Itrana to odmiana oliwek z południowego Lacjum, nazwana od miasteczka Itri w prowincji Latina, uprawiana jednocześnie na oliwę i na oliwki stołowe. Z owoców zebranych na początku przebarwiania tłoczy się świeżą oliwę o zapachu zielonego pomidora, liści pomidora i trawy, z migdałową końcówką, a z owoców w pełni dojrzałych powstają winnofioletowe oliwki z Gaety, chronione oznaczeniem Oliva di Gaeta DOP.
Itrana to najważniejsza odmiana wzgórz Pontyjskich, czyli zboczy gór Lepini, Ausoni i Aurunci między Rzymem a granicą z Kampanią. Jest podstawą oliwy Colline Pontine DOP i jedną z najlepiej znanych włoskich odmian o podwójnym przeznaczeniu, obok sycylijskiej Nocellara del Belice i liguryjskiej Taggiaski.
- Odmiana
- Itrana
- Pochodzenie
- Lacjum, okolice Itri w prowincji Latina
- Region
- Lacjum
- Przeznaczenie
- oliwa i oliwki stołowe
- Intensywność oliwy
- średnia
W skrócie
- Pochodzenie: Lacjum, okolice Itri w prowincji Latina; uprawiana też w prowincjach Frosinone i Rzym oraz na pograniczu Kampanii w prowincji Caserta.
- Przeznaczenie: oliwa oraz oliwki stołowe, zielone i przede wszystkim czarne.
- Drzewo: silnie rosnące, wzniesione, o gęstej koronie; odporne na chłód, plonuje obficie i dość regularnie.
- Owoc: średni do dużego, kulisty, około 4–5 g; dojrzewa bardzo późno, od grudnia do marca.
- Oliwa: średnio owocowa, zielony pomidor, trawa, karczoch, migdał; umiarkowana gorycz i wyraźniejsza ostrość na końcu.
- Oznaczenia: Colline Pontine DOP, Olio di Roma IGP, oliwki Oliva di Gaeta DOP.
- W kuchni: pomidory, bruschetta, ryby, mozzarella, sałaty, karczochy.
Spis treści
Od Itri do Gaety
Itri to niewielkie miasteczko w dolinie między górami Aurunci a Ausoni, przy dawnej Via Appia, kilkanaście kilometrów od morza. Od niego odmiana wzięła nazwę, a w okolicznych gajach Itrana stanowi przytłaczającą większość drzew. Owoce z tych wzgórz od wieków spływały do portu w Gaecie, skąd statki wiozły je do Neapolu i dalej, i to od portu, a nie od miejsca uprawy, przylgnęła do nich handlowa nazwa oliwek z Gaety. W wielu dokumentach odmiana występuje zresztą także jako Gaetana.
Południowe Lacjum przez stulecia należało do Królestwa Neapolu, a kuchnia i rolnictwo okolic Gaety, Formii i Fondi do dziś mają wiele wspólnego z sąsiednią Kampanią. Oliwki z solanki były tu jedzeniem codziennym i towarem na wymianę, a oliwa służyła do gotowania, oświetlania i konserwowania warzyw. Szerzej o oliwnej historii regionu piszemy w przewodniku oliwa z Lacjum.
Wzgórza Pontyjskie i inne strefy uprawy
Ojczyzną Itrany są wapienne, kamieniste zbocza gór Lepini, Ausoni i Aurunci w prowincji Latina, opadające ku równinie Pontyjskiej i wybrzeżu między Terraciną, Sperlongą, Gaetą i Formią. Gleby są płytkie i przepuszczalne, lato długie i suche, a morska bryza łagodzi zimę. W okolicach Itri, Sonnino, Fondi czy Formii gaje zajmują całe stoki, często na tarasach podpartych suchymi murkami.
Odmiana rozeszła się też poza prowincję Latina. Rośnie w dolinach prowincji Frosinone, w gminach na południe od Rzymu i w dwóch gminach kampańskiej prowincji Caserta przy granicy z Lacjum. Właśnie taki zasięg, 44 gminy w czterech prowincjach, ma strefa produkcji oliwek Oliva di Gaeta DOP. Pojedyncze nasadzenia spotyka się również w innych regionach i za granicą, m.in. w chorwackiej Istrii, gdzie Itrana należy do odmian sprowadzonych z Włoch.
Drzewo silne i odporne na chłód
Itrana tworzy drzewa silnie rosnące, o pokroju wzniesionym i obszernej, bardzo gęstej koronie. Pędy owoconośne są krótkie i rozgałęzione, a pod ciężarem owoców gałęzie opadają. Liście są średniej wielkości, eliptycznolancetowate, ciemnozielone z wierzchu. Odmiana dobrze znosi niskie temperatury, co na górskich stokach Lacjum ma duże znaczenie.
Najlepiej czuje się w nasadzeniach o małej gęstości, zwykle w rozstawie około 6 na 5 m, prowadzona w formie wazonu wielopniowego, po włosku vaso policonico. Cięcie wykonuje się ręcznie od lutego do początku kwietnia. Plonuje obficie i stosunkowo regularnie, choć jak większość odmian zna lata słabsze. Do zapylania potrzebuje sąsiedztwa innych odmian: jako zapylacze wskazuje się Pendolino, Maurino i Leccino.
Słabym punktem są owoce, które bywają podatne na muchę oliwną, zwłaszcza w ciepłe jesienie na niższych stokach. Długie wiszenie owoców na drzewie, od października aż do zimy, wydłuża okres zagrożenia. Dlatego część producentów oliwy wybiera zbiór wcześniejszy, w listopadzie i grudniu, który daje zdrowszy owoc i bardziej zieloną oliwę.
Owoc: jeden zbiór, dwa produkty
Owoce Itrany są średnie do dużych, zwykle około 4–5 g, kuliste i lekko asymetryczne. Miąższ łatwo oddziela się od pestki, co od zawsze czyniło z nich dobry materiał na oliwki stołowe. Dojrzewanie jest bardzo późne i rozłożone w czasie: skórka powoli przechodzi od zieleni przez winną czerwień i fiolet do czerni, którą osiąga zwykle dopiero w lutym lub marcu.
To, kiedy rolnik zbierze owoce, decyduje o tym, co z nich powstanie. Wydajność oliwy jest średnia, około 18–21% masy owoców przy pełnej dojrzałości i mniej przy zbiorze wczesnym. Producenci oliwy, którzy cenią aromat, zbierają ręcznie, grzebieniami, na rozłożone pod całą koroną siatki, bez obijania gałęzi, w skrzynki nie wyższe niż 50 cm, a owoce przerabiają w ciągu 24 godzin.
| Moment zbioru | Barwa owoców | Co powstaje | Charakter |
|---|---|---|---|
| październik i listopad | zielone | oliwa z wczesnego zbioru, zielone oliwki stołowe | trawa, zielony pomidor, wyraźna ostrość |
| listopad i grudzień | pierwsze przebarwienia | klasyczna oliwa Colline Pontine | pomidor, karczoch, migdał, umiarkowana gorycz |
| grudzień do marca | winnoczerwone do czarnych | oliwki z Gaety | winny, lekko kwaskowy, delikatna goryczka |
Oliwa z Itrany: zielony pomidor i migdał
Oliwa z Itrany ma barwę zieloną z żółtymi refleksami. Jej znakiem rozpoznawczym jest zapach zielonego pomidora i liścia pomidora, do którego dołączają świeżo skoszona trawa, karczoch i zielone zioła. W ustach jest harmonijna, ze słodkawym początkiem, lekką goryczą i ostrością, która narasta dopiero na końcu i wyraźnie drapie w gardle. Finisz często przypomina zielony migdał.
Ten pomidorowy profil łączy Itranę z kilkoma innymi odmianami południa, m.in. sycylijską Tonda Iblea, ale w Lacjum jest wręcz wpisany w przepisy: dyscyplinarz Colline Pontine DOP wymaga, by oliwa miała nutę zielonego pomidora i trawy oraz migdałowy posmak, przy lekkiej do średniej goryczy i ostrości. Ten sam dokument wymaga ponad 100 mg/kg polifenoli, co przy wczesnym zbiorze Itrana osiąga bez trudu.
Na tle innych oliw Lacjum Itrana leży pośrodku skali. Jest bardziej zielona i aromatyczna niż miękkie oliwy z Sabiny, ale wyraźnie łagodniejsza od trawiastej, ostrej Caninese z Tuscii. To sprawia, że oliwa z Itrany dobrze sprawdza się na co dzień, zarówno na surowo, jak i w kuchni.
Oliva di Gaeta DOP krok po kroku
Najsłynniejszym produktem z Itrany nie jest jednak oliwa, tylko oliwki stołowe. Oliva di Gaeta DOP, zarejestrowana w Unii Europejskiej w 2016 roku, musi powstawać wyłącznie z odmiany Itrana. Zbiór zaczyna się dopiero wtedy, gdy co najmniej 60% owoców na drzewach osiągnie pełną dojrzałość, czyli błyszczącą czarną skórkę, a miąższ zaczyna zmieniać kolor z białego na ciemnowinny.
Owoce trzeba przerobić w ciągu 24 godzin. Metoda, nazywana sposobem z Itri, polega na zalaniu oliwek samą wodą pitną, bez soli i bez dodatków zakwaszających. Rusza naturalna fermentacja mlekowa, która obniża pH do 4,5 lub niżej. Dopiero wtedy dodaje się sól, najwyżej 7 kg na 100 kg świeżych owoców, a oliwki muszą przeleżeć w solance co najmniej pięć miesięcy przed zapakowaniem. Pasteryzacja samych oliwek jest zakazana.
Gotowe oliwki z Gaety mają miąższ od intensywnie różowego po fioletowy, smak lekko gorzkawy, kwaskowy i winny, z wyczuwalną nutą fermentacji mlekowej. Solanka ma jaskrawy, winnoczerwony kolor. Owoce muszą mieć co najmniej 12 mm średnicy, a na kilogram może przypadać najwyżej 410 sztuk. Lacjum produkuje rocznie kilka tysięcy ton oliwek stołowych, w przeważającej części właśnie z Itrany. Więcej o metodach przetwarzania oliwek w przewodniku po włoskich oliwkach stołowych.
Colline Pontine DOP i inne oznaczenia
Oliwa z Itrany ma własne oznaczenie: Colline Pontine DOP, obejmujące wzgórza prowincji Latina od Aprilii i Cori na północy po Minturno przy granicy z Kampanią. Co najmniej połowę owoców musi stanowić Itrana, a resztę mogą uzupełniać m.in. Frantoio i Leccino. Zbiór trwa od pierwszego przebarwienia owoców do końca stycznia, a oliwki trzeba przetłoczyć w ciągu 48 godzin.
Oliwy z Itrany spoza strefy DOP mogą nosić regionalne oznaczenie Olio di Roma IGP, zatwierdzone przez Komisję Europejską w 2021 roku i obejmujące niemal całe Lacjum. Itrana pojawia się też jako odmiana uzupełniająca w kampańskiej Terre Aurunche DOP, gdzie podstawą jest Sessana. Wiele gospodarstw butelkuje oliwę jednoodmianową z napisem „monocultivar Itrana”, a takie oliwy regularnie zdobywają wyróżnienia w krajowych konkursach.
Itrana w kuchni
Pomidorowa nuta Itrany sama podpowiada najlepsze połączenia. To oliwa do bruschetty z pomidorami, do sałatek z pomidorów, ogórków i cebuli, do mozzarelli i do insalaty caprese. Dobrze współgra z rybami pieczonymi z ziołami, z grillowanymi warzywami i z rzymskimi karczochami, takimi jak carciofi alla romana duszone z miętą i czosnkiem.
Oliwki z Gaety są stałym składnikiem kuchni południowego Lacjum i Kampanii. Trafiają do sosu do spaghetti alla puttanesca z kaparami, anchois i pomidorami, do ryb duszonych w pomidorach oraz na tiellę z Gaety, okrągły placek z nadzieniem z ośmiornicy, kalmarów albo warzyw. W domach podaje się je też po prostu z oliwą, skórką pomarańczy i ząbkiem czosnku.
Oliwa z Itrany jest na tyle łagodna, że nadaje się do pieczenia i duszenia, ale jej pomidorowy aromat najlepiej czuć na surowo. Do smażenia w głębokim tłuszczu lepiej użyć tańszej oliwy, a Itranę zostawić do skropienia gotowej potrawy.
Jak kupować oliwę i oliwki z Itrany
Szukaj oliwy z rokiem zbioru i napisem Colline Pontine DOP albo „monocultivar Itrana” z nazwą gminy i tłoczni. Najświeższe butelki pojawiają się od połowy listopada, a najlepiej smakują do wiosny. W tłoczniach wokół Itri, Sonnino czy Cori butelka 0,5 l oliwy dobrej jakości kosztuje zwykle 10–16 euro.
Oliwki z Gaety kupuj w słoikach z oznaczeniem DOP albo na wagę u producenta, w solance. Jeśli oliwki są bez pestek albo w oliwie, sprawdź, czy to nadal Itrana z Lacjum. Pamiętaj, że słowo „Gaeta” bez znaku DOP bywa używane jako nazwa stylu oliwek, a nie gwarancja pochodzenia.
Pytania i odpowiedzi
Czy oliwki z Gaety to ta sama odmiana co Itrana?
Tak, oliwki z Gaety powstają wyłącznie z odmiany Itrana. Zbiera się je w pełnej dojrzałości i fermentuje naturalnie, najpierw w samej wodzie, potem w solance, przez co najmniej pięć miesięcy. Z owoców tej samej odmiany zebranych wcześniej tłoczy się oliwę o nucie zielonego pomidora.
Jak smakuje oliwa z Itrany?
Oliwa z Itrany jest średnio owocowa, z wyraźnym zapachem zielonego pomidora, trawy i karczocha. Gorycz jest umiarkowana, a ostrość narasta na końcu i lekko drapie w gardle. W finiszu często pojawia się nuta zielonego migdała.
Skąd pochodzi nazwa Itrana?
Nazwa pochodzi od miasteczka Itri w prowincji Latina w południowym Lacjum. W okolicznych gajach Itrana stanowi zdecydowaną większość drzew. Odmiana bywa nazywana także Gaetana, od portu w Gaecie, przez który od wieków wysyłano oliwki.
Dlaczego oliwki z Gaety są fioletowe, a nie czarne?
Bo dojrzewają naturalnie na drzewie i nie są sztucznie czernione. Przy fermentacji w wodzie i solance część barwników przechodzi do zalewy, a miąższ przybiera kolor od różowego po fioletowy. Jednolicie smolisto czarne oliwki to zwykle zielone owoce utlenione i utrwalone glukonianem żelazawym.
Jaka oliwa z Lacjum pasuje do pomidorów?
Najlepiej oliwa z odmiany Itrana, najlepiej z oznaczeniem Colline Pontine DOP. Jej zapach zielonego pomidora i liścia pomidora podkreśla smak świeżych pomidorów w bruschetcie, sałatce czy caprese. Do strączków i grillowanego mięsa lepiej pasuje bardziej zielona i ostra Caninese z Tuscii.
Kiedy zbiera się oliwki Itrana?
Zbiór na oliwę trwa zwykle od listopada do grudnia, gdy owoce zaczynają się przebarwiać. Na oliwki z Gaety zbiera się później, od grudnia nawet do marca, gdy większość owoców jest w pełni dojrzała. Dyscyplinarz Colline Pontine DOP dopuszcza zbiór do 31 stycznia.
Czy Itrana jest samopłodna?
Itrana potrzebuje sąsiedztwa innych odmian, by dobrze zawiązywać owoce. Jako zapylacze wskazuje się zwykle Pendolino, Maurino i Leccino, dlatego w gajach Lacjum często rosną one między drzewami Itrany. Sama odmiana plonuje obficie i dość regularnie, jeśli ma dobre zapylenie.
Ile kosztują oliwki z Gaety?
We Włoszech słoik oliwek Oliva di Gaeta DOP kosztuje zwykle kilka euro, a kilogram na wagę u producenta od kilkunastu euro w górę. Oliwki bez pestek i w oliwie są droższe. W Polsce trzeba liczyć się z wyższą ceną, a pod nazwą „Gaeta” sprzedaje się czasem oliwki innego pochodzenia.
