Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Stoccafisso accomodato: genueński sztokfisz duszony z oliwkami

Stoccafisso accomodato: sztokfisz duszony w oliwie z pomidorami, ziemniakami, oliwkami Taggiasca i piniami. Moczenie ryby, przepis i dobór oliwy

Stoccafisso accomodato: ilustracja

Stoccafisso accomodato to genueński gulasz z namoczonego sztokfiszu, czyli dorsza suszonego na wietrze bez soli, duszonego powoli w oliwie z cebulą, pomidorami, ziemniakami, oliwkami Taggiasca i orzeszkami pinii. Słowo „accomodato” znaczy tyle co „urządzony” albo „przyrządzony jak należy”: twarda jak drewno ryba z dalekiej Norwegii zostaje w garnku zamieniona w miękkie, aromatyczne danie.

To jedna z najbardziej genueńskich potraw, choć jej główny składnik pochodzi z wysp za kołem podbiegunowym. Sztokfisz jest chudy jak deska, więc to oliwa zmienia go w danie, które Genueńczycy jedzą łyżką. Przepis wymaga planowania, bo suchą rybę trzeba moczyć kilka dni, ale samo gotowanie jest proste i wybacza drobne błędy.

Przygotowanie40 min
Razem2 godz. 10 min
Trudnośćśredni
Porcje4
Oliwadelikatna liguryjska z odmiany Taggiasca, np. Riviera Ligure DOP

W skrócie

  • Region: Liguria, przede wszystkim Genua i doliny zachodniej Riwiery.
  • Główne składniki: namoczony sztokfisz, ziemniaki, pomidory, cebula, czosnek, anchois, białe wino, oliwki Taggiasca, orzeszki pinii, natka pietruszki.
  • Rola oliwy: baza do duszenia i główny tłuszcz sosu, który łączy się z sokiem pomidorów i skrobią ziemniaków.
  • Najlepsza oliwa: delikatna oliwa z odmiany Taggiasca, np. Riviera Ligure DOP.
  • Czas przygotowania: 40 minut pracy i około 2 godzin 10 minut łącznie, plus 5–7 dni moczenia suchej ryby.
  • Poziom trudności: średni; najtrudniejsze jest zdobycie i namoczenie sztokfiszu.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Sztokfisz to nie bakaliarz
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Sztokfisz to dorsz atlantycki, który w północnej Norwegii, głównie na Lofotach, suszy się od zimy do wiosny na drewnianych stojakach, na mroźnym, suchym wietrze, bez soli. Tak utrwalona ryba może przetrwać lata i przez wieki była jednym z najważniejszych towarów morskiego handlu. Do włoskich portów docierała przez kupców hanzeatyckich z Bergen, a potem bezpośrednio statkami z północy. Często przywoływana jest historia weneckiego kupca Pietra Queriniego, który w 1432 roku rozbił się u norweskich wybrzeży i po powrocie opisał suszone ryby, ale Genua miała własne szlaki handlowe i stała się jednym z głównych rynków sztokfiszu we Włoszech.

Popyt napędzał kalendarz kościelny. Postnych dni w roku było ponad sto, a świeża ryba w głębi lądu była rzadka i droga. Sztokfisz, lekki, trwały i tani, nadawał się idealnie do transportu mułami przez przełęcze do dolin Ligurii i dalej do Piemontu. Z Genui trafiał także do Kalabrii i Wenecji Euganejskiej, gdzie powstały jego lokalne wersje.

W Genui sztokfisz kupowało się tradycyjnie już namoczony, w sklepach rybnych, gdzie leżał w kadziach z bieżącą wodą, a najwięcej sprzedawano go w czwartki i piątki. Wersja „accomodato”, z pomidorami i ziemniakami, jest stosunkowo młoda, bo pomidory na dobre weszły do liguryjskiej kuchni dopiero w XIX wieku. Wcześniej sztokfisza duszono „w bieli”, z oliwą, cebulą, czosnkiem i ziołami.

W dolinie rzeki Argentina, w miasteczku Badalucco nad Taggią, sztokfisz ma nawet swoje święto. Według miejscowej legendy zapasy suszonej ryby pozwoliły mieszkańcom przetrwać dawne oblężenie i od tamtej pory każdego września gotuje się go na placu w wielkich kotłach, po miejscowemu, z suszonymi grzybami, orzechami i piniami.

Sztokfisz to nie bakaliarz

W polskich sklepach łatwo pomylić dwa produkty. Sztokfisz (stoccafisso) jest suszony bez soli i ma postać twardej, płaskiej deski w kolorze kości słoniowej. Bakaliarz (baccalà) to dorsz solony, często też podsuszany, sprzedawany w filetach pokrytych solą. Oba trzeba moczyć, ale sztokfisz dłużej, a po namoczeniu ma bardziej zwartą, włóknistą strukturę i intensywniejszy, lekko serowy aromat.

Zamieszanie pogłębia to, że w Wenecji Euganejskiej słowem „baccalà” nazywa się właśnie sztokfisz, z którego robi się m.in. baccalà alla vicentina. W Ligurii obie ryby wyraźnie się rozróżnia, a do accomodato używa się wyłącznie sztokfiszu.

Składniki

Na 4 porcje:

  • 1 kg namoczonego sztokfiszu (z około 350 g suchej ryby)
  • 100 ml delikatnej oliwy extra vergine
  • 1 duża cebula
  • 2 ząbki czosnku
  • 3 filety anchois w oliwie
  • 20 g natki pietruszki
  • 100 ml wytrawnego białego wina
  • 400 g pomidorów z puszki, rozgniecionych
  • 600 g ziemniaków o zwartym miąższu
  • 80 g oliwek Taggiasca w solance
  • 30 g orzeszków pinii
  • 1 łyżka kaparów (opcjonalnie)
  • 10 g suszonych borowików (opcjonalnie)
  • 300 ml gorącej wody
  • sól i czarny pieprz do smaku
  • 2 łyżki oliwy extra vergine do skropienia

Przygotowanie

  1. Odcedź namoczonego sztokfisza, zdejmij skórę i usuń kręgosłup oraz większe ości. Pokrój mięso na kawałki wielkości 5–6 cm, prowadząc nóż wzdłuż naturalnych warstw. Jeśli używasz borowików, namocz je na 20 minut w szklance ciepłej wody.
  2. W szerokim garnku o grubym dnie rozgrzej oliwę na średnio małym ogniu do około 140°C. Wrzuć drobno posiekaną cebulę i smaż 8 minut, aż będzie miękka i złocista. Dodaj posiekany czosnek, anchois i połowę natki, mieszaj 2 minuty, aż anchois rozpuszczą się w oliwie.
  3. Włóż kawałki sztokfiszu i obracaj je delikatnie w oliwie przez 5 minut, aż zbieleją i nasiąkną tłuszczem. Ryba nie ma się rumienić, tylko przejść smakiem soffritto. Wlej wino i gotuj 2–3 minuty, aż zniknie zapach alkoholu.
  4. Dodaj pomidory i odciśnięte, posiekane borowiki, przykryj i gotuj na bardzo małym ogniu przez 30 minut, by płyn ledwie mrugał. Sos jest gotowy na kolejny etap, gdy zgęstnieje, a przy brzegach garnka pojawi się czerwonawa oliwa.
  5. Obierz ziemniaki, pokrój je w kawałki 3–4 cm i ułóż między rybą. Wlej gorącą wodę tak, by prawie przykryła składniki, i duś pod przykryciem 25–30 minut. Zamiast mieszać łyżką, potrząsaj co jakiś czas garnkiem, żeby ryba się nie rozpadła.
  6. W tym czasie upraż pinie na suchej patelni przez 3–4 minuty, aż się zezłocą. Dodaj do garnka oliwki, pinie i kapary, znów delikatnie potrząśnij naczyniem.
  7. Duś jeszcze 10–15 minut bez przykrycia, by sos odparował. Danie jest gotowe, gdy ziemniaki dają się przebić nożem bez oporu, ryba rozchodzi się na płatki pod widelcem, a sos jest gęsty, lśniący i oblepia ziemniaki.
  8. Spróbuj i dopiero teraz dopraw solą i pieprzem, bo sztokfisz jest niesolony, ale anchois, oliwki i kapary już dają sól. Zdejmij z ognia, posyp resztą natki, skrop surową oliwą i odstaw na 10 minut przed podaniem.
Sztokfisz jest chudy jak deska, więc to oliwa zmienia go w danie, które Genueńczycy jedzą łyżką.

Jaka oliwa

W stoccafisso accomodato oliwy jest dużo, 100 ml na kilogram ryby, i nie jest to przypadek. Namoczony sztokfisz nie ma prawie wcale tłuszczu, a długie duszenie odbiera mu resztki wilgoci. Oliwa przejmuje rolę sosu: łączy się z sokiem pomidorów, skrobią ziemniaków i żelatyną z ryby w gęstą, aksamitną emulsję, która otula płatki mięsa.

Tradycyjnym wyborem jest delikatna oliwa z odmiany Taggiasca, najlepiej Riviera Ligure DOP. Sztokfisz ma silny, charakterystyczny aromat, a oliwki i anchois dokładają słoności, więc oliwa nie powinna dorzucać goryczki ani ostrości. Łagodna, słodkawa Taggiasca zaokrągla smak, a jej migdałowa nuta zgadza się z piniami. Soffritto w 140°C i duszenie poniżej 100°C są dla dobrej oliwy extra vergine zupełnie bezpieczne.

Gdy brakuje oliwy liguryjskiej, sprawdzi się delikatna sycylijska Biancolilla albo łagodna oliwa z Gardy. Ciekawie wypada porównanie z Kalabrią, gdzie stocco di Mammola dusi się z wyrazistszą, pikantną oliwą z regionu i papryczkami: to dowód, jak bardzo oliwa ustawia charakter tej samej ryby. Na koniec skrop danie tą samą oliwą, którą dusiłeś, ale na surowo. O stylu oliw z regionu przeczytasz w przewodniku oliwa z Ligurii.

Na co uważać

Za krótkie moczenie. Sztokfisz moczony 2–3 dni ma w środku twardy rdzeń, który nie zmięknie nawet po dwóch godzinach duszenia. Przy grubych kawałkach z grzbietu moczenie może potrwać nawet tydzień. Sprawdzaj, naciskając najgrubsze miejsce palcem: musi uginać się jak gotowany makaron.

Mieszanie łyżką. Namoczona ryba podczas duszenia rozchodzi się na płatki i mieszanie zamienia ją w papkę. Liguryjskie gospodynie potrząsają garnkiem, trzymając go za uchwyty. Ziemniaki układaj między kawałkami ryby, nie na nich.

Za mocny ogień. Gwałtowne wrzenie sprawia, że mięso sztokfiszu kurczy się i robi gumowate, a sos się przypala. Płyn ma ledwie mrugać, a duszenie trwa długo właśnie po to, by włókna ryby powoli zmiękły.

Solenie na początku. Sam sztokfisz jest niesolony, ale anchois, oliwki i kapary dostarczają dużo soli. Sól dodawaj wyłącznie na końcu, po spróbowaniu.

Pozostawione ości. Sztokfisz ma liczne ości, które po namoczeniu stają się miękkie, ale nadal są wyczuwalne. Większe usuń przed gotowaniem, a mniejsze wyłowisz łatwo przy nakładaniu, gdy ryba rozpadnie się na płatki.

Warianty

Wersja z Badalucco, „stocafissu a baücogna”, jest gęstsza i ciemniejsza: obok pomidorów zawiera suszone borowiki, orzechy włoskie, pinie, anchois i dużo oliwy. Tę dolinę i jej wioski opisujemy w przewodniku po zachodniej Ligurii i dolinach Taggiaski. Na zachodzie regionu przyrządza się też brandacujun, czyli sztokfisz ugotowany z ziemniakami i wstrząsany w garnku z oliwą, czosnkiem i natką, aż powstanie gruboziarniste purée.

Najprostszą odmianą jest sztokfisz „w bieli”, bez pomidorów: tylko cebula, czosnek, natka, białe wino, oliwki i oliwa. Smak ryby jest wtedy wyraźniejszy, a oliwa jeszcze ważniejsza. Na co dzień z resztek ugotowanego sztokfiszu robi się sałatkę ze sztokfiszem, skropioną surową oliwą.

Jeśli sztokfisz jest nie do zdobycia, możesz przygotować to samo danie z wymoczonego bakaliarza (solonego dorsza). Skróć wtedy duszenie do około 45 minut i nie dodawaj anchois, bo ryba będzie i tak słona.

Do stołu

Stoccafisso accomodato podaje się jako danie główne, w głębokich talerzach, z dużą ilością sosu. Najlepiej smakuje ciepłe, nie wrzące. Do zbierania sosu potrzebny jest chleb albo focaccia. Do picia Genueńczycy wybierają zarówno białe wino, Vermentino lub Pigato, jak i lekkie czerwone, Rossese di Dolceacqua, którego owocowość dobrze współgra z pomidorami.

Danie jest wręcz lepsze następnego dnia, gdy ryba nasiąknie sosem. Przechowuj je w lodówce do 3 dni, podgrzewaj powoli pod przykryciem z odrobiną wody, bez mieszania. Mrożenie jest możliwe na 2 miesiące, ale ziemniaki po rozmrożeniu robią się nieco ziarniste, więc lepiej mrozić sam sztokfisz w sosie i ziemniaki dogotować później.

Pytania i odpowiedzi

Co znaczy „accomodato” w nazwie stoccafisso accomodato?

„Accomodato” znaczy po włosku „urządzony” albo „przyrządzony jak należy”. Nazwa odnosi się do tego, że twardy, suszony sztokfisz zostaje w garnku doprawiony i zmiękczony w sosie. W dialekcie genueńskim danie nazywa się „stocchefisso accomodòu”.

Czym różni się sztokfisz od bakaliarza?

Sztokfisz to dorsz suszony na wietrze bez soli, twardy jak deska. Bakaliarz (baccalà) to dorsz solony, czasem lekko podsuszany. Sztokfisz trzeba moczyć dłużej, 5–7 dni, a bakaliarz 2–3 dni, by pozbyć się soli.

Jak długo moczyć sztokfisz?

Suchy sztokfisz moczy się 5–7 dni w zimnej wodzie, zmieniając ją dwa razy dziennie i trzymając naczynie w lodówce. Grube kawałki mogą potrzebować tygodnia. Ryba jest gotowa, gdy mięso jest białe, miękkie i ugina się pod palcem.

Gdzie kupić sztokfisz w Polsce?

Sztokfisz można kupić w delikatesach z żywnością włoską, portugalską lub skandynawską oraz u sprzedawców ryb wysyłkowo. Czasem dostępny jest już namoczony, mrożony. Szukaj ryby jasnej, bez plam i nieprzyjemnego, stęchłego zapachu.

Czy sztokfisz można zastąpić świeżym dorszem?

Można, ale danie będzie zupełnie inne: świeży dorsz jest delikatniejszy i rozpada się szybciej. Bliższym zamiennikiem jest wymoczony bakaliarz. Przy świeżym dorszu dodaj go do sosu dopiero razem z oliwkami, na ostatnie 10–15 minut.

Jaka oliwa jest najlepsza do stoccafisso accomodato?

Najlepsza jest delikatna oliwa extra vergine z odmiany Taggiasca, np. Riviera Ligure DOP. Łagodna, migdałowa oliwa zaokrągla intensywny aromat ryby i nie dodaje goryczki. Potrzeba jej sporo, około 100 ml na kilogram namoczonej ryby.

Jak długo dusić stoccafisso accomodato?

Po przygotowaniu soffritto sztokfisz dusi się łącznie około 70 minut: 30 minut z pomidorami, 25–30 minut z ziemniakami i 10–15 minut z oliwkami i piniami. Ogień musi być bardzo mały. Danie jest gotowe, gdy ryba rozchodzi się na płatki, a ziemniaki są miękkie.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu