Magazyn o oliwie z Italii
Odmiany

Nocellara del Belice: sycylijska odmiana na oliwę i oliwki Castelvetrano

Nocellara del Belice z doliny Belice: kulisty owoc na słynne oliwki Castelvetrano i oliwa o nucie zielonego pomidora. Drzewo, zbiór, parametry, DOP, kuchnia

Nocellara del Belice: ilustracja

Nocellara del Belice to odmiana oliwki z doliny rzeki Belice w zachodniej Sycylii, uprawiana głównie wokół Castelvetrano, Campobello di Mazara i Partanny. Ma duży, prawie kulisty owoc, z którego powstają słynne na całym świecie zielone oliwki Castelvetrano, a jednocześnie oliwa o wyraźnej nucie zielonego pomidora, karczocha i świeżej trawy, ze średnią goryczą i ostrością.

To jedyna sycylijska odmiana, która ma dwa własne oznaczenia pochodzenia: jedno dla oliwek stołowych, drugie dla oliwy. Producenci w dolinie co roku decydują, które owoce pójdą do słoików, a które do tłoczni, i ta decyzja kształtuje rytm całego sezonu. Szerszy obraz wyspy, jej historii i pozostałych odmian znajdziesz w przewodniku oliwa z Sycylii.

Odmiana
Nocellara del Belice
Pochodzenie
Sycylia, dolina Belice wokół Castelvetrano (prowincja Trapani)
Region
Sycylia
Przeznaczenie
oliwa i oliwki stołowe
Intensywność oliwy
średnia

W skrócie

  • Pochodzenie: dolina Belice w prowincji Trapani, z sąsiednimi gminami prowincji Agrigento; uprawiana także w innych częściach Sycylii i południowych Włoch.
  • Owoc: duży, zwykle 4–7 g, prawie kulisty, w pełni dojrzały ciemnofioletowy, a nie czarny.
  • Przeznaczenie: oliwki stołowe zielone i czarne oraz oliwa.
  • Oliwa: średnio intensywna, z nutą liścia pomidora, trawy, karczocha i zielonego migdała; gorycz i ostrość średnie.
  • Parametry: olej w owocu zwykle 14–18%, kwas oleinowy około 70–76%, polifenole najczęściej 250–450 mg/kg.
  • Uprawa: średnia siła wzrostu, zwisające gałęzie, wczesne wejście w owocowanie; samoniepłodna, zapylana m.in. przez Giarraffę.
  • Oznaczenia: Nocellara del Belice DOP dla oliwek stołowych, Valle del Belice DOP dla oliwy, a także Valli Trapanesi, Val di Mazara i Sicilia IGP.
Spis treści
  1. Jedna z wielu Nocellar
  2. Dolina Belice i jej sąsiedzi
  3. Drzewo: średni wzrost, zwisające gałęzie
  4. Kulisty owoc, który nie czernieje
  5. Słoik czy butelka: dwa zbiory z jednego gaju
  6. Oliwa z liściem pomidora
  7. Nocellara w oznaczeniach DOP i IGP
  8. Nocellara na talerzu
  9. Pytania i odpowiedzi

Jedna z wielu Nocellar

Na Sycylii słowem nocellara określa się kilka różnych odmian, które łączy duży, okrągławy owoc, ale nie pochodzenie. Na stokach Etny rośnie Nocellara Etnea, w prowincji Mesyna Nocellara Messinese, a dopowiedzenie „del Belice” odróżnia odmianę z zachodu wyspy od jej imienniczek. W samej dolinie mówi się też o niej Nocellara di Castelvetrano, Aliva di Castelvetrano, Oliva tonda, czyli „okrągła oliwka”, albo po prostu Trapanese.

Za granicą odmiana jest znana przede wszystkim z nazwy miasta. Słoiki z napisem „Castelvetrano olives” stoją na półkach sklepów w Stanach Zjednoczonych i w Europie, choć nie zawsze zawierają oliwki z Sycylii. Sama odmiana trafiła też do sadów poza Włochami, m.in. w Republice Południowej Afryki, a we Włoszech sadzi się ją w Kalabrii i Apulii, gdzie daje oliwy o podobnym, pomidorowym profilu.

Dolina Belice i jej sąsiedzi

Ojczyzną odmiany jest dolina rzeki Belice, która płynie z wnętrza wyspy ku Morzu Śródziemnemu i uchodzi w pobliżu ruin Selinuntu. Gaje Nocellary zajmują łagodne wzgórza i równiny w gminach Castelvetrano, Campobello di Mazara, Partanna, Santa Ninfa, Poggioreale i Salaparuta, a po drugiej stronie rzeki, w prowincji Agrigento, także Montevago i Santa Margherita di Belice. Owoce na oliwki stołowe pochodzą również z okolic Gibelliny.

Charakterystyczną cechą doliny są nawadniane gaje. Oliwki przeznaczone na stół muszą być duże i jędrne, dlatego wiele sadów otrzymuje latem wodę, co w suchym klimacie zachodniej Sycylii wyraźnie zwiększa masę owoców. Gaje prowadzone na oliwę są częściej uprawiane bez nawadniania i dają owoce mniejsze, ale o bardziej skoncentrowanym smaku.

Z tego samego drzewa w dolinie Belice powstaje oliwka do słoika i oliwa pachnąca zielonym pomidorem.

Drzewo: średni wzrost, zwisające gałęzie

Nocellara del Belice ma średnią siłę wzrostu i pokrój zwisający: konary i gałęzie są stosunkowo cienkie i rosną skośnie w dół, a korona ma średnią gęstość. Liście są duże, eliptycznie lancetowate, intensywnie zielone. Odmiana łatwo się ukorzenia, dlatego szkółki chętnie ją rozmnażają, a młode drzewa wcześnie zaczynają owocować. Dobrze przystosowuje się do różnych warunków, od nadmorskich równin po wzgórza w głębi lądu.

Kwitnie z niewielką liczbą kwiatów w kwiatostanie i jest samoniepłodna. Tradycyjnie sadzi się obok niej Giarraffę i Piricuddarę, które okazały się skutecznymi zapylaczami, a w nowych sadach poza Sycylią także odmiany toskańskie. Przy dobrym zapyleniu plon jest wysoki i dość regularny, zwłaszcza w gajach nawadnianych.

Odmiana jest wrażliwa na werticiliozę, pawie oczko, raka oliwki oraz cerkosporiozę, zwaną po włosku piombatura od ołowianego nalotu na spodzie liści. Owoce uchodzą natomiast za stosunkowo odporne na muchę oliwną, co przy oliwkach stołowych, którym nie wolno mieć śladów żerowania, ma duże znaczenie.

Kulisty owoc, który nie czernieje

Owoc jest duży, zwykle 4–7 g, a w nawadnianych sadach stołowych bywa cięższy. Ma kształt prawie kulisty, z zaokrąglonym wierzchołkiem i podstawą, lekko asymetryczny, z licznymi drobnymi przetchlinkami. Miąższ jest jędrny i łatwo oddziela się od pestki, a stosunek miąższu do pestki wynosi około 5,6. To właśnie ta jędrność sprawia, że zielone oliwki po przetworzeniu są chrupiące, a nie miękkie.

Dojrzewanie jest późne. Owoc długo pozostaje intensywnie zielony, a gdy zaczyna się przebarwiać, przechodzi w kolor winnoczerwony i ciemnofioletowy. W przeciwieństwie do wielu odmian nie staje się całkiem czarny, co widać na drzewach w grudniu.

Słoik czy butelka: dwa zbiory z jednego gaju

Sezon w dolinie zaczyna się od oliwek stołowych. Zielone owoce zbiera się ręcznie od końca września, gdy osiągną pełną wielkość, ale zanim zaczną się przebarwiać. Każde obicie zostawia ślad na skórce, dlatego zbiór jest powolny i kosztowny, a owoce sortuje się według wielkości. Na oliwę zbiera się od października do grudnia, ręcznie lub z pomocą wibratorów, a owoce mniejsze lub z drobnymi skazami też trafiają do tłoczni.

Wydajność oliwy jest średnio niska: zwykle 14–18%, wyraźnie mniej niż u typowych odmian oliwnych. Dlatego przez długi czas Nocellara del Belice była przede wszystkim odmianą stołową. Od początku XXI wieku proporcje stopniowo się zmieniają: coraz więcej owoców trafia do tłoczni, bo jednoodmianowa oliwa z Nocellary zdobywa nagrody i dobrze się sprzedaje.

Castelvetrano: oliwki stołowe z własną ChNP

Oliwki stołowe z tej odmiany chroni oznaczenie Nocellara del Belice DOP, wpisane do unijnego rejestru w 1998 roku. Obejmuje ono oliwki zielone i czarne. Najbardziej znane są zielone oliwki przygotowane metodą z Castelvetrano: owoce zalewa się jednocześnie roztworem sody i soli, co skraca odgoryczanie do kilku dni i zachowuje jaskrawozielony kolor oraz maślany, łagodny smak. Szczegóły tej i innych metod opisujemy w tekście o włoskich oliwkach stołowych.

Oliwki z doliny trafiają też do miejscowych serów. Belicino, ser z dodatkiem kawałków Nocellary, znalazł się na liście tradycyjnych produktów rolno-spożywczych Sycylii.

Oliwa z liściem pomidora

Oliwa z Nocellary del Belice ma owocowość średnią do wyraźnej i bardzo rozpoznawalny zapach. Dominuje liść i łodyga zielonego pomidora, za nimi idą skoszona trawa, karczoch i zielony migdał. Gorycz i ostrość są średnie, dobrze zrównoważone, a oliwa ma przyjemnie pełną, lekko oleistą strukturę. Z bardzo zielonych owoców nuta liścia pomidora jest tak intensywna, że oliwa zbliża się stylem do Tondy Iblei z południowego wschodu wyspy.

Parametr Typowy zakres dla Nocellary del Belice Znaczenie w praktyce
Masa owocu 4–7 g, w sadach nawadnianych więcej doskonała oliwka stołowa
Stosunek miąższu do pestki około 5,6 łatwe drylowanie, jędrny miąższ
Olej w świeżym owocu 14–18% niższa wydajność niż u odmian oliwnych
Kwas oleinowy 70–76%, średnio około 72–73% dobra odporność na utlenianie
Polifenole ogółem najczęściej 250–450 mg/kg średnia gorycz i ostrość, dobra trwałość

Polifenole i wysoki udział kwasu oleinowego sprawiają, że oliwa dobrze znosi przechowywanie. Nuta zielonego pomidora jest jednak lotna i najwyraźniejsza w pierwszych miesiącach po tłoczeniu, więc oliwę z Nocellary najlepiej zużyć w ciągu roku od zbioru.

Nocellara w oznaczeniach DOP i IGP

Nocellara del Belice jest obecna w trzech sycylijskich DOP dla oliwy. Najważniejsze jest Valle del Belice DOP z sześciu gmin doliny, w którym odmiana musi stanowić co najmniej 70% oliwek. W sąsiednim Valli Trapanesi DOP tworzy kupaż z Cerasuolą: obie odmiany razem dają co najmniej 80% składu, a Cerasuola dokłada gorycz i trwałość. Trzecim oznaczeniem jest Val di Mazara DOP z prowincji Palermo i zachodniej części Agrigento, gdzie Nocellara, Biancolilla i Cerasuola muszą razem dać co najmniej 90% oliwek.

Oznaczenie Rodzaj produktu Udział Nocellary del Belice
Nocellara del Belice DOP oliwki stołowe 100%, jedna odmiana
Valle del Belice DOP oliwa co najmniej 70%
Valli Trapanesi DOP oliwa razem z Cerasuolą co najmniej 80%
Val di Mazara DOP oliwa razem z Biancolillą i Cerasuolą co najmniej 90%
Sicilia IGP oliwa jedna z odmian sycylijskich, łącznie min. 90%

Poza strefami DOP oliwa z Nocellary trafia najczęściej do butelek z oznaczeniem Sicilia IGP albo jest sprzedawana jako jednoodmianowa bez oznaczenia.

Nocellara na talerzu

Średnia intensywność i pomidorowy aromat sprawiają, że oliwa z Nocellary pasuje do większości dań kuchni sycylijskiej. W caponacie dobrze sprawdza się dwa razy: do duszenia warzyw i do skropienia gotowego dania, a jej zielona nuta podkreśla seler naciowy i kapary. Do sarde a beccafico, sardynek zwiniętych wokół farszu z bułki, rodzynek i orzeszków pinii, nadaje się zarówno do pieczenia, jak i na koniec, na surowo.

Klasyką jest sałatka z dojrzałych pomidorów z cebulą, oregano i oliwkami Castelvetrano, polana tą samą oliwą, z której drzew pochodzą oliwki. Oliwa z Nocellary dobrze pasuje też do grillowanego miecznika, pieczonych warzyw i zup z ciecierzycy. Kto chce zobaczyć gaje, tłocznie i przetwórnie oliwek na miejscu, znajdzie gotową trasę w tekście Sycylia szlakiem oliwy.

Pytania i odpowiedzi

Czy oliwki Castelvetrano to Nocellara del Belice?

Tak, oryginalne oliwki Castelvetrano to zielone oliwki odmiany Nocellara del Belice z zachodniej Sycylii. Nazwa pochodzi od miasta Castelvetrano w dolinie Belice i od lokalnej metody przetwarzania z użyciem sody i soli. Pochodzenie gwarantuje oznaczenie Nocellara del Belice DOP, bo nazwę Castelvetrano za granicą stosuje się czasem szerzej.

Jak smakuje oliwa z Nocellary del Belice?

Oliwa z Nocellary del Belice ma średnią do wyraźnej owocowość z dominującą nutą liścia i łodygi zielonego pomidora. Towarzyszą jej skoszona trawa, karczoch i zielony migdał. Gorycz i ostrość są średnie i dobrze zrównoważone.

Ile ważą oliwki Nocellara del Belice?

Owoce tej odmiany ważą zwykle 4–7 g, a w nawadnianych sadach przeznaczonych na oliwki stołowe bywają większe. Mają kształt prawie kulisty i jędrny miąższ, który łatwo oddziela się od pestki. Dzięki temu należą do najlepszych włoskich odmian stołowych.

Czy Nocellara del Belice jest samopylna?

Nie, Nocellara del Belice jest samoniepłodna i do dobrego plonu potrzebuje zapylaczy. W dolinie Belice tradycyjnie sadzi się obok niej Giarraffę i Piricuddarę. Przy dobrym zapyleniu plon jest wysoki i dość regularny.

Kiedy zbiera się oliwki Nocellara del Belice?

Zielone oliwki stołowe zbiera się ręcznie od końca września. Owoce na oliwę zbiera się od października do grudnia, a przepisy Valle del Belice DOP wymagają zakończenia zbioru do końca grudnia. Im wcześniejszy zbiór, tym bardziej zielona i pomidorowa oliwa.

Dlaczego oliwa z Nocellary jest droższa od innych sycylijskich oliw?

Nocellara del Belice ma stosunkowo niską wydajność oliwy, zwykle 14–18%, a najlepsze owoce często trafiają na oliwki stołowe, które przynoszą wyższy dochód. Do tłoczni trafia więc mniej owoców, a z każdego kilograma uzyskuje się mniej oliwy niż z typowych odmian oliwnych. To przekłada się na cenę butelki.

W jakich DOP występuje Nocellara del Belice?

Nocellara del Belice jest podstawą Valle del Belice DOP, gdzie stanowi co najmniej 70% oliwek. Występuje też w Valli Trapanesi DOP razem z Cerasuolą i w Val di Mazara DOP razem z Biancolillą i Cerasuolą. Oliwki stołowe z tej odmiany mają osobne oznaczenie Nocellara del Belice DOP.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu