Magazyn o oliwie z Italii
Podróże

Sardynia: dzikie olivastri z Luras i oliwa z Bosany

Oliwna Sardynia: tysiącletnie olivastri z Luras nad jeziorem Liscia, gaje Bosany wokół Sassari i Alghero, Montiferru, Dolianova, sezon, kuchnia i zakupy

Sardynia: dzikie olivastri z Luras i oliwa z Bosany: ilustracja

Olivastri to dzikie drzewa oliwne, które na Sardynii rosną w makii, na pastwiskach i przy wiejskich kościołach, a najstarsze z nich, w gminie Luras na północy wyspy, liczą według szacunków tysiące lat. Obok tych pomników przyrody wyspa ma żywą kulturę oliwną: gaje Bosany wokół Sassari i Alghero, tłocznie Montiferru i południowe równiny z odmianą Tonda di Cagliari.

Ten przewodnik prowadzi od olbrzymów znad jeziora Liscia przez północno-zachodnie zagłębie oliwne po południe wyspy. Opisujemy odległości, sezon, sposób zwiedzania tłoczni, kuchnię i to, jak przywieźć sardyńską oliwę do Polski.

Gdzie
Sardynia, od Gallurii przez okolice Sassari i Montiferru po Campidano
Kiedy
drugą połowę października, listopad i początek grudnia
Region
Sardynia

W skrócie

  • Region: Sardynia, przede wszystkim Gallura, okolice Sassari i Alghero, Montiferru oraz Campidano z Parteollą.
  • Główny cel: olivastri z Luras przy kościele San Bartolomeo nad jeziorem Liscia, z drzewem szacowanym na 3000–4000 lat.
  • Odmiany: Bosana, około dwóch trzecich drzew na wyspie, a także Tonda di Cagliari, Tonda di Villacidro i Semidana.
  • Oznaczenie: Sardegna DOP, jedna nazwa dla całej wyspy, zarejestrowana w 2007 roku.
  • Kiedy jechać: od drugiej połowy października do początku grudnia, ze szczytem tłoczenia w listopadzie.
  • Trasa: od Olbii przez Luras, Sassari, Alghero, Bosę i Seneghe do Cagliari, około 450 km w 6–8 dni.
Spis treści
  1. Olivastro, czyli dzika oliwka Sardynii
  2. Luras i patriarcha znad jeziora Liscia
  3. Trasa przez wyspę: z Gallurii na południe
  4. Sassari, Ittiri i Alghero, czyli kraina Bosany
  5. Montiferru i Seneghe
  6. Południe: Tonda di Cagliari i muzeum w Dolianovie
  7. Kiedy jechać i jak zwiedzać tłocznie na Sardynii
  8. Co zjeść po drodze
  9. Zakupy i przewóz oliwy
  10. Pytania i odpowiedzi

Olivastro, czyli dzika oliwka Sardynii

Olivastro (Olea europaea var. sylvestris) to dzika forma drzewa oliwnego, znacznie starsza na wyspie niż uprawne odmiany. Ma drobne owoce z dużą pestką i niewielką ilością oleju, ale jest odporne na suszę, wiatr i ubogie, granitowe gleby. W sardyńskich dialektach mówi się na nie ozzastru albo ozastru.

Przez wieki rolnicy nie wycinali olivastri, lecz szczepili na nich szlachetne odmiany, przede wszystkim Bosanę. Dziki pień dawał głęboki system korzeniowy, a zaszczepiona korona dorodne owoce. W wielu starych gajach na północy wyspy do dziś widać grube, poskręcane pnie, na których rosną korony uprawnych oliwek. Szersze tło, od historii po zasady oznaczenia, opisuje przewodnik oliwa z Sardynii.

Luras i patriarcha znad jeziora Liscia

Luras to miasteczko w górnej Gallurii, położone na wysokości około 500 m na granitowym grzbiecie u północno-wschodniego krańca masywu Limbara. Ma około 2500 mieszkańców, a jego gospodarka od dawna opiera się na korku i granicie. Z Olbii jest tu około 40 km, czyli niespełna godzina jazdy, a do Tempio Pausania kilkanaście minut.

Najsłynniejsze drzewa rosną kilkanaście kilometrów od centrum, na wzgórzach Santu Baltolu di Carana, przy wiejskim kościółku San Bartolomeo, z widokiem na jezioro Liscia. Największe z nich nazywa się po prostu S’Ozzastru, czyli dzika oliwka, a mieszkańcy mówią o nim patriarcha. Obok rosną młodsze olivastri, w tym okaz szacowany na około dwa tysiące lat i kilka drzew liczących ponad tysiąc lat.

Patriarcha w liczbach

Cecha Wartość
Wysokość około 14 m
Obwód pnia na wysokości 1,3 m 11–12 m
Obwód pnia przy ziemi ponad 18 m
Powierzchnia korony około 600 m²
Szacowany wiek 3000–4000 lat
Ochrona pomnik przyrody od 1991 roku

Wiek drzewa nigdy nie został oficjalnie zbadany. Środek pnia jest zbutwiały, więc nie da się policzyć słojów, a szacunek opiera się na budowie drzewa i porównaniu z innymi okazami. Jeśli jest trafny, patriarcha zaczął rosnąć w epoce brązu, gdy na wyspie rodziła się kultura nuragijska. W 2023 roku wybrano go włoskim Drzewem Roku, a w 2024 roku zajął trzecie miejsce w europejskim konkursie na Drzewo Roku. Materiał genetyczny olivastri z Luras przechowuje bank nasion Uniwersytetu w Cagliari.

Jak zwiedzać olivastri

Do drzew prowadzi droga z Luras w stronę jeziora; najlepiej przed wyjazdem zapytać o dojazd w miasteczku, bo oznakowanie bywa skromne. Na miejscu wystarczy godzina, ale wiele osób zostaje dłużej, bo okolica, z granitowymi skałami, korkowymi dębami i widokiem na wodę, zachęca do spaceru. Najładniejsze światło jest późnym popołudniem, gdy słońce przebija przez koronę.

Wokół pnia ziemia jest wrażliwa na udeptywanie, więc trzymaj się wyznaczonych miejsc i nie wspinaj się na konary. Nie zabieraj gałązek ani kory. W pobliżu nie ma sklepów ani barów, dlatego wodę i przekąski weź ze sobą.

Co jeszcze zobaczyć w Luras

W okolicy miasteczka stoją cztery dobrze zachowane dolmeny, datowane na 3500–2700 lat p.n.e.; największy, Ladas, ma około 6 m długości. W tradycyjnym granitowym domu działa muzeum etnograficzne Galluras z około 5000 przedmiotów z dawnego życia Gallurii. Wieczorem spróbuj Vermentino di Gallura, jedynego sardyńskiego wina z oznaczeniem DOCG, którego winnice otaczają także Luras.

Patriarcha z Luras ma pień o obwodzie 11–12 m i rósł tu, zanim na wyspie stanęły pierwsze nuragi.

Trasa przez wyspę: z Gallurii na południe

Po wizycie w Luras najprościej ruszyć na zachód, do zagłębia Bosany wokół Sassari, a potem wybrzeżem na południe. Trasę można zakończyć w Cagliari i stamtąd wrócić samolotem albo promem.

Odcinek Odległość Czas jazdy Po drodze
Olbia → Luras ok. 40 km ok. 50 min korkowe dęby, Tempio Pausania
Luras → Sassari ok. 80 km ok. 1 h 20 min granitowe wzgórza Gallurii
Sassari → Ittiri i Usini ok. 20 km ok. 30 min gaje i tłocznie Bosany
Sassari → Alghero ok. 35 km ok. 40 min stare miasto, wybrzeże
Alghero → Bosa ok. 45 km ok. 1 h widokowa droga nad morzem
Bosa → Cuglieri → Seneghe ok. 40 km ok. 50 min Montiferru
Seneghe → Cagliari ok. 120 km ok. 1 h 40 min Oristano, Campidano

Sassari, Ittiri i Alghero, czyli kraina Bosany

Największe skupisko gajów na wyspie leży w północno-zachodniej części Sardynii, na wapiennych i marglistych wzgórzach wokół Sassari. Rządzi tu Bosana, odmiana, której nazwa według miejscowej tradycji pochodzi od miasteczka Bosa. Najwięcej znanych tłoczni działa w Ittiri, Usini, Sennori, Sorso i wokół Alghero; część z nich zdobywa nagrody w najważniejszych włoskich przewodnikach.

Oliwa z Bosany jest zielona, gorzka i ostra, z nutą karczocha, zielonego migdała i ziół śródziemnomorskich. Należy do oliw o bardzo wysokiej zawartości polifenoli, dlatego dobrze przechowywana długo zachowuje świeżość. W tłoczniach poproś o porównanie oliwy z wczesnego zbioru, z października, z oliwą z owoców zebranych w grudniu; różnica w goryczy jest wyraźna nawet dla początkującego.

Alghero, z murami obronnymi i katalońskimi tradycjami, to dobra baza na dwie noce. Z miasta łatwo dojechać do tłoczni w głębi lądu, a wieczorem zjeść na starym mieście. Dalej na południe biegnie jedna z najładniejszych dróg wyspy, wzdłuż klifów do Bosy, kolorowego miasteczka nad rzeką Temo.

Montiferru i Seneghe

Montiferru to wygasły masyw wulkaniczny nad zachodnim wybrzeżem, z gajami wokół Seneghe, Cuglieri, Bonarcado i Santu Lussurgiu. Bazaltowe gleby, dęby korkowe i makia tworzą krajobraz zupełnie inny niż wapienne wzgórza Sassari. Seneghe nazywa się tu miastem oliwy, a jego tłocznie i małe gospodarstwa należą do najbardziej cenionych na wyspie.

W Seneghe i Oristano odbywa się Premio Montiferru, ogólnokrajowy konkurs oliw extra vergine, który ma za sobą ponad trzydzieści edycji i jest organizowany przez komitet z udziałem gminy, regionalnych agencji rolniczych i izby handlowej. Oliwy oceniane są w kategoriach DOP i IGP, ekologicznych, jednoodmianowych i kupażowych. Wręczeniu nagród towarzyszą degustacje, stoiska z jedzeniem i otwarte tłocznie.

W lipcu 2021 roku Montiferru strawił wielki pożar, który zniszczył tysiące hektarów, w tym stare gaje wokół Cuglieri. Ucierpiał też Sa Tanca Manna, monumentalny olivastro z Cuglieri, ale po interwencji botaników po mniej więcej roku wypuścił nowe pędy. Wizyta w tej okolicy pokazuje, jak gospodarze odbudowują gaje i z jakim trudem odradza się krajobraz.

Południe: Tonda di Cagliari i muzeum w Dolianovie

Na południu wyspy, na równinie Campidano i w Parteolli, częściej spotyka się Tondę di Cagliari, odmianę o dużych owocach, z której powstają zarówno oliwki stołowe, jak i łagodniejsza oliwa. Owoce na oliwki stołowe zbiera się wcześniej, gdy są jeszcze zielone. Tutejsze oliwy są mniej gorzkie niż północne i dobrze pasują do ryb i owoców morza.

W Dolianovie, około 20 km od Cagliari, działa muzeum oliwy Sa Mola de su Notariu, urządzone w dawnej tłoczni. Pokazuje przedmioty, dokumenty i narzędzia rodziny tłoczącej tu oliwę, a także kolekcję lamp oliwnych z różnych krajów. To dobry przystanek przed wylotem z Cagliari; inne muzea oliwy z całych Włoch opisujemy w osobnym przeglądzie.

Kiedy jechać i jak zwiedzać tłocznie na Sardynii

Zbiór na Sardynii trwa zwykle od końca października do grudnia, a dla Bosany szczyt przypada na listopad. Najwięcej pracujących tłoczni zobaczysz w drugiej połowie listopada. Olivastri z Luras można odwiedzić o każdej porze roku, ale wiosną, gdy kwitnie makia, i jesienią, w czasie zbioru, okolica jest najpiękniejsza.

Sardyńskie tłocznie są zwykle małe lub średnie i prowadzone przez rodziny, a wiele z nich pracuje na zlecenie, czyli tłoczy oliwki przywiezione przez okolicznych mieszkańców. Wizytę umów telefonicznie i nie zdziw się, jeśli gospodarz zaproponuje do degustacji pane carasau i kawałek pecorino. Uniwersalne zasady zachowania w hali i degustacji opisuje poradnik frantoio w listopadzie.

Mimo że Sardegna DOP obejmuje całą wyspę, certyfikuje się nią niewielką część produkcji. Wielu dobrych producentów sprzedaje oliwę jako extra vergine z nazwą odmiany, bez unijnego znaku, więc brak oznaczenia nie świadczy o niższej jakości.

Co zjeść po drodze

W Cabras, nad laguną koło Oristano, spróbuj bottargi z mułowców, cienko krojonej i polanej oliwą z cytryną, jak w przepisie na bottargę z oliwą i cytryną. Ta sama bottarga trafia do freguli z małżami, czyli drobnego, prażonego makaronu z owocami morza. W Alghero zamów langustę po katalońsku z pomidorem i cebulą, do której pasuje świeża, niezbyt gorzka oliwa.

W głębi wyspy jada się pieczone prosię, pecorino, pane carasau skropiony oliwą i solą oraz zupy z bobu. Na deser podaje się seadas, smażone pierożki z serem i skórką cytryny, polane miodem. Do oliwy z Bosany najlepiej pasują strączki, grillowane warzywa i mięsa, a do łagodnej Tondy di Cagliari ryby z grilla.

Zakupy i przewóz oliwy

Dobra oliwa z tłoczni kosztuje na miejscu zwykle 12–20 euro za litr, a nagradzane oliwy premium wyraźnie więcej. Wiele tłoczni sprzedaje oliwę w puszkach 3 i 5 l, które najlepiej znoszą transport. Jeśli przypłynąłeś na wyspę samochodem promem z Livorno, Genui lub Civitavecchii, kanistry zmieścisz w bagażniku bez dopłat.

Lecąc z Olbii, Alghero lub Cagliari, pakuj oliwę do bagażu rejestrowanego albo poproś tłocznię o wysyłkę kurierem. Oliwa z Bosany dzięki polifenolom dobrze znosi przechowywanie, ale i tak zużyj ją w ciągu roku od zbioru, trzymając w chłodzie i ciemności.

Pytania i odpowiedzi

Gdzie rosną olivastri z Luras?

Olivastri rosną na wzgórzach Santu Baltolu di Carana, przy wiejskim kościele San Bartolomeo w gminie Luras, z widokiem na jezioro Liscia. Miasteczko leży w Gallurii, około 40 km od Olbii. Do drzew prowadzi droga z centrum Luras w stronę jeziora.

Ile lat ma najstarszy olivastro z Luras?

Wiek największego drzewa, zwanego S’Ozzastru, szacuje się na 3000–4000 lat. Nigdy nie został oficjalnie zbadany, bo środek pnia jest zbutwiały i nie da się policzyć słojów. Drzewo ma około 14 m wysokości i pień o obwodzie 11–12 m.

Czym różni się olivastro od zwykłej oliwki?

Olivastro to dzika forma drzewa oliwnego o drobnych owocach, dużej pestce i niewielkiej zawartości oleju. Jest bardzo odporny na suszę i ubogie gleby oraz może żyć tysiące lat. Na Sardynii przez wieki szczepiono na nim uprawne odmiany, przede wszystkim Bosanę.

Jaka oliwa pochodzi z Sardynii?

Większość sardyńskiej oliwy powstaje z odmiany Bosana, która daje oliwy zielone, gorzkie i ostre, bogate w polifenole. Na południu wyspy produkuje się też łagodniejsze oliwy z Tondy di Cagliari. Całą wyspę obejmuje jedno oznaczenie, Sardegna DOP.

Kiedy najlepiej jechać na Sardynię po oliwę?

Najlepszy jest listopad, gdy trwa szczyt zbioru Bosany i pracuje najwięcej tłoczni. Sezon zaczyna się pod koniec października i trwa zwykle do grudnia. Olivastri z Luras można odwiedzić przez cały rok.

Czy olivastri z Luras można zwiedzać bez przewodnika?

Tak, drzewa rosną na otwartym terenie i można je obejrzeć samodzielnie. Trzeba jednak trzymać się ścieżek, nie wspinać się na konary i nie zabierać kory ani gałązek. W pobliżu nie ma barów, więc wodę i jedzenie warto zabrać ze sobą.

Gdzie na Sardynii kupić dobrą oliwę z tłoczni?

Najwięcej renomowanych tłoczni działa wokół Sassari, w Ittiri, Usini, Sennori i Alghero, oraz w Montiferru, przede wszystkim w Seneghe. Na południu dobre adresy znajdziesz w Parteolli i na równinie Campidano. Litr oliwy kosztuje w tłoczni zwykle 12–20 euro.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu