Wczesna, zielona Bosana pasuje z kolei do sardyńskich karczochów kolczastych, zarówno na surowo, jak i w zalewie, jak w przepisie na carciofini sott’olio.

Na co dzień Bosana trafia na pane carasau, cienki chleb pasterski, który posypany solą i skropiony oliwą, a potem podgrzany, zamienia się w pane guttiau. Sprawdza się też do pieczonego prosiaka, zup z bobu i ciecierzycy oraz do grillowanych warzyw.

Pytania i odpowiedzi

Skąd pochodzi nazwa Bosana?

Nazwa Bosana najczęściej wiązana jest z Bosą, miasteczkiem na zachodnim wybrzeżu Sardynii w krainie Planargia. Pochodzenie nie jest jednak pewne, a część badaczy uważa, że sama odmiana przybyła na wyspę z Hiszpanii. Lokalnie nazywa się ją też Algherese, Sassarese lub Tonda di Sassari.

Jak smakuje oliwa z Bosany?

Oliwa z Bosany jest średnio owocowa, z nutą karczocha, ostu, świeżych ziół i czasem zielonego pomidora. Gorycz i ostrość są zrównoważone, a pikantność bywa mocna i długa. Oliwa z wczesnego zbioru jest intensywniejsza, z późnego łagodniejsza i bardziej migdałowa.

Czy Bosana i Peranzana to ta sama odmiana?

Badania genetyczne wskazują, że Bosana z Sardynii i Peranzana z Apulii to najpewniej ten sam genotyp. Oliwy z obu odmian smakują jednak inaczej, bo różnią się klimatem, glebą i terminem zbioru. Peranzana jest zwykle łagodniejsza, Bosana bardziej zielona i pikantna.

Czy oliwa z Bosany ma dużo polifenoli?

Tak, oliwa z Bosany należy do bogatszych w polifenole oliw włoskich, zwłaszcza gdy powstaje z owoców zebranych na początku przebarwiania. Świadczy o tym mocna, pieprzna pikantność w gardle. Dzięki polifenolom oliwa jest też odporna na utlenianie i długo zachowuje świeżość.

Gdzie na Sardynii uprawia się Bosanę?

Bosanę uprawia się głównie na północy i w środku Sardynii: w prowincji Sassari, na równinie Nurra, w Planargii i Marghine. Mniej jest jej na południu, choć rośnie także w Medio Campidano. To najbardziej rozpowszechniona odmiana wyspy, która daje ponad połowę sardyńskiej oliwy.

Co to jest Sardegna DOP?

Sardegna DOP to chroniona nazwa pochodzenia oliwy z całej Sardynii. Odmiany Bosana, Tonda di Cagliari, Nera di Villacidro i Semidana muszą w niej stanowić razem co najmniej 80%. Oliwa ma kolor od zielonego do żółtego i owocowy smak z goryczką i pikantnością.

Do czego używać oliwy z Bosany?

Oliwa z Bosany pasuje do ryb i owoców morza z bottargą, karczochów, zup strączkowych, grillowanych warzyw i pieczonego mięsa. Dobrze znosi krótkie podgrzewanie, więc nadaje się też do sosów i zapiekanek. Wczesną, intensywną Bosanę najlepiej dodawać na surowo na koniec.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu