Stocco di Mammola to sztokfisz, czyli dorsz suszony na wietrze bez soli, przyrządzany na sposób z Mammoli, miasteczka w głębi Locride w prowincji Reggio Calabria. Najbardziej znana wersja, stocco alla mammolese albo „a ghiotta”, to gęsty gulasz z ziemniakami, pomidorem, cebulą, czarnymi oliwkami i kaparami, duszony powoli w glinianym garnku na oliwie extra vergine i posypany na koniec chrupiącą suszoną papryką.
To danie z gór, nie z wybrzeża, i właśnie to jest w nim najciekawsze. Ryba przypłynęła do Kalabrii z dalekiej Norwegii, a w Mammoli zrosła się z miejscową wodą, ziemniakami i oliwą tak mocno, że w regionie nazywa się to miasteczko stolicą sztokfisza.
W skrócie
- Region: Kalabria, Mammola i okolice Locride w prowincji Reggio Calabria.
- Główne składniki: namoczony sztokfisz, ziemniaki, pomidory, czerwona cebula, czarne oliwki, kapary, suszona słodka papryka.
- Rola oliwy: baza do powolnego duszenia cebuli i pomidorów, tłuszcz do błyskawicznego smażenia papryk i surowe wykończenie na talerzu.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa kalabryjska z odmian Carolea lub Ottobratica, np. z oznaczeniem Olio di Calabria IGP.
- Czas przygotowania: 30 minut pracy i około godziny duszenia, do tego 5–7 dni moczenia suchej ryby.
- Poziom trudności: średni; najtrudniejszy jest zakup i namoczenie sztokfisza, a nie samo gotowanie.
Spis treści
Skąd się wzięło
Sztokfisz to dorsz atlantycki łowiony zimą u wybrzeży północnej Norwegii, patroszony i suszony bez soli na drewnianych stojakach przez kilka wiosennych miesięcy. Traci przy tym większość wody i staje się twardy jak deska, dzięki czemu wytrzymuje lata przechowywania i podróż przez cały kontynent. Do Włoch trafiał przez wielkie porty handlowe, a jego popularność łączy się z kalendarzem kościelnym: w dni postne, których w dawnym kalendarzu było bardzo wiele, nie wolno było jeść mięsa, a suszona ryba była tania i nie psuła się w drodze w głąb lądu.
Włosi lubią wiązać początek tej historii z weneckim kupcem Pietrem Querinim, którego statek rozbił się zimą 1431/32 roku, a rozbitkowie trafili na wysepkę Røst w archipelagu Lofotów. Po powrocie Querini opisał miejscowych rybaków i ich suszone dorsze. To prawdziwa, dobrze udokumentowana relacja, ale handel sztokfiszem w Europie był starszy, więc wenecki kupiec był raczej świadkiem i popularyzatorem niż tym, kto „przywiózł” rybę do Italii.
Jak sztokfisz dotarł do górskiego miasteczka po jońskiej stronie Kalabrii, dokładnie nie wiadomo. Miejscowa tradycja mówi o handlarzach i mulnikach, którzy przewozili towary przez przełęcze między wybrzeżem jońskim a tyrreńskim i zatrzymywali się w Mammoli. Mieszkańcy przypisują jakość swojego stocco wodzie: zimnej, miękkiej, spływającej z gór, w której ryba moczy się przez wiele dni. Czy decyduje woda, czy raczej doświadczenie rodzin zajmujących się moczeniem od pokoleń, trudno rozstrzygnąć; pewne jest, że w Mammoli kupuje się sztokfisza już namoczonego, gotowego do garnka.
W miasteczku je się go na wiele sposobów: gotowanego i podanego jako sałatka z oliwą, czosnkiem i cytryną, smażonego, pieczonego z ziemniakami, a także w postaci trippa, czyli suszonych żołądków ryby, które uchodzą za osobny przysmak. Latem, zwykle w sierpniu, Mammola urządza sagrę poświęconą sztokfiszowi. Z tej ryby słynie też kilka innych gmin prowincji Reggio Calabria, zwłaszcza Cittanova na równinie Gioia Tauro, gdzie przepisy różnią się detalami.
Sztokfisz, baccalà i miejscowa woda
W Polsce oba produkty często nazywa się po prostu suszonym dorszem, ale w kuchni to dwie różne rzeczy, które inaczej wyglądają, pachną i wymagają innego moczenia.
| Cecha | Stocco (sztokfisz) | Baccalà |
|---|---|---|
| Konserwacja | suszenie na wietrze, bez soli | solenie, potem podsuszanie |
| Wygląd suchej ryby | szarobrązowa, lekka, twarda jak drewno | biała, gruba, pokryta solą |
| Moczenie | 5–7 dni, woda zmieniana 2–3 razy na dobę | 2–3 dni, woda co 6–8 godzin |
| Masa po namoczeniu | mniej więcej trzykrotnie większa | niewiele większa niż sucha |
| Smak | wyrazisty, głęboki, lekko orzechowy | łagodniejszy, delikatnie słony |
W Polsce suchego sztokfisza znajdziesz głównie w delikatesach z żywnością włoską i skandynawską, czasem w sklepach z produktami afrykańskimi, bo Nigeria od dziesięcioleci jest wielkim odbiorcą norweskiej ryby. Wygodniejszy jest sztokfisz już namoczony, pakowany próżniowo; sprzedają go niektóre włoskie sklepy przed świętami. Gdy kupujesz suchą rybę, wybieraj grube, jasne w środku sztuki o czystym zapachu morza, bez żółtych plam i zapachu zjełczałego tłuszczu.
Składniki
Na 4 porcje:
- 1 kg namoczonego sztokfisza (z ok. 350 g suchej ryby)
- 800 g ziemniaków o średniej zawartości skrobi
- 400 g dojrzałych pomidorów albo pomidorów pelati z puszki
- 1 duża czerwona cebula, najlepiej z Tropei (ok. 150 g)
- 2 ząbki czosnku
- 100 g czarnych oliwek z pestką
- 1 łyżka solonych kaparów (ok. 15 g), wypłukanych
- 4 suszone słodkie papryki (ok. 15 g)
- 1 mała suszona papryczka peperoncino
- 120 ml oliwy extra vergine (80 ml do duszenia, 25 ml do papryk, reszta na koniec)
- 300 ml gorącej wody
- 2 łyżki posiekanej natki pietruszki
- sól do smaku
Przygotowanie
- Jeśli masz suchego sztokfisza, poproś w sklepie o pocięcie go piłą na kawałki długości 10–12 cm i włóż je do dużego pojemnika z zimną wodą, tak by przykrywała rybę warstwą co najmniej 5 cm. Trzymaj w lodówce albo w miejscu chłodniejszym niż 10°C przez 5–7 dni, zmieniając wodę dwa, trzy razy na dobę. Ryba jest gotowa, gdy mięso zbieleje, stanie się sprężyste, a najgrubsza część ugina się pod naciskiem palca.
- Odsącz namoczoną rybę, usuń większe ości i fragmenty kręgosłupa, skórę zostaw, bo przy duszeniu oddaje żelatynę i zagęszcza sos. Pokrój na kawałki po 6–8 cm i osusz ręcznikiem papierowym. Ziemniaki obierz, pokrój w plastry grubości 1,5 cm i trzymaj w zimnej wodzie, żeby nie ciemniały.
- W glinianym garnku na podkładce albo w ciężkim rondlu o średnicy 26–28 cm podgrzej 80 ml oliwy na małym ogniu do około 120°C: oliwa ma się lekko mienić, a plasterek cebuli powinien w niej spokojnie skwierczeć, bez pryskania. Dodaj cebulę pokrojoną w cienkie piórka i duś 8–10 minut, mieszając drewnianą łyżką. Cebula jest gotowa, gdy jest miękka, szklista i ledwie złota na brzegach; na ostatnią minutę dorzuć posiekany czosnek i rozkruszony peperoncino.
- Dodaj pomidory (świeże sparz, obierz i pokrój w kostkę, pelati rozgnieć widelcem), zwiększ ogień do średniego i gotuj 10 minut bez przykrycia. Sos jest gotowy, gdy zgęstnieje, pomidory się rozpadną, a na brzegach pojawi się czerwonawa, błyszcząca oliwa oddzielająca się od reszty. To znak, że woda z pomidorów odparowała, a tłuszcz przejął ich barwę i aromat.
- Dodaj odsączone ziemniaki, przemieszaj, żeby obtoczyły się sosem, wlej 300 ml gorącej wody i dodaj szczyptę soli. Przykryj i gotuj na małym ogniu 12–15 minut, aż ziemniaki będą w połowie miękkie: nóż wchodzi w brzeg plastra łatwo, ale w środku czuć opór. Płyn powinien sięgać mniej więcej do wierzchu ziemniaków; jeśli odparował, dolej kilka łyżek wody.
- Ułóż kawałki sztokfisza na ziemniakach skórą do góry, lekko wciśnij je w sos i rozsyp oliwki oraz kapary. Od tej chwili nie mieszaj łyżką, tylko co kilka minut potrząśnij garnkiem ruchem okrężnym. Duś pod przykryciem 20–25 minut przy ledwie widocznym bulgotaniu, w temperaturze tuż poniżej wrzenia; ryba jest gotowa, gdy pod widelcem rozchodzi się na grube płaty, a ziemniaki są miękkie na wylot.
- Papryki przetrzyj wilgotną ściereczką, odetnij szypułki i wytrząśnij nasiona. W małym rondelku rozgrzej 25 ml oliwy do 170°C (wrzucony kawałek papryki od razu otacza się drobnymi pęcherzykami) i smaż papryki po 3–5 sekund z każdej strony. Są gotowe, gdy zmienią kolor na jaskrawoczerwony i lekko się nadmą; po minucie na ręczniku papierowym stają się kruche jak chipsy.
- Zdejmij garnek z ognia, spróbuj sosu i dopiero teraz ewentualnie dosol, bo oliwki i kapary oddają sporo soli. Zostaw pod przykryciem na 10 minut, żeby sos się ustabilizował, a ryba wchłonęła część płynu. Przed podaniem pokrusz papryki na wierzch, posyp natką i skrop każdą porcję łyżeczką surowej oliwy; sos powinien być gęsty, czerwonopomarańczowy i lśniący.
Jaka oliwa
Do stocco alla mammolese potrzebna jest oliwa średnio owocowa: na tyle wyrazista, żeby nie zginęła przy pomidorze i suszonej rybie, i na tyle łagodna, żeby nie zdominowała delikatnej słodyczy cebuli. Na miejscu używa się po prostu oliwy z własnych lub sąsiednich gajów, a w prowincji Reggio Calabria to przede wszystkim oliwa z równiny Gioia Tauro, gdzie rośnie Ottobratica. Ta październikowa odmiana daje oliwę miękką, migdałową, z umiarkowaną goryczką, która świetnie znosi długie duszenie.
Bardziej zielona i trawiasta jest Carolea, najszerzej uprawiana odmiana regionu, z nutą zielonego pomidora i karczocha. To dobry wybór, jeśli chcesz, by oliwa była wyczuwalna także po godzinie w garnku. Prowincja Reggio nie ma własnego oznaczenia DOP, dlatego najprościej szukać butelek z napisem Olio di Calabria IGP, które gwarantuje oliwki z całego regionu. Do skropienia na talerzu możesz sięgnąć po coś bardziej charakternego, na przykład oliwę z Lametia DOP, opartą niemal wyłącznie na Carolei, albo z kosentyńskiego Bruzio DOP.
Podział ról jest prosty. Do duszenia cebuli i pomidorów wystarczy dobra, świeża oliwa z ostatniego zbioru, bo w temperaturze 100–130°C extra vergine zachowuje się stabilnie i oddaje sosowi owocowość. Oliwy po smażeniu papryk nie wylewaj: czerwona i pachnąca papryką nadaje się do polania gotowego dania. Na surowo, na sam koniec, sięgnij po najlepszą butelkę w domu. Więcej o regionalnych stylach przeczytasz w przewodniku po oliwie z Kalabrii.
Na co uważać
Za krótko moczona ryba. Sztokfisz, który moczył się dwa, trzy dni, po duszeniu pozostaje twardy w środku i gumowaty. Nie przyspieszysz tego ciepłą wodą, bo ryba zacznie się psuć z zewnątrz, zanim zmięknie w środku. Jeśli nie masz tygodnia, kup rybę już namoczoną.
Mieszanie łyżką. Duszony sztokfisz rozpada się na płaty, a każde zamieszanie zamienia je w rybną papkę wymieszaną z ziemniakami. W Mammoli garnkiem się potrząsa, a sos polewa łyżką z wierzchu.
Za mocny ogień. Gwałtowne wrzenie wyciąga z ryby wodę i białko, które ścina się w szare grudki, a ziemniaki przywierają do dna. Oliwa w burzliwie gotującym sosie traci też swoje owocowe nuty. Wystarczy spokojne pyrkanie, ledwie poruszające powierzchnię.
Przypalone papryki. Suszona papryka przechodzi od jaskrawej czerwieni do brązu w ciągu dwóch, trzech sekund, a przypalona robi się gorzka i psuje cały garnek. Smaż ją na końcu, w osobnym rondelku, i wyjmuj, gdy tylko zmieni kolor.
Warianty
Najbliższy krewny to stocco in bianco, czyli bez pomidorów: sztokfisz duszony z ziemniakami, cebulą, czosnkiem, oliwą i odrobiną wody, czasem z kilkoma oliwkami. Ta wersja najlepiej pokazuje jakość oliwy, bo nic jej nie przykrywa.
Insalata di stocco to danie letnie: rybę gotuje się 15–20 minut w lekko osolonej wodzie, rozdziela na płaty i doprawia surową oliwą, czosnkiem, natką, cytryną i peperoncino. Przy smażonej wersji kawałki obtacza się w mące i smaży na oliwie w 170–175°C do złotego koloru. Kto lubi ostrość, dodaje do sosu łyżkę kalabryjskiej pasty z papryczek albo podaje danie z olio santo, oliwą z peperoncino.
Jeśli nie zdobędziesz sztokfisza, możesz użyć odsolonego baccalà, ale skróć czas duszenia do 12–15 minut. Wyjdzie danie bliższe lukańskiemu baccalà alla potentina niż oryginałowi z Mammoli. Sos „a ghiotta”, czyli „dla łakomych”, z pomidorem, oliwkami i kaparami, znają też Sycylijczycy z Mesyny, którzy duszą w nim miecznika, jak w pesce spada alla ghiotta. Zamiast własnoręcznie smażonych papryk możesz sięgnąć po gotowe peperoni cruschi z Bazylikaty, bardzo podobne do kalabryjskich.
Do stołu
Stocco alla mammolese podaje się w tym samym glinianym garnku, w którym się dusiło, z bochnem wiejskiego chleba do wycierania sosu. Przed stołem nie zapomnij o butelce surowej oliwy: wielu Kalabryjczyków dolewa jej jeszcze na talerzu.
Do picia pasuje schłodzone różowe wino z Cirò z odmiany Gaglioppo albo młody, lekko schłodzony Cirò rosso, którego taniny dobrze radzą sobie z intensywnością ryby. Danie lepiej smakuje następnego dnia, gdy sos przejdzie zapachem ryby i papryki. W lodówce, w zamkniętym naczyniu, wytrzyma 2 dni; podgrzewaj je powoli, pod przykryciem, z 2–3 łyżkami wody, a papryki dodawaj świeżo usmażone. Mrożenie nie jest dobrym pomysłem, bo ziemniaki stają się wodniste.
Pytania i odpowiedzi
Jak długo moczyć sztokfisza?
Suchego sztokfisza moczy się 5–7 dni w zimnej wodzie, zmieniając ją dwa, trzy razy na dobę. Ryba powinna stać w lodówce albo w miejscu chłodniejszym niż 10°C. Jest gotowa, gdy najgrubsza część ugina się pod palcem i nie ma twardego rdzenia.
Gdzie kupić sztokfisza w Polsce?
Suchego sztokfisza sprzedają niektóre delikatesy z żywnością włoską i skandynawską oraz sklepy z produktami afrykańskimi. Przed świętami włoskie sklepy oferują też rybę już namoczoną, pakowaną próżniowo. Taka ryba oszczędza tydzień pracy i nadaje się od razu do garnka.
Czy można zastąpić sztokfisza świeżym dorszem?
Można, ale wyjdzie zupełnie inne, delikatniejsze danie. Świeży dorsz dusi się tylko 8–10 minut na już miękkich ziemniakach i łatwo się rozpada. Bliżej oryginału będzie odsolony baccalà.
Jaką oliwę wybrać do stocco alla mammolese?
Najlepsza jest średnio owocowa oliwa kalabryjska z odmian Ottobratica lub Carolea, np. z oznaczeniem Olio di Calabria IGP. Do duszenia wystarczy dobra oliwa z bieżącego zbioru, a na wykończenie warto sięgnąć po bardziej aromatyczną butelkę z Lametia DOP lub Bruzio DOP.
Czy stocco di Mammola można przygotować dzień wcześniej?
Tak, a wielu Kalabryjczyków uważa, że drugiego dnia jest lepsze. Przechowuj je w lodówce do 2 dni i podgrzewaj powoli, z odrobiną wody. Suszone papryki usmaż świeżo, tuż przed podaniem.
Dlaczego sztokfisz z Mammoli jest tak ceniony?
Mieszkańcy przypisują jego jakość miękkiej, zimnej wodzie z gór, w której ryba moczy się przez wiele dni. Duże znaczenie ma też doświadczenie rodzin, które od pokoleń zajmują się moczeniem. Sama ryba pochodzi z Norwegii, a w Mammoli zyskuje charakter dzięki wodzie, oliwie i miejscowej technice.
