Spaghetti alla puttanesca to neapolitański makaron z sosem z pomidorów, czosnku, czarnych oliwek, kaparów i oregano, przygotowywany na oliwie w czasie, w którym gotuje się makaron. W Neapolu mówi się na niego po prostu „aulive e chiapparielle”, czyli oliwki i kapary, a nazwa, która rozsławiła go na świecie, ma kilka wersji pochodzenia, w większości anegdotycznych. Pewne jest jedno: to danie ze spiżarni, a nie z targu, i dlatego da się je ugotować w środku nocy.
Oliwa jest tu tłuszczem do szybkiego podsmażenia: najpierw wydobywa aromat z czosnku i papryczki, potem przez minutę przejmuje słony, owocowy smak oliwek i kaparów, a na koniec łączy się z pomidorem i wodą z makaronu w lśniący sos. Łyżka surowej oliwy dodana po zdjęciu z ognia przywraca świeżość, którą odebrało smażenie. Poniżej przepis na cztery porcje i wskazówki, jak nie przesolić dania, w którym połowa składników jest słona z natury.
W skrócie
- Region: Kampania, Neapol i Zatoka Neapolitańska, z bliską wersją w Lacjum.
- Główne składniki: spaghetti, pomidory pelati, czarne oliwki z Gaety, kapary w soli, czosnek, chili, oregano.
- Rola oliwy: sauté czosnku, oliwek i kaparów, baza sosu oraz surowe wykończenie.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa z Kampanii, np. Colline Salernitane DOP lub Terre Aurunche DOP; do skropienia wyrazista Ravece.
- Czas przygotowania: 10 minut pracy, 25 minut łącznie.
- Poziom trudności: łatwy.
Spis treści
Skąd się wzięło
Składniki puttanesci są w kuchni neapolitańskiej od stuleci. W pierwszej połowie XIX wieku Ippolito Cavalcanti, książę Buonvicino, autor najważniejszej neapolitańskiej książki kucharskiej tamtej epoki, opisał vermicelli z oliwą, oliwkami, kaparami i solonymi anchois. Często uważa się je za przodka puttanesci, choć nie ma w nich pomidora. Sos z pomidorem, oliwkami i kaparami był później codzienną, postną potrawą domów neapolitańskich i nazywano go od składników.
Nazwa „alla puttanesca” pojawia się w druku dopiero w drugiej połowie XX wieku i od razu obrasta legendami. Najczęściej powtarzana opowieść prowadzi na Ischię, do Sandra Pettiego, współwłaściciela tamtejszej restauracji. W latach 50. grupa gości miała przyjść późnym wieczorem, gdy w kuchni nic już nie zostało, i poprosić go o „una puttanata qualsiasi”, czyli byle co, cokolwiek. Petti wziął pomidory, oliwki i kapary i tak powstało danie z nazwą od tego potocznego słowa. To historia opowiadana przez samego restauratora i jego otoczenie; nie ma niezależnych zapisów, które by ją potwierdzały.
Inne wersje łączą nazwę z domami publicznymi w Quartieri Spagnoli: że to danie szybkie do przygotowania między klientami, że jego intensywny zapach zwabiał przechodniów, że kolory sosu przypominały jaskrawą bieliznę. Wszystkie są barwne i żadna nie ma oparcia w źródłach. Bardziej prawdopodobne jest wyjaśnienie językowe: w języku potocznym „puttanata” oznacza coś byle jakiego, zrobionego na szybko, i ten odcień najlepiej pasuje do dania ze spiżarni.
W Rzymie puttanesca szybko przyjęła się z dodatkiem anchois, które rozpuszcza się w oliwie na początku. W Neapolu anchois dodaje się rzadziej, a podstawą zostaje trójka: pomidor, oliwki, kapary, z oregano na koniec. Obie wersje są uznawane za tradycyjne.
Spiżarnia, z której powstaje
Puttanesca jest tak dobra jak jej słoiki. Oliwki z Gaety to owoce odmiany Itrana z pogranicza Lacjum i Kampanii, dojrzewające w solance do fioletowoczarnego koloru; są miękkie, lekko winne i nie gorzkie. Czarne oliwki suszone w piecu albo „oliwki czarne krojone” z puszki, barwione glukonianem żelaza, dają smak gumowy i metaliczny. Jako zamiennik nadają się Taggiasche z Ligurii, pochodzące od odmiany Taggiasca, albo greckie Kalamata.
Kapary najlepiej kupić w soli, nie w occie: te z zalewy octowej wnoszą do sosu kwas, który kłóci się z pomidorem. Kapary z Pantellerii i z Wysp Liparyjskich są duże i aromatyczne; przed użyciem płucze się je i moczy kilka minut. Pomidory to pelati, najlepiej z oznaczeniem San Marzano dell’Agro Sarnese-Nocerino DOP, albo latem świeże pomidorki. Makaron to klasycznie spaghetti albo cieńsze vermicelli, często z Gragnano, gdzie suszy się go od stuleci.
Składniki
Na 4 porcje:
- 320 g spaghetti
- 400 g pomidorów pelati w soku (lub 500 g dojrzałych pomidorków koktajlowych)
- 100 g czarnych oliwek z Gaety z pestkami
- 25 g kaparów w soli
- 2 ząbki czosnku
- 1 świeża papryczka chili lub pół łyżeczki płatków chili
- 60 ml oliwy extra vergine do sosu
- 20 ml oliwy extra vergine na surowo
- 1 łyżeczka suszonego oregano
- 1 łyżka posiekanej natki pietruszki (opcjonalnie)
- 28 g soli do wody na makaron
Przygotowanie
- Zagotuj 4 l wody w dużym garnku i posól ją 28 g soli, czyli mniej niż zwykle (7 g na litr zamiast 10 g), bo oliwki i kapary dadzą sosowi sporo soli. Woda powinna wrzeć pełnym, burzliwym wrzeniem, zanim wrzucisz makaron. To zajmie około 12 minut, w tym czasie przygotuj sos.
- Kapary wypłucz pod bieżącą wodą i namocz na 5–10 minut w misce zimnej wody, potem odsącz. Oliwki rozgnieć płaską stroną noża, wyjmij pestki i przekrój na pół. Pomidory pelati rozgnieć ręką w misce, a czosnek pokrój w cienkie plasterki.
- Na szeroką patelnię wlej 60 ml oliwy, dodaj czosnek i pokrojone chili, i dopiero wtedy włącz średnio słaby ogień. Po 1,5–2 minutach, w temperaturze około 120°C, czosnek zacznie się złocić na brzegach i pachnieć słodko. Nie pozwól mu zbrązowieć, bo gorycz przejdzie na cały sos.
- Wrzuć oliwki i kapary i smaż minutę, mieszając. Kapary lekko się rozwiną i zaskwierczą, a oliwa zabarwi się na lekko oliwkowy kolor i przejmie ich aromat. To moment, w którym oliwa robi najwięcej dla smaku dania.
- Dodaj pomidory, zwiększ ogień do średniego i gotuj bez przykrycia 10–12 minut, mieszając co jakiś czas. Sos jest gotowy, gdy zredukuje się mniej więcej o jedną trzecią, zgęstnieje, a na powierzchni i brzegach pojawią się czerwone kropelki oddzielającej się oliwy. Spróbuj i dopiero wtedy ewentualnie dosól.
- W połowie gotowania sosu wrzuć spaghetti do wrzątku i gotuj o 2 minuty krócej, niż podaje producent, np. 9 minut zamiast 11. Makaron powinien być wyraźnie twardy w środku, bo dojdzie na patelni. Przed odcedzeniem odlej 150 ml wody z makaronu.
- Przełóż makaron szczypcami na patelnię z sosem, dodaj 50 ml wody z gotowania i mieszaj energicznie na dużym ogniu 1–2 minuty. Skrobia z wody i oliwa połączą się z sosem w gładką emulsję. Znak gotowości: makaron jest lśniący, sos oblepia każdą nitkę, a na dnie patelni nie zostaje płyn; w razie potrzeby dolej jeszcze łyżkę wody.
- Zdejmij patelnię z ognia, posyp makaron oregano roztartym w palcach i natką, wlej 20 ml surowej oliwy i wymieszaj ostatni raz. Podawaj od razu na podgrzanych talerzach. Parmezanu tradycyjnie się nie dodaje.
Jaka oliwa
Puttanesca potrzebuje oliwy, która wytrzyma krótkie smażenie w 120–140°C i przy tym zostawi w sosie wyraźny smak. Najlepsza jest oliwa extra vergine średnio owocowa, z wyczuwalną goryczką i pikantnością, ale bez przesady: oliwki, kapary i chili już same są intensywne, a oliwa ma je spinać, nie konkurować. Do smażenia czosnku nie ma powodu używać oliwy rafinowanej, bo temperatura jest daleko od punktu dymienia dobrej extra vergine.
Z Kampanii dobrze sprawdza się oliwa z odmiany Rotondella z Colline Salernitane DOP, z nutą zielonego pomidora, która podkreśla sos. Ciekawym wyborem jest też Terre Aurunche DOP z północnej Kampanii, z okolic Sessa Aurunca, oparta na odmianie Sessana: geograficznie najbliższa Gaecie, skąd pochodzą oliwki. Szerszy obraz daje przewodnik oliwa z Kampanii.
Do skropienia na koniec wybierz coś wyrazistszego, np. oliwę z odmiany Ravece z Irpinii, z zapachem liścia pomidora, karczocha i wyraźną ostrością. Wystarczy 5 ml na porcję. Ta sama oliwa jest bazą dla prostszego kuzyna puttanesci, czyli spaghetti aglio, olio e peperoncino, w którym oliwa gra pierwsze skrzypce.
Na co uważać
Przesolona woda. Woda solona jak zwykle, w połączeniu z oliwkami, kaparami i ewentualnymi anchois, daje danie, którego nie da się zjeść. Sól do wody zmniejsz o jedną trzecią, a sos doprawiaj dopiero na końcu.
Kapary w occie. Kapary z octowej zalewy wnoszą do sosu ostry kwas, który z pomidorem robi się metaliczny. Jeśli nie masz innych, płucz je pod bieżącą wodą przez minutę i odsącz na ręczniku.
Spalony czosnek. Plasterki czosnku w gorącej oliwie brązowieją w kilka sekund. Zaczynaj od zimnej patelni, a gdy czosnek się zezłoci, natychmiast dorzuć oliwki i kapary, które obniżą temperaturę.
Za długie gotowanie sosu. Puttanesca to sos szybki, 10–12 minut; po pół godzinie oliwki rozmiękają, kapary tracą zapach, a pomidor robi się ciężki i słodki. Sos ma być świeży, z wyczuwalnymi kawałkami.
Makaron dogotowany w garnku. Spaghetti ugotowane do miękkości w wodzie rozgotuje się na patelni i nie wchłonie sosu. Odcedzaj je wyraźnie al dente i kończ gotowanie w sosie, z dodatkiem wody z makaronu.
Warianty
Wersja rzymska i lacjalna zaczyna się od 4–6 filetów anchois rozpuszczonych w oliwie razem z czosnkiem; anchois rozpadają się w 1–2 minuty na niskim ogniu i dodają głębokiego, słonego smaku. Często pomija się wtedy oregano, a na koniec dodaje natkę. Popularny domowy wariant to puttanesca z tuńczykiem w oliwie, dodanym w ostatniej minucie, żeby nie wysechł.
Latem w Kampanii pelati zastępuje się świeżymi pomidorkami, a zimą pomidorkami del piennolo spod Wezuwiusza: sos jest wtedy lżejszy i bardziej kwaskowy, a gotuje się 6–8 minut. Wersja bez pomidora, bliska przepisowi Cavalcantiego, to makaron z oliwą, czosnkiem, oliwkami, kaparami i anchois; w domach posypuje się go czasem prażoną bułką tartą.
Ten sam zestaw smaków wraca w innych neapolitańskich potrawach: w nadzieniu scarola ’mbuttunata, czyli faszerowanej endywii, i w wersji polpi alla luciana z oliwkami i kaparami. Sos puttanesca świetnie nadaje się też do duszenia filetów białej ryby lub dorsza: wystarczy położyć je na gotowym sosie i dusić pod przykryciem 8–10 minut.
Do stołu
Puttanescę podaje się od razu, na płytkich, podgrzanych talerzach, bez sera. Danie jest pełne i słone, więc dobrze sprawdza się z prostą zieloną sałatą lub z grillowanymi warzywami skropionymi oliwą. Na kolację dla czterech osób wystarczy jako jedyne danie.
Do picia białe wino z wyraźną kwasowością, np. Falanghina z Sannio lub Pól Flegrejskich, albo lekkie, schłodzone czerwone Piedirosso. Z mocnymi, taninowymi winami słone oliwki i kapary dają gorzki posmak.
Sos można przygotować z wyprzedzeniem i przechowywać w lodówce do 3 dni w zamkniętym słoiku albo zamrozić na 2 miesiące. Przed podaniem podgrzej go na patelni z łyżką oliwy, a makaron gotuj na świeżo. Gotowego makaronu nie odgrzewaj, bo rozmięknie i straci połysk.
Pytania i odpowiedzi
Skąd pochodzi nazwa spaghetti alla puttanesca?
Pochodzenie nazwy nie jest pewne, a wszystkie znane wyjaśnienia mają charakter anegdot. Najczęściej przytacza się historię restauratora z Ischii, który w latach 50. XX wieku miał przygotować dla gości „una puttanata qualsiasi”, czyli cokolwiek z resztek. Opowieści o domach publicznych w Neapolu są popularne, ale nie mają oparcia w źródłach.
Czy do puttanesci dodaje się anchois?
W wersji rzymskiej anchois są stałym składnikiem i rozpuszcza się je w oliwie na początku. W Neapolu klasyczna wersja to pomidor, oliwki i kapary, a anchois dodaje się rzadziej. Obie odmiany są tradycyjne i różnią się głównie intensywnością słonego smaku.
Jakie oliwki są najlepsze do spaghetti alla puttanesca?
Najlepsze są czarne oliwki z Gaety, czyli owoce odmiany Itrana dojrzewające w solance. Są miękkie, lekko winne i niegorzkie. Dobrymi zamiennikami są liguryjskie Taggiasche i greckie Kalamata, natomiast krojone czarne oliwki z puszki dają smak metaliczny.
Czy do puttanesci daje się parmezan?
Tradycyjnie nie, bo słone oliwki, kapary i ewentualne anchois w połączeniu z serem dają zbyt słony i ciężki efekt. Włosi zazwyczaj nie łączą sera z sosami opartymi na owocach morza i solonych rybach. Zamiast sera można dodać łyżkę prażonej bułki tartej.
Ile oliwy potrzeba na puttanescę dla 4 osób?
Na sos potrzeba około 60 ml oliwy extra vergine, a do skropienia gotowego makaronu jeszcze około 20 ml. Oliwa podsmaża czosnek, oliwki i kapary, a potem z pomidorem i wodą z makaronu tworzy emulsję. Przy mniejszej ilości sos wychodzi suchy i kwaśny.
Jak długo gotować sos puttanesca?
Sos puttanesca gotuje się 10–12 minut po dodaniu pomidorów pelati, a ze świeżymi pomidorkami 6–8 minut. Jest gotowy, gdy zredukuje się o jedną trzecią i na powierzchni pojawią się kropelki oliwy. Dłuższe gotowanie odbiera oliwkom i kaparom świeżość.
Czy spaghetti alla puttanesca jest daniem wegetariańskim?
Wersja neapolitańska bez anchois jest wegetariańska, a nawet wegańska, bo składa się z makaronu, pomidorów, oliwek, kaparów, czosnku, oliwy i ziół. Wersja rzymska z anchois już nie. Warto sprawdzić skład makaronu, bo suchy makaron z pszenicy durum zwykle nie zawiera jajek.
