Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Scarola ’mbuttunata: faszerowana endywia po neapolitańsku

Scarola ’mbuttunata to endywia faszerowana oliwkami z Gaety, kaparami, rodzynkami i pinii, duszona w oliwie. Przepis i wigilijna pizza di scarola

Scarola ’mbuttunata: ilustracja

Scarola ’mbuttunata to neapolitańskie danie z całych główek endywii o szerokich liściach, faszerowanych czarnymi oliwkami z Gaety, kaparami, rodzynkami, orzeszkami pinii i anchois, a potem związanych i duszonych powoli w oliwie z czosnkiem. ’Mbuttunata to po neapolitańsku imbottita, czyli nadziewana. Ten sam farsz, zamknięty między dwoma warstwami ciasta, daje pizza di scarola, placek, bez którego trudno wyobrazić sobie neapolitańską Wigilię.

Oliwa jest tu medium duszenia i spoiwem farszu. Endywia oddaje w niej wodę, mięknie i traci część goryczy, a oliwa łączy się z sokiem warzywa w gęsty, lśniący sos, który na koniec polewa się po przekrojonych główkach.

Przygotowanie30 min
Razem1 godz. 10 min
Trudnośćśredni
Porcje4
Oliwaśrednio owocowa z Kampanii, np. Cilento DOP lub oliwa z odmiany Rotondella

W skrócie

  • Region: Kampania, Neapol i okolice; danie świąteczne i postne, szczególnie popularne zimą.
  • Główne składniki: endywia o szerokich liściach, oliwki z Gaety, kapary, rodzynki, orzeszki pinii, anchois, czosnek.
  • Rola oliwy: duszenie całych główek pod przykryciem, podsmażenie farszu, skropienie na surowo przed podaniem.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa z Kampanii, np. z oznaczeniem Cilento DOP albo z odmiany Rotondella.
  • Czas przygotowania: 30 minut pracy, ok. 70 minut łącznie.
  • Poziom trudności: średni, ze względu na faszerowanie i wiązanie główek.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Składniki
  3. Przygotowanie
  4. Pizza di scarola na wigilijny stół
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Scarola, czyli endywia o szerokich, gładkich liściach, jest w Neapolu warzywem codziennym. Trafia do zup, do minestra maritata z mięsem i zieleniną, do scarola e fagioli z fasolą, smaży się ją krótko z czosnkiem jako dodatek. Wersja nadziewana jest odświętna: wymaga całych, ładnych główek i farszu ze składników, które w dawnej kuchni nie były tanie.

Farsz opowiada historię południa Włoch. Rodzynki i orzeszki pinii w słonym daniu to ślad kuchni słodko-słonej, którą zwykle łączy się z wpływami arabskimi na Sycylii i w Królestwie Neapolu i która utrwaliła się w daniach postnych. Kapary rosną na skałach wybrzeża, anchois pochodzą z połowów w Zatoce Salerno, a oliwki z Gaety, małe, czarne, z odmiany Itrana, zbierano w okolicach portu, który do 1861 roku należał do Królestwa Obojga Sycylii. Nazwę wzięły od miasta, przez które je wysyłano.

Scarola ’mbuttunata i pizza di scarola należą do kuchni dni postnych, a przede wszystkim do wieczerzy wigilijnej, na której w Neapolu tradycyjnie nie podaje się mięsa. Pizza di scarola stoi na stole obok smażonego węgorza, dorsza i sałatki z kalafiora zwanej insalata di rinforzo. Jedzona na zimno następnego dnia jest uważana za równie dobrą jak prosto z pieca.

Składniki

Na 4 porcje:

  • 4 małe, zwarte główki endywii o szerokich liściach (po ok. 300–350 g)

Na farsz

  • 80 g czarnych oliwek z Gaety bez pestek
  • 25 g kaparów w soli
  • 30 g rodzynek
  • 30 g orzeszków pinii
  • 4 filety anchois w oliwie
  • 40 g bułki tartej
  • 1 ząbek czosnku
  • 2 łyżki oliwy extra vergine

Do duszenia

  • 60 ml oliwy extra vergine
  • 1 ząbek czosnku
  • 1 mała ostra papryczka (opcjonalnie)
  • 2 łyżki oliwy extra vergine do skropienia
  • sól do smaku

Przygotowanie

  1. Rodzynki zalej ciepłą wodą (ok. 35°C) na 15 minut, aż napęcznieją. Kapary opłucz z soli i namocz w zimnej wodzie na 10 minut, potem odciśnij. Oliwki posiekaj grubo, na 3–4 kawałki każdą.
  2. Z endywii usuń zewnętrzne, zniszczone liście i przytnij koniec głąba, ale tak, żeby liście nadal się go trzymały. Płucz główki pod zimną wodą, rozchylając liście, aż spomiędzy nich przestanie wypływać piasek. Postaw je do góry nogami na durszlaku na 10 minut.
  3. Zagotuj duży garnek osolonej wody i parz każdą główkę, trzymając ją za głąb, przez 1 minutę. Liście są gotowe, gdy stają się elastyczne i jaśniejsze, ale główka nie traci kształtu. Odstaw do góry nogami i delikatnie odciśnij dłonią.
  4. Na małej patelni rozgrzej 2 łyżki oliwy z posiekanym czosnkiem i anchois na małym ogniu przez 2 minuty, aż filety się rozpuszczą; oliwa nie może się smażyć, wystarczy ok. 100°C. Dodaj orzeszki pinii i trzymaj 1–2 minuty, aż się lekko zezłocą. Zdejmij z ognia, wmieszaj oliwki, kapary, odciśnięte rodzynki i bułkę tartą; farsz jest gotowy, gdy ściśnięty w dłoni lekko się klei.
  5. Rozchyl liście każdej główki jak płatki kwiatu, nie odrywając ich. Nałóż czwartą część farszu do środka i między wewnętrzne liście, zamknij główkę i obwiąż sznurkiem kuchennym w dwóch miejscach. Główka powinna być zwarta i nie gubić farszu przy obracaniu.
  6. W szerokim rondlu z pokrywką (średnica 28 cm), w którym główki zmieszczą się w jednej warstwie, rozgrzej 60 ml oliwy ze zgniecionym ząbkiem czosnku i papryczką na średnim ogniu przez 2 minuty. Gdy czosnek zacznie się złocić, a oliwa ma ok. 140°C, ułóż główki i obsmaż je po 2–3 minuty z dwóch stron, aż liście lekko się zrumienią.
  7. Przykryj rondel, zmniejsz ogień i duś 25–30 minut, obracając główki ostrożnie co 10 minut. Endywia puści sok i będzie się dusić w nim i w oliwie. Jeśli dno wyschnie, dodaj 2–3 łyżki wody.
  8. Na ostatnie 5 minut zdejmij pokrywkę, żeby odparować nadmiar płynu. Główki są gotowe, gdy nóż wchodzi w głąb bez oporu, liście są oliwkowozielone i lekko przezroczyste, a na dnie zostaje niewiele gęstego, lśniącego sosu.
  9. Przełóż główki na deskę, usuń sznurek i przekrój każdą wzdłuż na pół. Ułóż na talerzach przekrojem do góry, polej sosem z rondla i skrop surową oliwą. Odczekaj 5 minut: danie najlepiej smakuje ciepłe, nie gorące.

Pizza di scarola na wigilijny stół

Pizza di scarola to placek z dwóch warstw drożdżowego ciasta z farszem z endywii. W wielu neapolitańskich domach ciasto robi się na smalcu, ale wersja na oliwie jest równie tradycyjna w rodzinach, które w Wigilię nie używają tłuszczów zwierzęcych.

Ważne jest dokładne odsączenie farszu: uduszona endywia zawiera dużo soku, który rozmiękczyłby dolną warstwę ciasta. Pizza di scarola po upieczeniu powinna odpocząć co najmniej godzinę; wiele rodzin piecze ją rano 24 grudnia i podaje wieczorem w temperaturze pokojowej.

Endywia duszona w oliwie oddaje gorycz powoli, aż zostaje słodycz rodzynek i sól kaparów.

Jaka oliwa

Endywia jest gorzkawa, farsz słony od kaparów, anchois i oliwek, a zarazem słodki od rodzynek. Oliwa ma te smaki połączyć, a nie dodawać kolejnej mocnej warstwy. Najlepsza jest oliwa średnio owocowa, z nutą świeżej trawy i karczocha, z łagodną goryczką i umiarkowaną ostrością. Bardzo intensywna, gorzka oliwa wzmocniłaby gorycz endywii.

W Kampanii taki profil dają oliwy z Cilento, z południa prowincji Salerno. Oznaczenie Cilento DOP obejmuje oliwy z kilku lokalnych odmian, wśród nich Pisciottany i Rotondelli, która daje oliwę zieloną, harmonijną, z nutą karczocha. O gajach Cilento, starych drzewach odmiany Pisciottana i tłoczniach parku narodowego piszemy w reportażu Cilento: oliwa Pisciottana w parku narodowym. Szerszy obraz regionu daje przewodnik po oliwie z Kampanii.

Do duszenia i do farszu użyj oliwy extra vergine, tej samej co do skropienia. Temperatura w rondlu po przykryciu nie przekracza 100°C, więc oliwa nie traci swoich zalet, a jej smak przechodzi do sosu, który polewa się na talerzu. Do skropienia na koniec wybierz oliwę świeżą, z ostatniego zbioru; w okresie świątecznym to zwykle oliwa tłoczona w październiku i listopadzie, w pełni swojej owocowości.

Na co uważać

Piasek między liśćmi. Endywia rośnie nisko przy ziemi i między jej liśćmi zostaje piasek. Jeśli nie wypłuczesz go dokładnie, rozchylając liście pod strumieniem wody, każdy kęs będzie zgrzytał. Lepiej płukać o minutę dłużej.

Za duże główki. Główki ważące 600–700 g nie uduszą się równo: zewnętrzne liście rozpadną się, zanim środek zmięknie. Wybieraj małe i zwarte, do 350 g, albo przekrój większe wzdłuż na pół i faszeruj połówki.

Przesolony farsz. Kapary, anchois i oliwki z Gaety są słone same w sobie. Nie sól farszu i ostrożnie sól wodę do parzenia oraz rondel, a dopraw dopiero na końcu, po spróbowaniu sosu.

Za mocny ogień. Na dużym ogniu sok z endywii szybko odparuje, oliwa zacznie smażyć liście od spodu, a środek główki zostanie twardy. Po obsmażeniu duś na małym ogniu, pod przykryciem, i cierpliwie obracaj.

Za mało oliwy w rondlu. Dwie łyżki oliwy to za mało dla czterech główek: przypalą się, zanim puszczą sok. 60 ml daje warstwę, która rozprowadza ciepło i tworzy sos.

Warianty

Pizza di scarola. Wersja zapiekana w cieście, opisana wyżej, to danie wigilijne i świąteczne. Jest bardziej sycąca i świetnie znosi przygotowanie dzień wcześniej.

Scarola stufata. Uproszczona wersja codzienna: endywia pokrojona w paski, duszona 10–12 minut w oliwie z czosnkiem, z garścią oliwek i kaparów, bez faszerowania. To popularny dodatek do mięs i ryb, przygotowywany podobnie jak friarielli z kiełbasą, a także nadzienie do kanapek.

Z provolą. Niektórzy dodają do farszu kostki wędzonej provoli albo tartego sera, co zmienia danie w wegetariańskie danie główne. Takie wersje nie nadają się na postną Wigilię.

