Tonda di Cagliari to odmiana oliwki z południowej Sardynii o dużych, niemal okrągłych owocach, wykorzystywana zarówno jako oliwka stołowa, jak i do tłoczenia łagodnej, miękkiej oliwy z nutą słodkiego migdała i świeżej trawy. Dostarcza większości oliwek stołowych na południu wyspy i jest jedną z czterech głównych odmian oznaczenia Sardegna DOP.
Rośnie przede wszystkim w Parteolli i Trexencie na północ od Cagliari oraz na równinie Campidano, aż po okolice Oristano. W domach południowej Sardynii jesień zaczyna się od nacinania i tłuczenia jej owoców, które potem tygodniami leżą w solance. Szerszy kontekst wyspy daje przewodnik oliwa z Sardynii.
- Odmiana
- Tonda di Cagliari
- Pochodzenie
- Sardynia, południe wyspy (Parteolla, Trexenta, Campidano)
- Region
- Sardynia
- Przeznaczenie
- oliwa i oliwki stołowe
- Intensywność oliwy
- łagodna
W skrócie
- Region: południowa Sardynia: Parteolla, Trexenta, Campidano di Cagliari i Campidano di Oristano.
- Nazwy: Tonda, Manna, Oristanesa, Sivigliana grande, Confetto, Majorca; część badań utożsamia ją z Nera di Gonnos.
- Drzewo: średniej siły wzrostu, lekko wzniesione, średnio samopłodne, skłonne do przemienności.
- Owoc: duży, około 5 g, prawie kulisty, czarny w pełnej dojrzałości; dojrzewa średnio wcześnie, w listopadzie.
- Oliwa: miękka, okrągła, ze słodkim migdałem, trawą i czasem białymi kwiatami, gorycz i ostrość niskie.
- Oznaczenie: jedna z czterech odmian podstawowych Sardegna DOP (razem co najmniej 80%).
Spis treści
Okrągła z Cagliari
Nazwa jest dosłowna: „tonda” znaczy po włosku „okrągła”, a Cagliari to stolica wyspy, w której okolicach odmiana jest najbardziej rozpowszechniona. Po sardyńsku Cagliari to Casteddu, stąd w nazwach potraw z miasta pojawia się przymiotnik „casteddaia”. Owoc rzeczywiście wyróżnia się na tle innych sardyńskich odmian: jest duży, pełny i prawie kulisty.
Z tożsamością odmiany jest kłopot. Badania filogenetyczne wskazują, że Tonda di Cagliari i Nera di Gonnos, uprawiana wokół Gonnosfanadigi i Villacidro, to ta sama odmiana o różnym zasięgu geograficznym, znana także jako Manna. Wielu rolników nie zgadza się z tym wnioskiem, bo drzewa i owoce z obu obszarów wyglądają nieco inaczej. Na wyspie obie nazwy funkcjonują więc nadal osobno, także w statystykach i na etykietach.
Inne lokalne nazwy, takie jak Oristanesa, Sivigliana grande, Confetto czy Majorca, zdradzają zasięg odmiany i dawne skojarzenia z Hiszpanią. „Sivigliana grande”, czyli „duża sewilska”, nawiązuje najpewniej do sławy dużych hiszpańskich oliwek stołowych z okolic Sewilli.
Parteolla, Trexenta, Campidano
Najwięcej drzew Tondy rośnie w Parteolli, pagórkowatej krainie na północ od Cagliari z ośrodkiem w Dolianovie, i w sąsiedniej Trexencie, znanej z pól zbóż i łagodnych wzgórz. Dalej odmiana ciągnie się wzdłuż równiny Campidano, przez Medio Campidano, aż po Campidano di Oristano. Na północy wyspy pojawia się tylko sporadycznie.
To inny krajobraz niż ten, w którym rośnie Bosana. Południe Sardynii jest cieplejsze i bardziej suche, z długim, gorącym latem i łagodną zimą. Gaje są zwykle niewielkie, rodzinne, często połączone z winnicami i ogrodami. Tonda dobrze odnajduje się w takiej uprawie, także w sadach prowadzonych intensywniej na niewielkich powierzchniach.
Z perspektywy całej wyspy południe jest drugim biegunem sardyńskiej oliwy. Na północy przeważa Bosana, dająca oliwy zielone i pikantne, na południu Tonda di Cagliari i pokrewne odmiany, dające oliwy łagodniejsze i oliwki stołowe. W sezonie 2021/22 tłocznie w prowincji Sud Sardegna przerobiły około 5 tys. t oliwek, co dało jej drugie miejsce na wyspie po prowincji Sassari.
Drzewo: wymaga ręki sadownika
Tonda di Cagliari tworzy drzewo średniej siły wzrostu, o lekko wzniesionym pokroju. Liście są eliptyczno-lancetowate, płaskie albo skręcone jak śmigło, z ostrym wierzchołkiem. Wzniesiony wzrost ma swoją konsekwencję: drzewo wypuszcza silny pionowy przewodnik, który zacienia niższe gałęzie, dlatego wymaga bardziej intensywnego cięcia niż odmiany rozłożyste.
Tradycyjnie prowadzi się ją w formie wazy wieloprzewodnikowej, która otwiera koronę na światło. Plenność jest średnia, a odmiana ma skłonność do przemienności, którą dobra agrotechnika, czyli regularne cięcie, nawożenie i nawadnianie, pozwala wyraźnie złagodzić.
Tonda jest średnio samopłodna. Plonuje lepiej w towarzystwie zapylaczy, którymi na Sardynii są zwykle Bosana i Pizz’e carroga. Odwdzięcza się zresztą tym samym: sama jest jednym z najważniejszych zapylaczy samobezpłodnej Bosany.
| Cecha | Tonda di Cagliari |
|---|---|
| Siła wzrostu | średnia |
| Pokrój | lekko wzniesiony |
| Samopłodność | średnia |
| Zapylacze | Bosana, Pizz’e carroga |
| Plenność | średnia, z przemiennością |
| Owoc | około 5 g, prawie kulisty |
| Dojrzewanie | średnio wczesne, listopad |
| Mucha oliwna | wysoka wrażliwość |
| Plamistość pawiego oczka, mol oliwny | średnia wrażliwość |
| Guzowatość oliwki | wysoka odporność |
Największą słabością odmiany jest mucha oliwna. Duże, soczyste owoce przyciągają ją bardziej niż drobne owoce odmian oliwnych, dlatego w ciepłe jesienie gaje Tondy wymagają uważnego monitoringu i ochrony. Na guzowatość oliwki Tonda jest za to bardzo odporna.
Owoc: duży i czarny w listopadzie
Owoc Tondy di Cagliari jest duży, waży przeciętnie około 5 g. Ma kształt lekko jajowaty, niemal kulisty, dość symetryczny i najszerszy w połowie długości. Wierzchołek jest zaokrąglony, bez brodawki, a skórkę pokrywa wiele dużych przetchlinek, dobrze widocznych na zielonym owocu.
Odmiana dojrzewa średnio wcześnie. Przebarwianie zaczyna się od wierzchołka, a w pełni dojrzałe owoce są czarne. W Medio Campidano dojrzewają zwykle w listopadzie. Na oliwki zielone zbiera się je wcześniej, jesienią, gdy owoc osiągnie pełną wielkość, a na czarne i do tłoczni później.
Wydajność oliwy jest średnia. Tłoczenie Tondy opłaca się szczególnie w latach, gdy owoce są mniejsze albo gdy część zbioru nie nadaje się na stół, ale wiele gospodarstw tłoczy ją świadomie, dla jej łagodnego, okrągłego smaku.
Oliwki stołowe z Tondy
Na południu Sardynii Tonda di Cagliari dostarcza większości oliwek stołowych, zwłaszcza w okolicach Guspini i w Parteolli. Najczęściej konserwuje się je w naturalnej solance, bez ługu, co pozwala zachować ich jędrność i lekką goryczkę. Więcej o włoskich tradycjach oliwek stołowych piszemy w przewodniku włoskie oliwki stołowe.
W domach popularne są dwie szybsze metody. Oliwki nacina się nożem i moczy w wodzie zmienianej codziennie, co pozwala je odgoryczyć w około 20–30 dni. Albo tłucze się je płaskim kamieniem lub tłuczkiem, aż pęknie skórka, i wtedy odgoryczanie trwa około tygodnia. W obu przypadkach na koniec trafiają do solanki z koprem włoskim, czosnkiem albo liśćmi laurowymi.
Rzadszą, ale bardzo smaczną wersją są oliwki a scabecciu, marynowane w oliwie i occie z czosnkiem i natką pietruszki. Nazwa pochodzi od tej samej rodziny słów co hiszpańskie escabeche i świadczy o hiszpańskich wpływach w kuchni południa wyspy.
Oliwa: miękka i migdałowa
Oliwa z Tondy di Cagliari jest miękka i okrągła. W zapachu przeważa słodki migdał, świeżo skoszona trawa, a czasem nuta białych kwiatów. Owocowość jest lekka do średniej, a gorycz i ostrość niskie, przez co oliwa jest bardzo przystępna i dobrze sprawdza się na surowo w delikatnych daniach.
Na Sardynii ceni się ją lokalnie za tę lekkość, ale ma też rolę w kupażach. Tłocznie łączą ją z oliwami z bardziej intensywnych odmian, takich jak Bosana, żeby złagodzić ich goryczkę i pikantność i uzyskać bardziej harmonijną całość. Taki kupaż z północy i południa wyspy to częsty profil oliw Sardegna DOP.
Jak wszystkie łagodne oliwy, oliwa z Tondy ma mniej naturalnych przeciwutleniaczy niż oliwy pikantne. Najlepiej smakuje w pierwszych miesiącach po tłoczeniu i warto ją zużyć w ciągu roku. Przechowuj ją w chłodzie, w ciemnym szkle lub puszce.
Tonda di Cagliari w Sardegna DOP
Oznaczenie Sardegna DOP obejmuje całą wyspę i opiera się na czterech odmianach: Bosana, Tonda di Cagliari, Nera di Villacidro i Semidana, które muszą razem stanowić co najmniej 80% oliwy. Tonda jest w tym zestawie przedstawicielką południa i łagodnego stylu.
| Cecha | Tonda di Cagliari | Bosana |
|---|---|---|
| Główny obszar | południe: Parteolla, Trexenta, Campidano | północ i środek: Sassari, Nurra, Planargia |
| Owoc | duży, około 5 g, prawie kulisty | średni, 2,5–3 g, lekko jajowaty |
| Zastosowanie | oliwki stołowe i oliwa | głównie oliwa |
| Styl oliwy | miękka, słodki migdał, trawa | zielona, karczoch, oset, pikantna |
| Gorycz i ostrość | niskie | zrównoważone, pikantność mocna |
| Samopłodność | średnia | samobezpłodna |
W kuchni południa Sardynii
Łagodna Tonda pasuje do kuchni Cagliari, w której ryby i owoce morza grają pierwsze skrzypce. W burrida a sa casteddaia, rekinie marynowanym w occie z orzechami włoskimi, równoważy kwasowość bez dodawania goryczki. Do bottarga con olio e limone jej miękkość nie konkuruje z naturalną goryczką suszonej ikry.
Do dań z szafranem, takich jak fregola con frutti di mare e zafferano, lepiej wybrać łagodną oliwę, która nie przykryje subtelnego aromatu przyprawy. Tonda sprawdza się też w pesto z wysp Sulcis, przygotowywanym do pasta alla carlofortina, gdzie intensywna oliwa dałaby goryczkę w połączeniu z bazylią.
Oliwki z Tondy w solance to stały punkt sardyńskiego antipasto, obok pecorino, wędlin i chleba carasau. Na stole w Cagliari podaje się je z sałatką z pomidorów i cebuli, do grillowanych ryb i jako przekąskę do białego wina Vermentino albo Nuragus.
Pytania i odpowiedzi
Co oznacza nazwa Tonda di Cagliari?
Tonda di Cagliari znaczy „okrągła z Cagliari”. Nazwa opisuje duży, niemal kulisty owoc i miejsce, w którego okolicach odmiana jest najbardziej rozpowszechniona. Lokalnie nazywa się ją też Tonda, Manna albo Oristanesa.
Czy Tonda di Cagliari to oliwka stołowa czy oliwna?
Tonda di Cagliari ma podwójne zastosowanie: służy jako oliwka stołowa i do tłoczenia oliwy. Na południu Sardynii dostarcza większości oliwek stołowych. Z jej owoców powstaje też łagodna, migdałowa oliwa.
Jak smakuje oliwa z Tondy di Cagliari?
Oliwa z Tondy di Cagliari jest miękka i okrągła, z nutą słodkiego migdała, świeżo skoszonej trawy i czasem białych kwiatów. Gorycz i ostrość są niskie. Często łączy się ją z intensywniejszą Bosaną, by złagodzić kupaż.
Czy Tonda di Cagliari i Nera di Gonnos to ta sama odmiana?
Badania filogenetyczne wskazują, że Tonda di Cagliari i Nera di Gonnos to ta sama odmiana o różnym zasięgu. Wielu sardyńskich rolników kwestionuje jednak ten wniosek, bo drzewa i owoce z obu obszarów różnią się wyglądem. W praktyce obie nazwy funkcjonują nadal osobno.
Jak przygotować oliwki z Tondy di Cagliari w domu?
Najprostsza metoda to nacięcie oliwek i moczenie ich w wodzie zmienianej codziennie przez około 20–30 dni, a potem przełożenie do solanki z ziołami. Szybsza metoda polega na stłuczeniu owoców, co skraca odgoryczanie do około tygodnia. Oliwki muszą być zawsze całkowicie przykryte płynem.
Gdzie rośnie Tonda di Cagliari?
Tonda di Cagliari rośnie głównie na południu Sardynii: w Parteolli i Trexencie na północ od Cagliari oraz na równinie Campidano aż po okolice Oristano. Na północy wyspy pojawia się tylko sporadycznie. Tam dominuje Bosana.
Do jakich potraw pasuje oliwa z Tondy di Cagliari?
Oliwa z Tondy di Cagliari pasuje do ryb, owoców morza, bottargi, dań z szafranem i do pesto. Dzięki niskiej goryczy nie przytłacza delikatnych składników. Do mocnych dań mięsnych i warzyw strączkowych lepiej sprawdzi się bardziej intensywna Bosana.
