Bosana to najważniejsza odmiana oliwki na Sardynii, z której pochodzi ponad połowa oliwy wyspy, dająca średnio owocową oliwę o nutach karczocha, ostu i świeżych ziół, z wyraźną pikantnością i wysoką zawartością polifenoli. Króluje w północnej i środkowej części wyspy, w prowincji Sassari, w Nurrze, Planargii i Marghine.
To odmiana o wielu imionach i ciekawym rodowodzie: w Alghero mówi się na nią Algherese, w Sassari Sassarese albo Tonda di Sassari, a badania genetyczne łączą ją z apulijską Peranzaną. Ogólny obraz wyspy, jej gajów i oznaczeń daje przewodnik oliwa z Sardynii.
- Odmiana
- Bosana
- Pochodzenie
- Sardynia, północ i środek wyspy (Sassari, Nurra, Planargia, Marghine)
- Region
- Sardynia
- Przeznaczenie
- oliwa
- Intensywność oliwy
- średnia
W skrócie
- Region: Sardynia, głównie prowincja Sassari, Nurra, Planargia i Marghine; mniej w środkowo-południowej części wyspy.
- Nazwy lokalne: Algherese, Aligaresa, Sassarese, Tonda di Sassari, Palma, Olia de Ozzu, Olieddu, Sivigliana piccola.
- Drzewo: średniej siły wzrostu, rozłożyste, samobezpłodne, bardzo plenne.
- Owoc: średni, 2,5–3 g, lekko jajowaty; dojrzewa w średnio późnym terminie, w listopadzie i grudniu.
- Oliwa: średnio owocowa, z karczochem, ostem i czasem zielonym pomidorem, gorycz i ostrość zrównoważone, dużo polifenoli.
- Oznaczenie: podstawa Sardegna DOP, w której razem z trzema innymi odmianami musi stanowić co najmniej 80%.
Spis treści
Z Bosy, z Alghero czy z Hiszpanii
Pochodzenie nazwy nie jest pewne. Najprostsze wyjaśnienie wiąże ją z Bosą, miasteczkiem nad rzeką Temo na zachodnim wybrzeżu, w krainie Planargia, gdzie odmiana jest powszechna. Część badaczy i rolników utrzymuje jednak, że sama odmiana przybyła na wyspę z Hiszpanii, co pasuje do kilku stuleci aragońskiego i hiszpańskiego panowania na Sardynii.
Synonimy układają się w mapę. Algherese i Aligaresa odsyłają do Alghero, katalońskiego miasta na północno-zachodnim wybrzeżu. Sassarese i Tonda di Sassari do Sassari, drugiego miasta wyspy. Sivigliana piccola, czyli „mała sewilska”, wskazuje na hiszpańskie skojarzenia, a Olia de Ozzu i Olieddu to nazwy z lokalnych dialektów. Większość tych lokalnych typów uważa się za jedną i tę samą odmianę.
Bosana i Peranzana: jeden genotyp, dwie oliwy
Analizy molekularne wskazują, że Bosana i Peranzana, uprawiana w apulijskim Alto Tavoliere pod Gargano, to najpewniej ten sam genotyp. Wyniki te trzeba czytać ostrożnie: w obu regionach pod jedną nazwą mogą kryć się drzewa o drobnych różnicach, a pełne porównanie wymaga badań na wielu okazach z różnych gajów. Mimo to podobieństwo jest na tyle wyraźne, że obie odmiany traktuje się jako bliźniacze.
Jak ta sama odmiana trafiła na Sardynię i do Apulii? Apulijska tradycja mówi o sprowadzeniu Peranzany z Prowansji w XVIII wieku, sardyńska wskazuje na Hiszpanię. Obie historie mogą być prawdziwe, jeśli odmiana krążyła po zachodnim basenie Morza Śródziemnego razem z handlem i trafiała do różnych portów różnymi drogami.
Dla miłośnika oliwy wniosek jest praktyczny. Oliwa z Bosany i oliwa z Peranzany smakują inaczej, bo różnią się klimatem, glebą, terminem zbioru i sposobem tłoczenia. Peranzana z Foggii jest zwykle łagodniejsza, z nutą pomidora i słodkiego migdała, a Bosana z Sardynii bardziej zielona, z karczochem i ostem.
Królowa północnej Sardynii
Bosana dominuje na północy i w środku wyspy: w prowincji Sassari, na równinie Nurra za Alghero, w Planargii wokół Bosy i w Marghine. Mniej jest jej w środkowo-południowej części Sardynii, choć pojawia się także w Medio Campidano. Poza Włochami odmianę spotyka się między innymi w Czarnogórze.
Sardynia nie jest potęgą oliwną w skali Włoch, ale ma solidną bazę. Na wyspie jest około 39 tys. ha gajów, ponad 6 mln drzew i około 34 tys. gospodarstw, a produkcja to około 1,5% krajowej oliwy extra vergine. W sezonie 2021/22 tłocznie przerobiły około 24 tys. t oliwek i uzyskały około 3,6 tys. t oliwy, z czego największa część przypadła na prowincję Sassari, gdzie działa około 30 tłoczni.
Krajobraz gajów Bosany jest różnorodny: od płaskich sadów na równinie Nurra, przez tarasy na zboczach wokół Ittiri i Usini, po stare gaje w Planargii. Na północy wyspy, wokół Luras w Gallurze, rosną też tysiącletnie dzikie oliwki olivastri, o których piszemy w reportażu Sardynia: dzikie olivastri z Luras i oliwa z Bosany.
Drzewo: plenne i odporne na upał
Bosana tworzy drzewo średniej siły wzrostu, o rozłożystym pokroju i otwartej koronie przeciętnej wielkości. Liście są płaskie, eliptyczno-lancetowate. Uchodzi za odmianę bardzo plenną i nadaje się zarówno do tradycyjnych gajów, jak i do sadów intensywnych, a także do trudnych warunków uprawy i zbioru.
Jest odmianą samobezpłodną, czyli nie zawiązuje owoców z własnego pyłku. Potrzebuje zapylaczy, którymi na Sardynii są zwykle Tonda di Cagliari (Nera di Gonnos), Pizz’e carroga, Nera di Oliena i Cariasina. Dlatego nawet w gajach zdominowanych przez Bosanę co kilka rzędów sadzi się inne odmiany.
Bosana dobrze znosi upał i jest wysoce odporna na mola oliwnego oraz guzowatość oliwki. Na muchę oliwną reaguje przeciętnie. Jej słabością jest plamistość pawiego oczka, choroba grzybowa liści, która daje się we znaki zwłaszcza w wilgotniejszych częściach północnej i środkowej Sardynii.
| Cecha | Bosana |
|---|---|
| Siła wzrostu | średnia |
| Pokrój | rozłożysty, korona otwarta |
| Samopłodność | samobezpłodna |
| Zapylacze | Tonda di Cagliari, Pizz’e carroga, Nera di Oliena, Cariasina |
| Plenność | bardzo wysoka |
| Owoc | 2,5–3 g, lekko jajowaty |
| Wydajność oliwy | około 17–18% |
| Odporność | upał, mol oliwny, guzowatość: wysoka; mucha oliwna: średnia |
| Słaby punkt | plamistość pawiego oczka |
Owoc i czas zbioru
Owoc Bosany jest średniej wielkości, waży zwykle 2,5–3 g, jest lekko jajowaty i dość symetryczny, najszerszy w górnej części. Skórka ma drobne przetchlinki, a w pełni dojrzała jest czarna. Przebarwianie zaczyna się od wierzchołka owocu i stopniowo obejmuje całą skórkę.
Odmiana dojrzewa w terminie średnio późnym, w listopadzie i grudniu. Wydajność oliwy wynosi zwykle około 17–18% masy owoców, więcej przy późniejszym zbiorze. Najlepsze oliwy powstają jednak wcześniej, gdy owoce dopiero zaczynają się przebarwiać, czyli w październiku i na początku listopada. Wtedy oliwy jest mniej, ale ma najwięcej aromatu i polifenoli.
Tradycyjnie Bosana bywała odmianą o podwójnym zastosowaniu. Większe owoce przerabia się na oliwki stołowe, zielone lub czarne, które dobrze zachowują kolor w czasie konserwowania. Większość zbioru trafia jednak do tłoczni, a na stół wyspy oliwki dostarcza głównie Tonda di Cagliari z południa.
Oliwa: karczoch, oset i polifenole
Oliwa z Bosany ma kolor od zielonego do złotożółtego i średnio intensywny, zielony zapach. Dominują w nim nuty ziołowe, karczoch i kardy, czyli jadalny oset, a czasem zielony pomidor. W ustach gorycz i ostrość są dobrze zrównoważone, ale pikantność bywa mocna i długa, co jest sygnałem dużej zawartości polifenoli.
Polifenole mają dwie zalety. Chronią oliwę przed utlenianiem, dlatego oliwy z Bosany są długowieczne i dobrze rozwijają się w butelce przez kilka miesięcy po tłoczeniu. Są też cenione ze względów zdrowotnych, o czym piszemy w tekście o oliwie wysokopolifenolowej. Wczesna Bosana należy do sardyńskich oliw, które najłatwiej osiągają wysokie wartości tych związków.
Termin zbioru zmienia styl. Oliwa z października jest intensywna, trawiasta, z wyraźnym pieprzem w gardle. Ta z grudnia robi się miękka, z dojrzałym owocem, migdałem i mniejszą goryczką. Wielu producentów robi z Bosany dwie oliwy: wczesną, mocną, i późniejszą, łagodną do codziennego gotowania.
Sardegna DOP
Oznaczenie Sardegna DOP obejmuje całą wyspę. Bosana, Tonda di Cagliari, Nera di Villacidro i Semidana muszą razem stanowić co najmniej 80% oliwy, a pozostałe odmiany mogą dać najwyżej 20%. W praktyce w oliwach z północy wyspy przeważa Bosana, a w oliwach z południa częściej pojawia się Tonda di Cagliari.
| Odmiana w Sardegna DOP | Gdzie rośnie | Styl oliwy |
|---|---|---|
| Bosana | północ i środek wyspy | średnio owocowa, karczoch, oset, mocna pikantność |
| Tonda di Cagliari | południe, Parteolla, Campidano | miękka, słodki migdał, trawa |
| Nera di Villacidro | Medio Campidano, okolice Villacidro | lekka do średniej, dojrzały owoc |
| Semidana | okolice Oristano | elegancka, zielone jabłko, zioła |
Oliwa z oznaczeniem ma kolor od zielonego do żółtego, zmieniający się z czasem, a w smaku owocowość z nutą goryczy i pikantności. Na wyspie uznano łącznie 28 rodzimych odmian, więc w pozostałych 20% kupażu może się kryć sporo lokalnej różnorodności.
Bosana w kuchni
Średnio owocowa, pikantna Bosana dobrze znosi krótką obróbkę cieplną i nie ginie w daniach o wyrazistym smaku. To naturalna oliwa do fregula con arselle e bottarga, gdzie równoważy słoność ikry, i do sassarskiej fainè, placka z mąki z ciecierzycy pieczonego w wysokiej temperaturze.
W Alghero, skąd pochodzi jeden z synonimów odmiany, Bosana z późniejszego zbioru towarzyszy aragosta alla catalana, langustom z pomidorami i cebulą. Wczesna, zielona Bosana pasuje z kolei do sardyńskich karczochów kolczastych, zarówno na surowo, jak i w zalewie, jak w przepisie na carciofini sott’olio.
Na co dzień Bosana trafia na pane carasau, cienki chleb pasterski, który posypany solą i skropiony oliwą, a potem podgrzany, zamienia się w pane guttiau. Sprawdza się też do pieczonego prosiaka, zup z bobu i ciecierzycy oraz do grillowanych warzyw.
Pytania i odpowiedzi
Skąd pochodzi nazwa Bosana?
Nazwa Bosana najczęściej wiązana jest z Bosą, miasteczkiem na zachodnim wybrzeżu Sardynii w krainie Planargia. Pochodzenie nie jest jednak pewne, a część badaczy uważa, że sama odmiana przybyła na wyspę z Hiszpanii. Lokalnie nazywa się ją też Algherese, Sassarese lub Tonda di Sassari.
Jak smakuje oliwa z Bosany?
Oliwa z Bosany jest średnio owocowa, z nutą karczocha, ostu, świeżych ziół i czasem zielonego pomidora. Gorycz i ostrość są zrównoważone, a pikantność bywa mocna i długa. Oliwa z wczesnego zbioru jest intensywniejsza, z późnego łagodniejsza i bardziej migdałowa.
Czy Bosana i Peranzana to ta sama odmiana?
Badania genetyczne wskazują, że Bosana z Sardynii i Peranzana z Apulii to najpewniej ten sam genotyp. Oliwy z obu odmian smakują jednak inaczej, bo różnią się klimatem, glebą i terminem zbioru. Peranzana jest zwykle łagodniejsza, Bosana bardziej zielona i pikantna.
Czy oliwa z Bosany ma dużo polifenoli?
Tak, oliwa z Bosany należy do bogatszych w polifenole oliw włoskich, zwłaszcza gdy powstaje z owoców zebranych na początku przebarwiania. Świadczy o tym mocna, pieprzna pikantność w gardle. Dzięki polifenolom oliwa jest też odporna na utlenianie i długo zachowuje świeżość.
Gdzie na Sardynii uprawia się Bosanę?
Bosanę uprawia się głównie na północy i w środku Sardynii: w prowincji Sassari, na równinie Nurra, w Planargii i Marghine. Mniej jest jej na południu, choć rośnie także w Medio Campidano. To najbardziej rozpowszechniona odmiana wyspy, która daje ponad połowę sardyńskiej oliwy.
Co to jest Sardegna DOP?
Sardegna DOP to chroniona nazwa pochodzenia oliwy z całej Sardynii. Odmiany Bosana, Tonda di Cagliari, Nera di Villacidro i Semidana muszą w niej stanowić razem co najmniej 80%. Oliwa ma kolor od zielonego do żółtego i owocowy smak z goryczką i pikantnością.
Do czego używać oliwy z Bosany?
Oliwa z Bosany pasuje do ryb i owoców morza z bottargą, karczochów, zup strączkowych, grillowanych warzyw i pieczonego mięsa. Dobrze znosi krótkie podgrzewanie, więc nadaje się też do sosów i zapiekanek. Wczesną, intensywną Bosanę najlepiej dodawać na surowo na koniec.