Bez anchois. W wersji wegańskiej anchois zastępuje się dodatkową łyżką kaparów i odrobiną skórki z cytryny. Słoność zostaje, zmienia się głębia smaku.

Z sosem z anchois. Kto lubi wyraźniejszy morski akcent, może skropić gotowe główki kilkoma kroplami colatury z Cetary, tak jak w spaghetti z colatura di alici. Oliwki z Gaety i kapary łączą to danie z sosem puttanesca, który korzysta z tych samych składników.

Do stołu

Scarola ’mbuttunata może być przystawką, dodatkiem albo daniem głównym. Na wigilijnym stole towarzyszy rybom: smażonemu dorszowi, węgorzowi, rybom z pieca. Na co dzień pasuje do pieczonego mięsa i jajek, a podana z grubą kromką chleba i kawałkiem sera owczego wystarcza za kolację.

Do picia: białe wino z Kampanii, Falanghina albo Asprinio di Aversa, o wyraźnej kwasowości, która równoważy oliwę i słone dodatki. Zimą sprawdzi się też lekkie Piedirosso.

Uduszone główki można przechowywać w lodówce do 2 dni, w naczyniu, polane sosem. Podawaj je w temperaturze pokojowej albo podgrzej pod przykryciem na małym ogniu przez 5–6 minut. Pizza di scarola wytrzymuje 2–3 dni, przykryta ściereczką, w chłodnym miejscu.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest scarola ’mbuttunata?

Scarola ’mbuttunata to neapolitańska nadziewana endywia: całe główki faszeruje się oliwkami, kaparami, rodzynkami, orzeszkami pinii i anchois, związuje i dusi w oliwie z czosnkiem. Słowo ’mbuttunata oznacza w dialekcie neapolitańskim nadziewaną. Danie jest szczególnie popularne zimą i w okresie świąt.

Czym jest scarola po polsku?

Scarola to endywia o szerokich, gładkich liściach, nazywana też eskariolą. Ma lekko gorzki smak i jaśniejsze, delikatniejsze liście w środku główki. Nie należy jej mylić z endywią kędzierzawą o drobno postrzępionych liściach.

Co to jest pizza di scarola?

Pizza di scarola to neapolitański placek z dwóch warstw drożdżowego ciasta z nadzieniem z duszonej endywii, oliwek, kaparów, rodzynek, orzeszków pinii i anchois. Tradycyjnie podaje się ją w Wigilię, kiedy w Neapolu nie je się mięsa. Piecze się ją w 200°C przez 35–45 minut.

Czym zastąpić oliwki z Gaety?

Oliwki z Gaety można zastąpić innymi małymi, czarnymi oliwkami dojrzewającymi na drzewie, np. greckimi Kalamata albo francuskimi niçoise. Ważne, żeby nie były to oliwki czernione, które mają metaliczny posmak. Oryginalne oliwki z Gaety pochodzą z odmiany Itrana; więcej o nich w tekście o włoskich oliwkach stołowych.

Jaka oliwa najlepiej pasuje do scaroli ’mbuttunata?

Najlepsza jest średnio owocowa oliwa extra vergine z łagodną goryczką, np. z oznaczeniem Cilento DOP albo z odmiany Rotondella. Bardzo intensywna oliwa wzmocniłaby gorycz endywii. Do duszenia i do skropienia można użyć tej samej butelki.

Czy endywię trzeba blanszować przed faszerowaniem?

Nie jest to konieczne, ale minutowe parzenie we wrzątku sprawia, że liście są elastyczne i łatwiej je rozchylić bez łamania. Przy bardzo młodych, małych główkach można ten krok pominąć. Po parzeniu trzeba endywię dobrze odsączyć.

Czy scarolę ’mbuttunata można przygotować dzień wcześniej?

Tak, uduszone główki wytrzymują w lodówce 2 dni i dobrze smakują w temperaturze pokojowej. Przed podaniem można je podgrzać pod przykryciem przez 5–6 minut. Świeżą oliwę dodaj dopiero na talerzu.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu