Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Stocco di Mammola: sztokfisz z ziemniakami i oliwkami z Kalabrii

Stocco alla mammolese krok po kroku: sztokfisz duszony z ziemniakami, pomidorem, oliwkami i suszoną papryką na średnio owocowej oliwie z Kalabrii

Stocco di Mammola: ilustracja

Stocco di Mammola to sztokfisz, czyli dorsz suszony na wietrze bez soli, przyrządzany na sposób z Mammoli, miasteczka w głębi Locride w prowincji Reggio Calabria. Najbardziej znana wersja, stocco alla mammolese albo „a ghiotta”, to gęsty gulasz z ziemniakami, pomidorem, cebulą, czarnymi oliwkami i kaparami, duszony powoli w glinianym garnku na oliwie extra vergine i posypany na koniec chrupiącą suszoną papryką.

To danie z gór, nie z wybrzeża, i właśnie to jest w nim najciekawsze. Ryba przypłynęła do Kalabrii z dalekiej Norwegii, a w Mammoli zrosła się z miejscową wodą, ziemniakami i oliwą tak mocno, że w regionie nazywa się to miasteczko stolicą sztokfisza.

Przygotowanie30 min
Razem1 godz. 30 min
Trudnośćśredni
Porcje4
Oliwaśrednio owocowa kalabryjska, np. Carolea lub Ottobratica

W skrócie

  • Region: Kalabria, Mammola i okolice Locride w prowincji Reggio Calabria.
  • Główne składniki: namoczony sztokfisz, ziemniaki, pomidory, czerwona cebula, czarne oliwki, kapary, suszona słodka papryka.
  • Rola oliwy: baza do powolnego duszenia cebuli i pomidorów, tłuszcz do błyskawicznego smażenia papryk i surowe wykończenie na talerzu.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa kalabryjska z odmian Carolea lub Ottobratica, np. z oznaczeniem Olio di Calabria IGP.
  • Czas przygotowania: 30 minut pracy i około godziny duszenia, do tego 5–7 dni moczenia suchej ryby.
  • Poziom trudności: średni; najtrudniejszy jest zakup i namoczenie sztokfisza, a nie samo gotowanie.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Sztokfisz, baccalà i miejscowa woda
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Sztokfisz to dorsz atlantycki łowiony zimą u wybrzeży północnej Norwegii, patroszony i suszony bez soli na drewnianych stojakach przez kilka wiosennych miesięcy. Traci przy tym większość wody i staje się twardy jak deska, dzięki czemu wytrzymuje lata przechowywania i podróż przez cały kontynent. Do Włoch trafiał przez wielkie porty handlowe, a jego popularność łączy się z kalendarzem kościelnym: w dni postne, których w dawnym kalendarzu było bardzo wiele, nie wolno było jeść mięsa, a suszona ryba była tania i nie psuła się w drodze w głąb lądu.

Włosi lubią wiązać początek tej historii z weneckim kupcem Pietrem Querinim, którego statek rozbił się zimą 1431/32 roku, a rozbitkowie trafili na wysepkę Røst w archipelagu Lofotów. Po powrocie Querini opisał miejscowych rybaków i ich suszone dorsze. To prawdziwa, dobrze udokumentowana relacja, ale handel sztokfiszem w Europie był starszy, więc wenecki kupiec był raczej świadkiem i popularyzatorem niż tym, kto „przywiózł” rybę do Italii.

Jak sztokfisz dotarł do górskiego miasteczka po jońskiej stronie Kalabrii, dokładnie nie wiadomo. Miejscowa tradycja mówi o handlarzach i mulnikach, którzy przewozili towary przez przełęcze między wybrzeżem jońskim a tyrreńskim i zatrzymywali się w Mammoli. Mieszkańcy przypisują jakość swojego stocco wodzie: zimnej, miękkiej, spływającej z gór, w której ryba moczy się przez wiele dni. Czy decyduje woda, czy raczej doświadczenie rodzin zajmujących się moczeniem od pokoleń, trudno rozstrzygnąć; pewne jest, że w Mammoli kupuje się sztokfisza już namoczonego, gotowego do garnka.

W miasteczku je się go na wiele sposobów: gotowanego i podanego jako sałatka z oliwą, czosnkiem i cytryną, smażonego, pieczonego z ziemniakami, a także w postaci trippa, czyli suszonych żołądków ryby, które uchodzą za osobny przysmak. Latem, zwykle w sierpniu, Mammola urządza sagrę poświęconą sztokfiszowi. Z tej ryby słynie też kilka innych gmin prowincji Reggio Calabria, zwłaszcza Cittanova na równinie Gioia Tauro, gdzie przepisy różnią się detalami.

Sztokfisz, baccalà i miejscowa woda

W Polsce oba produkty często nazywa się po prostu suszonym dorszem, ale w kuchni to dwie różne rzeczy, które inaczej wyglądają, pachną i wymagają innego moczenia.

Cecha Stocco (sztokfisz) Baccalà
Konserwacja suszenie na wietrze, bez soli solenie, potem podsuszanie
Wygląd suchej ryby szarobrązowa, lekka, twarda jak drewno biała, gruba, pokryta solą
Moczenie 5–7 dni, woda zmieniana 2–3 razy na dobę 2–3 dni, woda co 6–8 godzin
Masa po namoczeniu mniej więcej trzykrotnie większa niewiele większa niż sucha
Smak wyrazisty, głęboki, lekko orzechowy łagodniejszy, delikatnie słony

W Polsce suchego sztokfisza znajdziesz głównie w delikatesach z żywnością włoską i skandynawską, czasem w sklepach z produktami afrykańskimi, bo Nigeria od dziesięcioleci jest wielkim odbiorcą norweskiej ryby. Wygodniejszy jest sztokfisz już namoczony, pakowany próżniowo; sprzedają go niektóre włoskie sklepy przed świętami. Gdy kupujesz suchą rybę, wybieraj grube, jasne w środku sztuki o czystym zapachu morza, bez żółtych plam i zapachu zjełczałego tłuszczu.

Składniki

Na 4 porcje:

  • 1 kg namoczonego sztokfisza (z ok. 350 g suchej ryby)
  • 800 g ziemniaków o średniej zawartości skrobi
  • 400 g dojrzałych pomidorów albo pomidorów pelati z puszki
  • 1 duża czerwona cebula, najlepiej z Tropei (ok. 150 g)
  • 2 ząbki czosnku
  • 100 g czarnych oliwek z pestką
  • 1 łyżka solonych kaparów (ok. 15 g), wypłukanych
  • 4 suszone słodkie papryki (ok. 15 g)
  • 1 mała suszona papryczka peperoncino
  • 120 ml oliwy extra vergine (80 ml do duszenia, 25 ml do papryk, reszta na koniec)
  • 300 ml gorącej wody
  • 2 łyżki posiekanej natki pietruszki
  • sól do smaku

Przygotowanie

  1. Jeśli masz suchego sztokfisza, poproś w sklepie o pocięcie go piłą na kawałki długości 10–12 cm i włóż je do dużego pojemnika z zimną wodą, tak by przykrywała rybę warstwą co najmniej 5 cm. Trzymaj w lodówce albo w miejscu chłodniejszym niż 10°C przez 5–7 dni, zmieniając wodę dwa, trzy razy na dobę. Ryba jest gotowa, gdy mięso zbieleje, stanie się sprężyste, a najgrubsza część ugina się pod naciskiem palca.
  2. Odsącz namoczoną rybę, usuń większe ości i fragmenty kręgosłupa, skórę zostaw, bo przy duszeniu oddaje żelatynę i zagęszcza sos. Pokrój na kawałki po 6–8 cm i osusz ręcznikiem papierowym. Ziemniaki obierz, pokrój w plastry grubości 1,5 cm i trzymaj w zimnej wodzie, żeby nie ciemniały.
  3. W glinianym garnku na podkładce albo w ciężkim rondlu o średnicy 26–28 cm podgrzej 80 ml oliwy na małym ogniu do około 120°C: oliwa ma się lekko mienić, a plasterek cebuli powinien w niej spokojnie skwierczeć, bez pryskania. Dodaj cebulę pokrojoną w cienkie piórka i duś 8–10 minut, mieszając drewnianą łyżką. Cebula jest gotowa, gdy jest miękka, szklista i ledwie złota na brzegach; na ostatnią minutę dorzuć posiekany czosnek i rozkruszony peperoncino.
  4. Dodaj pomidory (świeże sparz, obierz i pokrój w kostkę, pelati rozgnieć widelcem), zwiększ ogień do średniego i gotuj 10 minut bez przykrycia. Sos jest gotowy, gdy zgęstnieje, pomidory się rozpadną, a na brzegach pojawi się czerwonawa, błyszcząca oliwa oddzielająca się od reszty. To znak, że woda z pomidorów odparowała, a tłuszcz przejął ich barwę i aromat.
  5. Dodaj odsączone ziemniaki, przemieszaj, żeby obtoczyły się sosem, wlej 300 ml gorącej wody i dodaj szczyptę soli. Przykryj i gotuj na małym ogniu 12–15 minut, aż ziemniaki będą w połowie miękkie: nóż wchodzi w brzeg plastra łatwo, ale w środku czuć opór. Płyn powinien sięgać mniej więcej do wierzchu ziemniaków; jeśli odparował, dolej kilka łyżek wody.
  6. Ułóż kawałki sztokfisza na ziemniakach skórą do góry, lekko wciśnij je w sos i rozsyp oliwki oraz kapary. Od tej chwili nie mieszaj łyżką, tylko co kilka minut potrząśnij garnkiem ruchem okrężnym. Duś pod przykryciem 20–25 minut przy ledwie widocznym bulgotaniu, w temperaturze tuż poniżej wrzenia; ryba jest gotowa, gdy pod widelcem rozchodzi się na grube płaty, a ziemniaki są miękkie na wylot.
  7. Papryki przetrzyj wilgotną ściereczką, odetnij szypułki i wytrząśnij nasiona. W małym rondelku rozgrzej 25 ml oliwy do 170°C (wrzucony kawałek papryki od razu otacza się drobnymi pęcherzykami) i smaż papryki po 3–5 sekund z każdej strony. Są gotowe, gdy zmienią kolor na jaskrawoczerwony i lekko się nadmą; po minucie na ręczniku papierowym stają się kruche jak chipsy.
  8. Zdejmij garnek z ognia, spróbuj sosu i dopiero teraz ewentualnie dosol, bo oliwki i kapary oddają sporo soli. Zostaw pod przykryciem na 10 minut, żeby sos się ustabilizował, a ryba wchłonęła część płynu. Przed podaniem pokrusz papryki na wierzch, posyp natką i skrop każdą porcję łyżeczką surowej oliwy; sos powinien być gęsty, czerwonopomarańczowy i lśniący.
W Mammoli mówi się, że sztokfisz jest dobry dopiero wtedy, gdy przez tydzień moczył się w tutejszej wodzie.

Jaka oliwa

Do stocco alla mammolese potrzebna jest oliwa średnio owocowa: na tyle wyrazista, żeby nie zginęła przy pomidorze i suszonej rybie, i na tyle łagodna, żeby nie zdominowała delikatnej słodyczy cebuli. Na miejscu używa się po prostu oliwy z własnych lub sąsiednich gajów, a w prowincji Reggio Calabria to przede wszystkim oliwa z równiny Gioia Tauro, gdzie rośnie Ottobratica. Ta październikowa odmiana daje oliwę miękką, migdałową, z umiarkowaną goryczką, która świetnie znosi długie duszenie.

Bardziej zielona i trawiasta jest Carolea, najszerzej uprawiana odmiana regionu, z nutą zielonego pomidora i karczocha. To dobry wybór, jeśli chcesz, by oliwa była wyczuwalna także po godzinie w garnku. Prowincja Reggio nie ma własnego oznaczenia DOP, dlatego najprościej szukać butelek z napisem Olio di Calabria IGP, które gwarantuje oliwki z całego regionu. Do skropienia na talerzu możesz sięgnąć po coś bardziej charakternego, na przykład oliwę z Lametia DOP, opartą niemal wyłącznie na Carolei, albo z kosentyńskiego Bruzio DOP.

Podział ról jest prosty. Do duszenia cebuli i pomidorów wystarczy dobra, świeża oliwa z ostatniego zbioru, bo w temperaturze 100–130°C extra vergine zachowuje się stabilnie i oddaje sosowi owocowość. Oliwy po smażeniu papryk nie wylewaj: czerwona i pachnąca papryką nadaje się do polania gotowego dania. Na surowo, na sam koniec, sięgnij po najlepszą butelkę w domu. Więcej o regionalnych stylach przeczytasz w przewodniku po oliwie z Kalabrii.

Na co uważać

Za krótko moczona ryba. Sztokfisz, który moczył się dwa, trzy dni, po duszeniu pozostaje twardy w środku i gumowaty. Nie przyspieszysz tego ciepłą wodą, bo ryba zacznie się psuć z zewnątrz, zanim zmięknie w środku. Jeśli nie masz tygodnia, kup rybę już namoczoną.

Mieszanie łyżką. Duszony sztokfisz rozpada się na płaty, a każde zamieszanie zamienia je w rybną papkę wymieszaną z ziemniakami. W Mammoli garnkiem się potrząsa, a sos polewa łyżką z wierzchu.

Za mocny ogień. Gwałtowne wrzenie wyciąga z ryby wodę i białko, które ścina się w szare grudki, a ziemniaki przywierają do dna. Oliwa w burzliwie gotującym sosie traci też swoje owocowe nuty. Wystarczy spokojne pyrkanie, ledwie poruszające powierzchnię.

Przypalone papryki. Suszona papryka przechodzi od jaskrawej czerwieni do brązu w ciągu dwóch, trzech sekund, a przypalona robi się gorzka i psuje cały garnek. Smaż ją na końcu, w osobnym rondelku, i wyjmuj, gdy tylko zmieni kolor.

Warianty

Najbliższy krewny to stocco in bianco, czyli bez pomidorów: sztokfisz duszony z ziemniakami, cebulą, czosnkiem, oliwą i odrobiną wody, czasem z kilkoma oliwkami. Ta wersja najlepiej pokazuje jakość oliwy, bo nic jej nie przykrywa.

Insalata di stocco to danie letnie: rybę gotuje się 15–20 minut w lekko osolonej wodzie, rozdziela na płaty i doprawia surową oliwą, czosnkiem, natką, cytryną i peperoncino. Przy smażonej wersji kawałki obtacza się w mące i smaży na oliwie w 170–175°C do złotego koloru. Kto lubi ostrość, dodaje do sosu łyżkę kalabryjskiej pasty z papryczek albo podaje danie z olio santo, oliwą z peperoncino.

Jeśli nie zdobędziesz sztokfisza, możesz użyć odsolonego baccalà, ale skróć czas duszenia do 12–15 minut. Wyjdzie danie bliższe lukańskiemu baccalà alla potentina niż oryginałowi z Mammoli. Sos „a ghiotta”, czyli „dla łakomych”, z pomidorem, oliwkami i kaparami, znają też Sycylijczycy z Mesyny, którzy duszą w nim miecznika, jak w pesce spada alla ghiotta. Zamiast własnoręcznie smażonych papryk możesz sięgnąć po gotowe peperoni cruschi z Bazylikaty, bardzo podobne do kalabryjskich.

Do stołu

Stocco alla mammolese podaje się w tym samym glinianym garnku, w którym się dusiło, z bochnem wiejskiego chleba do wycierania sosu. Przed stołem nie zapomnij o butelce surowej oliwy: wielu Kalabryjczyków dolewa jej jeszcze na talerzu.

Do picia pasuje schłodzone różowe wino z Cirò z odmiany Gaglioppo albo młody, lekko schłodzony Cirò rosso, którego taniny dobrze radzą sobie z intensywnością ryby. Danie lepiej smakuje następnego dnia, gdy sos przejdzie zapachem ryby i papryki. W lodówce, w zamkniętym naczyniu, wytrzyma 2 dni; podgrzewaj je powoli, pod przykryciem, z 2–3 łyżkami wody, a papryki dodawaj świeżo usmażone. Mrożenie nie jest dobrym pomysłem, bo ziemniaki stają się wodniste.

Pytania i odpowiedzi

Jak długo moczyć sztokfisza?

Suchego sztokfisza moczy się 5–7 dni w zimnej wodzie, zmieniając ją dwa, trzy razy na dobę. Ryba powinna stać w lodówce albo w miejscu chłodniejszym niż 10°C. Jest gotowa, gdy najgrubsza część ugina się pod palcem i nie ma twardego rdzenia.

Gdzie kupić sztokfisza w Polsce?

Suchego sztokfisza sprzedają niektóre delikatesy z żywnością włoską i skandynawską oraz sklepy z produktami afrykańskimi. Przed świętami włoskie sklepy oferują też rybę już namoczoną, pakowaną próżniowo. Taka ryba oszczędza tydzień pracy i nadaje się od razu do garnka.

Czy można zastąpić sztokfisza świeżym dorszem?

Można, ale wyjdzie zupełnie inne, delikatniejsze danie. Świeży dorsz dusi się tylko 8–10 minut na już miękkich ziemniakach i łatwo się rozpada. Bliżej oryginału będzie odsolony baccalà.

Jaką oliwę wybrać do stocco alla mammolese?

Najlepsza jest średnio owocowa oliwa kalabryjska z odmian Ottobratica lub Carolea, np. z oznaczeniem Olio di Calabria IGP. Do duszenia wystarczy dobra oliwa z bieżącego zbioru, a na wykończenie warto sięgnąć po bardziej aromatyczną butelkę z Lametia DOP lub Bruzio DOP.

Czy stocco di Mammola można przygotować dzień wcześniej?

Tak, a wielu Kalabryjczyków uważa, że drugiego dnia jest lepsze. Przechowuj je w lodówce do 2 dni i podgrzewaj powoli, z odrobiną wody. Suszone papryki usmaż świeżo, tuż przed podaniem.

Dlaczego sztokfisz z Mammoli jest tak ceniony?

Mieszkańcy przypisują jego jakość miękkiej, zimnej wodzie z gór, w której ryba moczy się przez wiele dni. Duże znaczenie ma też doświadczenie rodzin, które od pokoleń zajmują się moczeniem. Sama ryba pochodzi z Norwegii, a w Mammoli zyskuje charakter dzięki wodzie, oliwie i miejscowej technice.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu