Olivastri to dzikie drzewa oliwne, które na Sardynii rosną w makii, na pastwiskach i przy wiejskich kościołach, a najstarsze z nich, w gminie Luras na północy wyspy, liczą według szacunków tysiące lat. Obok tych pomników przyrody wyspa ma żywą kulturę oliwną: gaje Bosany wokół Sassari i Alghero, tłocznie Montiferru i południowe równiny z odmianą Tonda di Cagliari.
Ten przewodnik prowadzi od olbrzymów znad jeziora Liscia przez północno-zachodnie zagłębie oliwne po południe wyspy. Opisujemy odległości, sezon, sposób zwiedzania tłoczni, kuchnię i to, jak przywieźć sardyńską oliwę do Polski.
- Gdzie
- Sardynia, od Gallurii przez okolice Sassari i Montiferru po Campidano
- Kiedy
- drugą połowę października, listopad i początek grudnia
- Region
- Sardynia
W skrócie
- Region: Sardynia, przede wszystkim Gallura, okolice Sassari i Alghero, Montiferru oraz Campidano z Parteollą.
- Główny cel: olivastri z Luras przy kościele San Bartolomeo nad jeziorem Liscia, z drzewem szacowanym na 3000–4000 lat.
- Odmiany: Bosana, około dwóch trzecich drzew na wyspie, a także Tonda di Cagliari, Tonda di Villacidro i Semidana.
- Oznaczenie: Sardegna DOP, jedna nazwa dla całej wyspy, zarejestrowana w 2007 roku.
- Kiedy jechać: od drugiej połowy października do początku grudnia, ze szczytem tłoczenia w listopadzie.
- Trasa: od Olbii przez Luras, Sassari, Alghero, Bosę i Seneghe do Cagliari, około 450 km w 6–8 dni.
Spis treści
- Olivastro, czyli dzika oliwka Sardynii
- Luras i patriarcha znad jeziora Liscia
- Trasa przez wyspę: z Gallurii na południe
- Sassari, Ittiri i Alghero, czyli kraina Bosany
- Montiferru i Seneghe
- Południe: Tonda di Cagliari i muzeum w Dolianovie
- Kiedy jechać i jak zwiedzać tłocznie na Sardynii
- Co zjeść po drodze
- Zakupy i przewóz oliwy
- Pytania i odpowiedzi
Olivastro, czyli dzika oliwka Sardynii
Olivastro (Olea europaea var. sylvestris) to dzika forma drzewa oliwnego, znacznie starsza na wyspie niż uprawne odmiany. Ma drobne owoce z dużą pestką i niewielką ilością oleju, ale jest odporne na suszę, wiatr i ubogie, granitowe gleby. W sardyńskich dialektach mówi się na nie ozzastru albo ozastru.
Przez wieki rolnicy nie wycinali olivastri, lecz szczepili na nich szlachetne odmiany, przede wszystkim Bosanę. Dziki pień dawał głęboki system korzeniowy, a zaszczepiona korona dorodne owoce. W wielu starych gajach na północy wyspy do dziś widać grube, poskręcane pnie, na których rosną korony uprawnych oliwek. Szersze tło, od historii po zasady oznaczenia, opisuje przewodnik oliwa z Sardynii.
Luras i patriarcha znad jeziora Liscia
Luras to miasteczko w górnej Gallurii, położone na wysokości około 500 m na granitowym grzbiecie u północno-wschodniego krańca masywu Limbara. Ma około 2500 mieszkańców, a jego gospodarka od dawna opiera się na korku i granicie. Z Olbii jest tu około 40 km, czyli niespełna godzina jazdy, a do Tempio Pausania kilkanaście minut.
Najsłynniejsze drzewa rosną kilkanaście kilometrów od centrum, na wzgórzach Santu Baltolu di Carana, przy wiejskim kościółku San Bartolomeo, z widokiem na jezioro Liscia. Największe z nich nazywa się po prostu S’Ozzastru, czyli dzika oliwka, a mieszkańcy mówią o nim patriarcha. Obok rosną młodsze olivastri, w tym okaz szacowany na około dwa tysiące lat i kilka drzew liczących ponad tysiąc lat.
Patriarcha w liczbach
| Cecha | Wartość |
|---|---|
| Wysokość | około 14 m |
| Obwód pnia na wysokości 1,3 m | 11–12 m |
| Obwód pnia przy ziemi | ponad 18 m |
| Powierzchnia korony | około 600 m² |
| Szacowany wiek | 3000–4000 lat |
| Ochrona | pomnik przyrody od 1991 roku |
Wiek drzewa nigdy nie został oficjalnie zbadany. Środek pnia jest zbutwiały, więc nie da się policzyć słojów, a szacunek opiera się na budowie drzewa i porównaniu z innymi okazami. Jeśli jest trafny, patriarcha zaczął rosnąć w epoce brązu, gdy na wyspie rodziła się kultura nuragijska. W 2023 roku wybrano go włoskim Drzewem Roku, a w 2024 roku zajął trzecie miejsce w europejskim konkursie na Drzewo Roku. Materiał genetyczny olivastri z Luras przechowuje bank nasion Uniwersytetu w Cagliari.
Jak zwiedzać olivastri
Do drzew prowadzi droga z Luras w stronę jeziora; najlepiej przed wyjazdem zapytać o dojazd w miasteczku, bo oznakowanie bywa skromne. Na miejscu wystarczy godzina, ale wiele osób zostaje dłużej, bo okolica, z granitowymi skałami, korkowymi dębami i widokiem na wodę, zachęca do spaceru. Najładniejsze światło jest późnym popołudniem, gdy słońce przebija przez koronę.
Wokół pnia ziemia jest wrażliwa na udeptywanie, więc trzymaj się wyznaczonych miejsc i nie wspinaj się na konary. Nie zabieraj gałązek ani kory. W pobliżu nie ma sklepów ani barów, dlatego wodę i przekąski weź ze sobą.
Co jeszcze zobaczyć w Luras
W okolicy miasteczka stoją cztery dobrze zachowane dolmeny, datowane na 3500–2700 lat p.n.e.; największy, Ladas, ma około 6 m długości. W tradycyjnym granitowym domu działa muzeum etnograficzne Galluras z około 5000 przedmiotów z dawnego życia Gallurii. Wieczorem spróbuj Vermentino di Gallura, jedynego sardyńskiego wina z oznaczeniem DOCG, którego winnice otaczają także Luras.
Trasa przez wyspę: z Gallurii na południe
Po wizycie w Luras najprościej ruszyć na zachód, do zagłębia Bosany wokół Sassari, a potem wybrzeżem na południe. Trasę można zakończyć w Cagliari i stamtąd wrócić samolotem albo promem.
| Odcinek | Odległość | Czas jazdy | Po drodze |
|---|---|---|---|
| Olbia → Luras | ok. 40 km | ok. 50 min | korkowe dęby, Tempio Pausania |
| Luras → Sassari | ok. 80 km | ok. 1 h 20 min | granitowe wzgórza Gallurii |
| Sassari → Ittiri i Usini | ok. 20 km | ok. 30 min | gaje i tłocznie Bosany |
| Sassari → Alghero | ok. 35 km | ok. 40 min | stare miasto, wybrzeże |
| Alghero → Bosa | ok. 45 km | ok. 1 h | widokowa droga nad morzem |
| Bosa → Cuglieri → Seneghe | ok. 40 km | ok. 50 min | Montiferru |
| Seneghe → Cagliari | ok. 120 km | ok. 1 h 40 min | Oristano, Campidano |
Sassari, Ittiri i Alghero, czyli kraina Bosany
Największe skupisko gajów na wyspie leży w północno-zachodniej części Sardynii, na wapiennych i marglistych wzgórzach wokół Sassari. Rządzi tu Bosana, odmiana, której nazwa według miejscowej tradycji pochodzi od miasteczka Bosa. Najwięcej znanych tłoczni działa w Ittiri, Usini, Sennori, Sorso i wokół Alghero; część z nich zdobywa nagrody w najważniejszych włoskich przewodnikach.
Oliwa z Bosany jest zielona, gorzka i ostra, z nutą karczocha, zielonego migdała i ziół śródziemnomorskich. Należy do oliw o bardzo wysokiej zawartości polifenoli, dlatego dobrze przechowywana długo zachowuje świeżość. W tłoczniach poproś o porównanie oliwy z wczesnego zbioru, z października, z oliwą z owoców zebranych w grudniu; różnica w goryczy jest wyraźna nawet dla początkującego.
Alghero, z murami obronnymi i katalońskimi tradycjami, to dobra baza na dwie noce. Z miasta łatwo dojechać do tłoczni w głębi lądu, a wieczorem zjeść na starym mieście. Dalej na południe biegnie jedna z najładniejszych dróg wyspy, wzdłuż klifów do Bosy, kolorowego miasteczka nad rzeką Temo.
Montiferru i Seneghe
Montiferru to wygasły masyw wulkaniczny nad zachodnim wybrzeżem, z gajami wokół Seneghe, Cuglieri, Bonarcado i Santu Lussurgiu. Bazaltowe gleby, dęby korkowe i makia tworzą krajobraz zupełnie inny niż wapienne wzgórza Sassari. Seneghe nazywa się tu miastem oliwy, a jego tłocznie i małe gospodarstwa należą do najbardziej cenionych na wyspie.
W Seneghe i Oristano odbywa się Premio Montiferru, ogólnokrajowy konkurs oliw extra vergine, który ma za sobą ponad trzydzieści edycji i jest organizowany przez komitet z udziałem gminy, regionalnych agencji rolniczych i izby handlowej. Oliwy oceniane są w kategoriach DOP i IGP, ekologicznych, jednoodmianowych i kupażowych. Wręczeniu nagród towarzyszą degustacje, stoiska z jedzeniem i otwarte tłocznie.
W lipcu 2021 roku Montiferru strawił wielki pożar, który zniszczył tysiące hektarów, w tym stare gaje wokół Cuglieri. Ucierpiał też Sa Tanca Manna, monumentalny olivastro z Cuglieri, ale po interwencji botaników po mniej więcej roku wypuścił nowe pędy. Wizyta w tej okolicy pokazuje, jak gospodarze odbudowują gaje i z jakim trudem odradza się krajobraz.
Południe: Tonda di Cagliari i muzeum w Dolianovie
Na południu wyspy, na równinie Campidano i w Parteolli, częściej spotyka się Tondę di Cagliari, odmianę o dużych owocach, z której powstają zarówno oliwki stołowe, jak i łagodniejsza oliwa. Owoce na oliwki stołowe zbiera się wcześniej, gdy są jeszcze zielone. Tutejsze oliwy są mniej gorzkie niż północne i dobrze pasują do ryb i owoców morza.
W Dolianovie, około 20 km od Cagliari, działa muzeum oliwy Sa Mola de su Notariu, urządzone w dawnej tłoczni. Pokazuje przedmioty, dokumenty i narzędzia rodziny tłoczącej tu oliwę, a także kolekcję lamp oliwnych z różnych krajów. To dobry przystanek przed wylotem z Cagliari; inne muzea oliwy z całych Włoch opisujemy w osobnym przeglądzie.
Kiedy jechać i jak zwiedzać tłocznie na Sardynii
Zbiór na Sardynii trwa zwykle od końca października do grudnia, a dla Bosany szczyt przypada na listopad. Najwięcej pracujących tłoczni zobaczysz w drugiej połowie listopada. Olivastri z Luras można odwiedzić o każdej porze roku, ale wiosną, gdy kwitnie makia, i jesienią, w czasie zbioru, okolica jest najpiękniejsza.
Sardyńskie tłocznie są zwykle małe lub średnie i prowadzone przez rodziny, a wiele z nich pracuje na zlecenie, czyli tłoczy oliwki przywiezione przez okolicznych mieszkańców. Wizytę umów telefonicznie i nie zdziw się, jeśli gospodarz zaproponuje do degustacji pane carasau i kawałek pecorino. Uniwersalne zasady zachowania w hali i degustacji opisuje poradnik frantoio w listopadzie.
Mimo że Sardegna DOP obejmuje całą wyspę, certyfikuje się nią niewielką część produkcji. Wielu dobrych producentów sprzedaje oliwę jako extra vergine z nazwą odmiany, bez unijnego znaku, więc brak oznaczenia nie świadczy o niższej jakości.
Co zjeść po drodze
W Cabras, nad laguną koło Oristano, spróbuj bottargi z mułowców, cienko krojonej i polanej oliwą z cytryną, jak w przepisie na bottargę z oliwą i cytryną. Ta sama bottarga trafia do freguli z małżami, czyli drobnego, prażonego makaronu z owocami morza. W Alghero zamów langustę po katalońsku z pomidorem i cebulą, do której pasuje świeża, niezbyt gorzka oliwa.
W głębi wyspy jada się pieczone prosię, pecorino, pane carasau skropiony oliwą i solą oraz zupy z bobu. Na deser podaje się seadas, smażone pierożki z serem i skórką cytryny, polane miodem. Do oliwy z Bosany najlepiej pasują strączki, grillowane warzywa i mięsa, a do łagodnej Tondy di Cagliari ryby z grilla.
Zakupy i przewóz oliwy
Dobra oliwa z tłoczni kosztuje na miejscu zwykle 12–20 euro za litr, a nagradzane oliwy premium wyraźnie więcej. Wiele tłoczni sprzedaje oliwę w puszkach 3 i 5 l, które najlepiej znoszą transport. Jeśli przypłynąłeś na wyspę samochodem promem z Livorno, Genui lub Civitavecchii, kanistry zmieścisz w bagażniku bez dopłat.
Lecąc z Olbii, Alghero lub Cagliari, pakuj oliwę do bagażu rejestrowanego albo poproś tłocznię o wysyłkę kurierem. Oliwa z Bosany dzięki polifenolom dobrze znosi przechowywanie, ale i tak zużyj ją w ciągu roku od zbioru, trzymając w chłodzie i ciemności.
Pytania i odpowiedzi
Gdzie rosną olivastri z Luras?
Olivastri rosną na wzgórzach Santu Baltolu di Carana, przy wiejskim kościele San Bartolomeo w gminie Luras, z widokiem na jezioro Liscia. Miasteczko leży w Gallurii, około 40 km od Olbii. Do drzew prowadzi droga z centrum Luras w stronę jeziora.
Ile lat ma najstarszy olivastro z Luras?
Wiek największego drzewa, zwanego S’Ozzastru, szacuje się na 3000–4000 lat. Nigdy nie został oficjalnie zbadany, bo środek pnia jest zbutwiały i nie da się policzyć słojów. Drzewo ma około 14 m wysokości i pień o obwodzie 11–12 m.
Czym różni się olivastro od zwykłej oliwki?
Olivastro to dzika forma drzewa oliwnego o drobnych owocach, dużej pestce i niewielkiej zawartości oleju. Jest bardzo odporny na suszę i ubogie gleby oraz może żyć tysiące lat. Na Sardynii przez wieki szczepiono na nim uprawne odmiany, przede wszystkim Bosanę.
Jaka oliwa pochodzi z Sardynii?
Większość sardyńskiej oliwy powstaje z odmiany Bosana, która daje oliwy zielone, gorzkie i ostre, bogate w polifenole. Na południu wyspy produkuje się też łagodniejsze oliwy z Tondy di Cagliari. Całą wyspę obejmuje jedno oznaczenie, Sardegna DOP.
Kiedy najlepiej jechać na Sardynię po oliwę?
Najlepszy jest listopad, gdy trwa szczyt zbioru Bosany i pracuje najwięcej tłoczni. Sezon zaczyna się pod koniec października i trwa zwykle do grudnia. Olivastri z Luras można odwiedzić przez cały rok.
Czy olivastri z Luras można zwiedzać bez przewodnika?
Tak, drzewa rosną na otwartym terenie i można je obejrzeć samodzielnie. Trzeba jednak trzymać się ścieżek, nie wspinać się na konary i nie zabierać kory ani gałązek. W pobliżu nie ma barów, więc wodę i jedzenie warto zabrać ze sobą.
Gdzie na Sardynii kupić dobrą oliwę z tłoczni?
Najwięcej renomowanych tłoczni działa wokół Sassari, w Ittiri, Usini, Sennori i Alghero, oraz w Montiferru, przede wszystkim w Seneghe. Na południu dobre adresy znajdziesz w Parteolli i na równinie Campidano. Litr oliwy kosztuje w tłoczni zwykle 12–20 euro.
