Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Seadas: sardyńskie pierożki z pecorino smażone na oliwie, z miodem

Seadas krok po kroku: ciasto z semoliny, świeże pecorino ze skórką cytryny, smażenie w łagodnej oliwie w 170 °C i gorzkawy miód z chruściny jagodnej

Seadas: ilustracja

Seadas (w liczbie pojedynczej seada, w części wyspy sebadas) to duże, okrągłe pierogi z sardyńskiego interioru: cienkie ciasto z semoliny skrywa krążek świeżego, lekko kwaśnego pecorino ze skórką cytryny, a całość smaży się na złoto i podaje gorącą, polaną miodem. To najbardziej rozpoznawalny deser Sardynii, choć jego korzenie są pasterskie, a nie cukiernicze.

W daniu z czterech składników nie ma gdzie się schować. Ser musi się ciągnąć, ciasto pękać pod widelcem, a tłuszcz, w którym smaży się seadas, przechodzi do smaku bardziej, niż się wydaje. Dlatego piszemy o nim równie szczegółowo jak o serze: łagodna oliwa extra vergine rozgrzana do 170–175 °C daje suchą, chrupką skórkę i czysty smak, którego nie zapewni zwykły olej rafinowany.

Przygotowanie1 godz.
Razem1 godz. 40 min
Trudnośćśredni
Porcje4
Oliwałagodna sardyńska z dojrzałych oliwek, np. Tonda di Cagliari lub późno zbierana Bosana

W skrócie

  • Region: Sardynia, przede wszystkim pasterskie wnętrze wyspy: Barbagia, Logudoro i Ogliastra.
  • Główne składniki: semola z pszenicy twardej, smalec albo oliwa do ciasta, świeże pecorino, skórka cytryny, miód.
  • Rola oliwy: tłuszcz do smażenia w głębokiej warstwie w 170–175 °C; w wersji bez smalcu także składnik ciasta.
  • Najlepsza oliwa: łagodna, dojrzała extra vergine bez mocnej goryczy, np. sardyńska z odmiany Tonda di Cagliari albo późno zbierana Bosana.
  • Czas przygotowania: około 60 minut pracy i 40 minut odpoczynku ciasta oraz sera.
  • Poziom trudności: średni; najwięcej uwagi wymaga szczelne sklejenie brzegów.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Składniki
  3. Przygotowanie
  4. Jaka oliwa
  5. Ser, mąka i miód poza Sardynią
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Seadas narodziły się w kuchni pasterzy owiec, którzy przez stulecia byli osią gospodarki sardyńskiego interioru. W domach Barbagii czy Logudoro zawsze był pod ręką ser w różnych stadiach dojrzewania, mąka z pszenicy twardej z własnych pól i miód z dzikich zarośli makii. Seadas łączyły te trzy zasoby w jednym daniu, przygotowywanym na święta, wesela i na powrót mężczyzn z sezonowych wędrówek ze stadami. Według miejscowej tradycji w niektórych wsiach jadano je dawniej jako danie główne, a miód pojawiał się dopiero na stołach zamożniejszych rodzin.

Nazwę najczęściej wywodzi się od łacińskiego sebum, czyli łoju, co miałoby nawiązywać do błyszczącej, jakby natłuszczonej powierzchni pieroga po smażeniu. Zależnie od dialektu mówi się seadas, sebadas albo sevadas, a w kartach restauracji spotyka się wszystkie trzy zapisy. Końcówka -as oznacza liczbę mnogą, więc jeden pieróg to seada lub sebada.

Sercem dania jest ser. Do seadas używa się pecorino świeżego, kilkudniowego, które zdążyło się lekko zakwasić. Taki ser po podgrzaniu zachowuje się podobnie jak masa na ser parzony: mięknie, ciągnie się i daje się uformować w jednolity, elastyczny krążek. Twarde, długo dojrzewające pecorino zachowałoby się zupełnie inaczej, puściłoby tłuszcz i smakowało jak przyprawa, a nie jak nadzienie.

Miód to drugi filar. Sardynia słynie z miodu z chruściny jagodnej (po włosku corbezzolo), krzewu makii, który kwitnie jesienią i zimą. Ten miód jest ciemny, wyraźnie gorzkawy, z nutą kawy i garbników; na gorącym, słonawym serze działa jak kontrapunkt, a nie jak lukier. W domach używa się też miodu wielokwiatowego, z asfodelu albo z ostu, a w części miejscowości seadas posypuje się po prostu cukrem.

Wraz z rozwojem turystyki seadas trafiły do restauracji na wybrzeżu, a potem do zamrażarek supermarketów. Wersje przemysłowe smaży się zwykle w oleju z nasion, ciasto robi z miękkiej mąki pszennej, a ser bywa mieszanką różnych gatunków. Różnica jest wyczuwalna od pierwszego kęsa, dlatego seadas zrobione w domu po staremu smakują inaczej niż te z hotelowego bufetu.

Składniki

Na 4 porcje:

Na ciasto

  • 250 g semoliny z pszenicy twardej, najlepiej drobno mielonej (semola rimacinata)
  • 30 g smalcu wieprzowego albo 30 ml łagodnej oliwy extra vergine
  • 3 g soli
  • 120 ml letniej wody (ok. 35 °C)
  • 20 g semoliny do podsypywania

Na nadzienie

  • 320 g świeżego pecorino, kilkudniowego i lekko kwaśnego
  • 1 niewoskowana cytryna (tylko otarta skórka)
  • 2 łyżki wody

Do smażenia i podania

  • 1 l łagodnej oliwy extra vergine
  • 120 g miodu z chruściny jagodnej albo wielokwiatowego

Przygotowanie

  1. Ser. Pecorino pokrój w kostkę o boku 1 cm albo zetrzyj na tarce o grubych oczkach. Włóż do rondelka z grubym dnem razem z 2 łyżkami wody i otartą skórką cytryny, postaw na najmniejszym ogniu i mieszaj drewnianą łyżką przez 3–5 minut. Ser jest gotowy, gdy zamieni się w jednolitą, ciągnącą się masę, która odchodzi od ścianek; nie może się zagotować ani puścić tłuszczu.
  2. Krążki z sera. Przełóż masę na papier do pieczenia i zwilżonymi zimną wodą dłońmi podziel na 8 części po około 40 g. Uformuj płaskie krążki o średnicy 7 cm i grubości 1 cm, ułóż na talerzu i wstaw do lodówki na 30 minut. Są gotowe, gdy stwardnieją na tyle, że można je podnieść palcami bez odkształcenia.
  3. Ciasto. Wysyp semolinę do miski, dodaj sól i smalec (lub oliwę), a następnie stopniowo wlewaj letnią wodę, mieszając palcami. Zagniataj 10 minut, aż ciasto będzie gładkie, elastyczne i lekko błyszczące, bez grudek mąki; semola chłonie wodę wolniej niż mąka pszenna, więc nie dolewaj jej za wcześnie. Owiń folią i zostaw na 30 minut w temperaturze pokojowej.
  4. Wałkowanie. Podziel ciasto na dwie części i rozwałkuj każdą na grubość 1,5–2 mm, podsypując semoliną; możesz użyć maszynki do makaronu i zatrzymać się na przedostatnim stopniu. Wytnij 16 krążków o średnicy 11–12 cm, odciskając odwrócony spodek. Ciasto ma dobrą grubość, gdy przez uniesiony płat prześwituje światło, a mimo to nie rwie się przy przenoszeniu.
  5. Nadziewanie. Na środku 8 krążków połóż po krążku sera, brzegi ciasta zwilż palcem maczanym w wodzie i przykryj drugim krążkiem. Dociśnij ciasto dookoła sera, przesuwając palce od środka na zewnątrz, aby wypchnąć całe powietrze. Pieróg jest dobrze zamknięty, gdy górny płat przylega do sera bez żadnych pęcherzy.
  6. Brzegi. Obetnij nadmiar ciasta radełkiem z falistym ostrzem, zostawiając 1,5 cm brzegu wokół sera, i dodatkowo dociśnij krawędź zębami widelca. Ułóż seadas na tacy podsypanej semoliną, nie jedna na drugiej. Jeśli brzeg rozkleja się przy lekkim pociągnięciu, zwilż go i dociśnij ponownie, bo w gorącej oliwie każda nieszczelność kończy się wyciekiem sera.
  7. Rozgrzewanie oliwy. Wlej oliwę do szerokiego rondla lub głębokiej patelni o średnicy 24–26 cm tak, by warstwa miała 3–4 cm, i podgrzej do 170–175 °C. Bez termometru użyj skrawka ciasta: w dobrej temperaturze od razu otacza się drobnymi bąbelkami i wypływa na powierzchnię po 2–3 sekundach. Oliwa nie może dymić.
  8. Smażenie. Smaż po 1–2 seadas naraz przez 2–3 minuty z każdej strony, polewając wierzch łyżką gorącej oliwy, żeby ciasto napuchło. Odwracaj delikatnie dwiema łopatkami. Seadas są gotowe, gdy mają kolor jasnego złota, powierzchnię pokrytą drobnymi pęcherzykami i sztywny, chrupiący brzeg.
  9. Odsączanie. Wyjmij pierogi łyżką cedzakową i odłóż na kratkę lub ręcznik papierowy na 30–40 sekund. Między partiami odczekaj, aż oliwa znów osiągnie 170 °C; po wrzuceniu zimnego pieroga temperatura spada o kilkanaście stopni.
  10. Miód i podanie. Miód podgrzej w kąpieli wodnej do około 40 °C, aż stanie się płynny jak syrop. Każdą seadę polej łyżką miodu i podawaj od razu, najpóźniej 5 minut po smażeniu, kiedy ser w środku jeszcze się ciągnie.

Jaka oliwa

Seadas smaży się w głębokim tłuszczu, a oliwa ma w tym daniu dwa zadania: przenieść ciepło tak, by ser stopił się, zanim ciasto się przypali, oraz zostawić na skórce własny posmak. Dobra oliwa extra vergine zaczyna dymić w okolicach 190–210 °C, więc smażenie w 170–175 °C mieści się w bezpiecznym zakresie. Dzięki dużej zawartości kwasu oleinowego i naturalnych przeciwutleniaczy oliwa wolniej się rozkłada niż większość olejów z nasion, a przy właściwej temperaturze ciasto wchłania jej niewiele.

Do deseru z miodem wybieramy oliwę łagodną. Na Sardynii naturalnym wyborem jest oliwa z odmiany Tonda di Cagliari, dużej oliwki uprawianej także na owoce stołowe, która daje oliwę o spokojnym, owocowym profilu. Bosana, główna odmiana wyspy, zbierana wcześnie bywa wyraźnie gorzka i pikantna, z nutą karczocha i zielonego migdała; do smażenia seadas lepiej sięgnąć po butelkę z późniejszego zbioru, kiedy jej charakter łagodnieje. Oliwy z oznaczeniem Sardegna DOP często łączą obie odmiany i dobrze sprawdzają się w tej roli.

Jeżeli nie masz pod ręką oliwy z Sardynii, użyj dowolnej łagodnej, dojrzałej extra vergine, np. liguryjskiej z odmiany Taggiasca. Unikaj oliw intensywnych o mocnej goryczy: w głębokim tłuszczu pikantność częściowo znika, ale gorzki posmak zostaje na cieście i kłóci się z gorzkawym miodem. Nie ma też sensu skrapiać gotowych seadas oliwą na surowo; rolę wykończenia przejmuje miód.

Oliwę po smażeniu przecedź przez gęste sitko lub gazę i przechowuj w ciemnej, szczelnej butelce. Nadaje się do jeszcze jednego lub dwóch smażeń, pod warunkiem że nie dymiła, a ser nie wyciekł i nie przypalił się na dnie. Gdy pociemnieje, pachnie ostro albo pieni się, trzeba ją wymienić. Szerzej o tym, kiedy oliwę podgrzewać, a kiedy używać na surowo, piszemy w tekście o tym, jak traktować oliwę w kuchni włoskiej.

Ser, który kilka dni temu był mlekiem, chrupiące ciasto i miód, który bardziej gryzie, niż słodzi.

Ser, mąka i miód poza Sardynią

Najtrudniej poza wyspą zdobyć ser. Świeże, kilkudniowe pecorino rzadko podróżuje, bo po tygodniu-dwóch zmienia charakter. W sklepach z włoską żywnością łatwiej o młode pecorino sardo w wersji łagodnej, dojrzewające kilka tygodni: topi się dobrze, ale ciągnie słabiej, więc część kucharzy dodaje do niego odsączoną mozzarellę. Ciekawą alternatywą jest kilkudniowy bundz, świeży ser owczy z Podhala, który podobnie jak sardyńska masa serowa po podgrzaniu staje się elastyczny; efekt zależy jednak od jego kwasowości i trzeba go dobrze odsączyć.

Składnik Na Sardynii Zamiennik w Polsce Na co zwrócić uwagę
Mąka semola rimacinata z pszenicy twardej mąka z pszenicy durum do makaronu nie myl jej z kaszą manną z pszenicy zwyczajnej
Ser świeże pecorino, 2–5 dni młode pecorino sardo z mozzarellą (2:1) albo kilkudniowy bundz po podgrzaniu musi się ciągnąć
Tłuszcz do ciasta smalec łagodna oliwa extra vergine z oliwą ciasto jest bardziej chrupkie, mniej listkujące
Miód z chruściny jagodnej gryczany albo wrzosowy szukaj gorzkawej nuty, nie samej słodyczy
Tłuszcz do smażenia oliwa albo smalec łagodna oliwa extra vergine temperatura 170–175 °C

Na co uważać

Ser zbyt dojrzały. Pecorino po kilku miesiącach dojrzewania nie stopi się w ciągnącą masę, tylko rozdzieli na tłuszcz i grudki, a nadzienie wyjdzie słone jak tarty ser do makaronu. Jeśli masz wyłącznie ser dojrzewający, zrób z niego co najwyżej jedną trzecią nadzienia, resztę uzupełniając serem świeżym.

Powietrze zamknięte w pierogu. Pęcherz powietrza między ciastem a serem rozszerza się w gorącej oliwie i rozrywa brzeg. Dlatego krążek sera ma być płaski i zimny, a ciasto dociśnięte do niego od środka ku krawędziom, zanim przytniesz brzeg radełkiem.

Za zimna albo za gorąca oliwa. W temperaturze poniżej 160 °C ciasto nasiąka tłuszczem i robi się gumowate, a ser nie zdąży się stopić. Powyżej 185 °C skórka ciemnieje w minutę, a środek zostaje zimny. Termometr kuchenny za kilkadziesiąt złotych rozwiązuje ten problem raz na zawsze.

Za grube ciasto. Płat grubszy niż 2 mm w miejscu sklejenia daje podwójną warstwę 4 mm, która nie dopiecze się, zanim reszta się zarumieni. Brzeg ma być cienki i chrupiący, a nie twardy jak kant pieroga ruskiego.

Miód na wystygłych seadas. Seadas po 10 minutach tracą chrupkość, a ser tężeje. Miód podgrzej wcześniej, talerze ustaw przy kuchence i podawaj partiami, prosto z oliwy.

Warianty

Część rodzin dodaje do sera skórkę pomarańczy zamiast cytryny albo obie naraz; pomarańcza daje nadzieniu słodszy, bardziej perfumowany zapach. W niektórych wsiach do masy serowej wsypuje się łyżkę semoliny, żeby lepiej trzymała kształt, a w innych ser nie jest podgrzewany, tylko ucierany na surowo ze skórką cytrusa i formowany w krążki.

Zamiast miodu seadas bywają posypywane cukrem, czasem z dodatkiem cynamonu. Istnieje też tradycja seadas wytrawnych, bez miodu, podawanych jako danie główne, zwykle z serem nieco bardziej słonym. Mniejsze pierożki o średnicy 6–7 cm dobrze sprawdzają się jako przekąska na przyjęciu; smaży się je wtedy krócej, po 90 sekund z każdej strony.

Wersja pieczona to kompromis dla tych, którzy nie chcą smażyć w głębokim tłuszczu: posmarowane oliwą seadas piecze się w 200 °C przez około 20 minut. Są lżejsze, ale nie mają charakterystycznych pęcherzyków ani kruchego brzegu. Najbliższym krewnym seadas w sardyńskiej kuchni są pardulas, zwane też casadinas: pieczone wielkanocne koszyczki z ciasta wypełnione świeżym serem lub ricottą z szafranem.

Do stołu

Seadas podaje się na końcu posiłku, gorące, po jednej lub dwie na osobę. Po obiedzie z fregulą, na przykład fregula con arselle e bottarga, dwie sztuki to aż nadto. Do kieliszka pasują sardyńskie wina słodkie i utlenione: Malvasia di Bosa, Vernaccia di Oristano albo Moscato di Sardegna. Po deserze na wyspie pije się mirto, likier z owoców mirtu.

Seadas można przygotować z wyprzedzeniem tylko do etapu przed smażeniem. Surowe pierogi ułożone na tacy podsypanej semoliną wytrzymają w lodówce 6–8 godzin; dłużej ciasto zaczyna wilgotnieć od sera. Lepiej je zamrozić: najpierw osobno na tacy, potem w woreczku, do 2 miesięcy. Smaż prosto z zamrażarki w nieco niższej temperaturze, 165 °C, przez 3–4 minuty z każdej strony. Usmażonych seadas nie da się przechować bez utraty jakości.

Jeśli planujesz podróż na wyspę, seadas zjesz niemal w każdej trattorii interioru, a po drodze możesz zajrzeć do gajów, które opisujemy w reportażu o dzikich olivastri z Luras. Szerszy obraz sardyńskiej oliwy, jej odmian i stylów znajdziesz w przewodniku oliwa z Sardynii.

Pytania i odpowiedzi

Co to są seadas?

Seadas to sardyński deser z cienkiego ciasta z semoliny nadziewanego świeżym pecorino ze skórką cytryny, smażony i polewany miodem. Pochodzą z pasterskiego interioru wyspy, z Barbagii i Logudoro. Podaje się je gorące, kiedy ser w środku jeszcze się ciągnie.

Jaki ser do seadas?

Do seadas potrzebny jest świeży, kilkudniowy ser owczy, lekko zakwaszony, który po podgrzaniu staje się ciągnący i elastyczny. Na Sardynii używa się świeżego pecorino, w Polsce można sięgnąć po młode pecorino sardo z dodatkiem mozzarelli albo po kilkudniowy bundz. Dojrzewające pecorino się nie nadaje, bo puszcza tłuszcz i jest za słone.

Czy seadas smaży się na oliwie?

Tak, seadas tradycyjnie smaży się na oliwie albo na smalcu, w temperaturze 170–175 °C. Najlepiej sprawdza się łagodna oliwa extra vergine z dojrzałych oliwek, np. sardyńska z Tonda di Cagliari. Oliwa daje suchą, chrupką skórkę i nie zostawia posmaku starego tłuszczu.

Jaki miód do seadas?

Klasyczny wybór to sardyński miód z chruściny jagodnej, ciemny i wyraźnie gorzkawy. Pasuje też miód wielokwiatowy, z ostu lub z asfodelu, a w Polsce dobrym zamiennikiem jest miód gryczany. Miód podgrzej do około 40 °C, żeby był płynny.

Czy seadas można upiec w piekarniku?

Można, choć to odstępstwo od tradycji. Posmarowane oliwą seadas piecze się w 200 °C przez około 20 minut, do zrumienienia. Są lżejsze, ale nie mają pęcherzyków na powierzchni ani chrupkiego brzegu, które daje smażenie.

Czy seadas można zamrozić?

Tak, najlepiej mrozić je na surowo, osobno na tacy, a potem w woreczku, do 2 miesięcy. Smaży się je bez rozmrażania w 165 °C przez 3–4 minuty z każdej strony. Usmażonych seadas nie warto mrozić, bo ciasto traci chrupkość.

Jak się mówi: seadas czy sebadas?

Obie formy są poprawne i zależą od dialektu, spotyka się też zapis sevadas. Wszystkie trzy to liczba mnoga, a pojedynczy pieróg to seada lub sebada. Nazwę najczęściej wywodzi się od łacińskiego słowa sebum, czyli łój.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu