Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Baccalà arracanato: zapiekany dorsz z oregano na wigilię w Molise

Baccalà arracanato z Molise: solony dorsz zapiekany na oliwie pod bułką z czosnkiem, natką, oregano, rodzynkami, piniami i orzechami. Wigilijny przepis

Baccalà arracanato: ilustracja

Baccalà arracanato to solony dorsz, wymoczony i zapieczony w piekarniku na oliwie pod warstwą bułki tartej z czosnkiem, natką, oregano, rodzynkami, orzeszkami pinii i orzechami włoskimi. W Molise jest jednym z najważniejszych dań wigilijnej kolacji, kiedy w domach nie je się mięsa. Słowo „arracanato” pochodzi od dialektalnej nazwy oregano i oznacza po prostu „z oregano”.

Oliwa decyduje o tym, czy danie się uda. Nasącza bułkę, która w piekarniku zamienia się w złotą, chrupiącą skorupkę, chroni dorsza przed wysuszeniem, a na dnie naczynia łączy się z jego sokiem w pachnący sos. Do pieczenia potrzeba około 100 ml oliwy, najlepiej średnio owocowej, z rodzimej odmiany Gentile di Larino.

Przygotowanie25 min
Razem1 godz.
Trudnośćłatwy
Porcje4
Oliwaśrednio owocowa z Molise, np. Molise DOP z odmianą Gentile di Larino

W skrócie

  • Region: Molise; podobne zapiekanki z dorsza i oregano zna też sąsiednia Bazylikata, Apulia i Kampania.
  • Główne składniki: solony dorsz, bułka tarta, czosnek, natka, suszone oregano, rodzynki, orzeszki pinii, orzechy włoskie.
  • Rola oliwy: pieczenie; oliwa nasącza posypkę, chroni rybę przed wysuszeniem i tworzy sos na dnie naczynia.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa oliwa z Molise, np. Molise DOP z odmianą Gentile di Larino.
  • Czas przygotowania: 25 minut pracy i około 60 minut łącznie, nie licząc 2–3 dni moczenia dorsza.
  • Poziom trudności: łatwy; najważniejsze jest dobre wymoczenie dorsza.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Jak wymoczyć baccalà
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Solony dorsz nie jest rybą śródziemnomorską. Łowiono go na północnym Atlantyku, a do Włoch na szerszą skalę przypływał od XVI wieku w beczkach, głównie z Norwegii, Islandii i Nowej Fundlandii. Był tani, nie psuł się i dał się przewieźć w głąb lądu, daleko od morza, dlatego stał się podstawą postnych potraw w całych Włoszech, zwłaszcza w regionach górskich i rolniczych, takich jak Molise.

Wigilia Bożego Narodzenia była w katolickiej tradycji dniem bez mięsa, a w Molise kolacja wigilijna rozrastała się do wielu dań z ryb i warzyw. Baccalà przygotowywano na kilka sposobów: smażony w cieście, duszony w pomidorach, z papryką albo zapiekany z bułką, właśnie jako arracanato. W wielu domach był najważniejszą rybą wieczoru, bo świeże ryby z wybrzeża rzadko docierały do górskich wsi.

Bogata posypka z rodzynkami, piniami i orzechami nadaje temu skromnemu daniu świąteczny charakter. Bakalie były w wiejskim domu zapasem odkładanym na święta, a ich połączenie z solonym dorszem tworzy słodko-słony smak, który przypomina kuchnię południa sprzed wieków. Nie ma jednej daty ani miejsca narodzin tego przepisu: każda rodzina w Molise ma własne proporcje, a nazwa „arracanato” w różnych formach, także „arraganato”, występuje w całym południu Włoch.

Jak wymoczyć baccalà

Solony dorsz trzeba przed gotowaniem wymoczyć w zimnej wodzie, żeby oddał nadmiar soli i odzyskał wilgotność. Czas zależy od grubości kawałków, a wodę zmienia się regularnie. Moczenie zawsze odbywa się w lodówce, w temperaturze około 4°C.

Grubość kawałka Czas moczenia Zmiana wody
cienkie płaty do 1,5 cm 24–36 godzin co 6–8 godzin
średnie kawałki 2–3 cm około 48 godzin co 6–8 godzin
grube polędwice 3–4 cm 60–72 godziny co 6–8 godzin

Dorsz jest dobrze wymoczony, gdy jego mięso jest jędrne, białe i wyraźnie napęczniałe, a ugotowany na próbę mały kawałek jest przyjemnie słony, ale nie piecze w język. W polskich sklepach z produktami włoskimi i portugalskimi można też kupić baccalà już wymoczony, często mrożony; wystarczy go wtedy rozmrozić w lodówce i osuszyć.

Składniki

Na 4 porcje:

Na rybę

  • 800 g wymoczonego baccalà, najlepiej grubszych kawałków ze skórą
  • 1 szczypta świeżo zmielonego czarnego pieprzu

Na posypkę

  • 80 g bułki tartej z czerstwego chleba
  • 40 g rodzynek
  • 30 g orzeszków pinii
  • 40 g orzechów włoskich
  • 2 ząbki czosnku
  • 15 g natki pietruszki
  • 2 łyżeczki suszonego oregano
  • 100 ml oliwy extra vergine

Do podania

  • 1 łyżka świeżej oliwy extra vergine do skropienia
  • 4 cząstki cytryny (opcjonalnie)

Przygotowanie

  1. Wyjmij wymoczonego dorsza z wody, osusz go dokładnie ręcznikiem papierowym i usuń większe ości wyczuwalne palcami. Pokrój go w kawałki 6–8 cm, zostawiając skórę. Dobrze osuszony dorsz ma matową, suchą powierzchnię, co jest ważne, bo mokra ryba rozmoczy posypkę.
  2. Zalej rodzynki ciepłą wodą i zostaw na 15 minut, aż napęcznieją, a potem odciśnij i osusz. W tym czasie nagrzej piekarnik do 190°C z grzaniem góra i dół.
  3. Na suchej patelni praż orzeszki pinii na średnim ogniu 2–3 minuty, aż się zezłocą i zapachną, a orzechy włoskie posiekaj grubo nożem. Czosnek posiekaj drobno, natkę także.
  4. W misce wymieszaj bułkę tartą z czosnkiem, natką, oregano, rodzynkami, piniami, orzechami i pieprzem. Wlej 60 ml oliwy i rozcieraj palcami, aż cała posypka będzie wilgotna i po ściśnięciu w dłoni lekko się zlepi. Soli nie dodawaj, bo dorsz i tak będzie słony.
  5. Wlej 2 łyżki oliwy na dno ceramicznego lub glinianego naczynia o wymiarach około 30 × 20 cm i rozprowadź ją pędzlem. Wysyp na dno jedną trzecią posypki, ułóż na niej kawałki dorsza skórą do dołu, ciasno, w jednej warstwie.
  6. Przykryj rybę resztą posypki, dociskając ją lekko dłonią, żeby przylgnęła do mięsa. Skrop całość pozostałą oliwą, starając się, żeby trafiła na każdy fragment posypki. Wierzch powinien wyglądać na równomiernie wilgotny, bez suchych, jasnych plam.
  7. Piecz na środkowej półce 25–30 minut, aż posypka będzie złota i chrupiąca, a przy brzegach naczynia oliwa zacznie wyraźnie bulgotać. Dorsz jest gotowy, gdy jego mięso zmieni kolor na matowo biały i zacznie rozdzielać się na płaty przy delikatnym nacisku widelcem. Jeśli wierzch szybko ciemnieje, przykryj naczynie luźno folią.
  8. Wyjmij naczynie z piekarnika i odstaw na 5 minut, żeby sos na dnie się uspokoił. Skrop każdą porcję łyżeczką świeżej oliwy i podawaj z cząstką cytryny.
Bułka w arracanato to nie panierka: nasiąka oliwą i sokiem z dorsza, a w piekarniku robi się z niej chrupiąca skorupka.

Jaka oliwa

W baccalà arracanato oliwa jest jednocześnie tłuszczem do pieczenia, sosem i przyprawą. Posypka z bułki chłonie ją jak gąbka i w piekarniku smaży się w niej, stając się chrupiąca, a dorsz pod spodem duszy się we własnym soku i oliwie. Temperatura 190°C jest dla dobrej extra vergine bezpieczna, a jej smak wyraźnie zostaje w gotowym daniu, dlatego nie warto oszczędzać na jakości.

Naturalnym wyborem jest oliwa z Molise, regionu, w którym jedno oznaczenie, Molise DOP, obejmuje cały jego teren. Najważniejszą rodzimą odmianą jest Gentile di Larino, z okolic miasteczka Larino w prowincji Campobasso, uprawiana obok Leccino i lokalnych odmian, takich jak Aurina. Oliwy z Molise są zwykle średnio owocowe, z aromatem świeżej trawy, karczocha i zielonego migdała, z wyważoną goryczką, która dobrze równoważy słodycz rodzynek.

Unikaj oliw bardzo ostrych i gorzkich: w posypce z orzechami i oregano ich goryczka się wzmacnia i zaczyna dominować. Do skropienia talerzy możesz natomiast użyć oliwy świeższej i intensywniejszej, z ostatniego zbioru, która doda daniu zielonej świeżości. Ogólne zasady łączenia oliw z rybami pieczonymi znajdziesz w przewodniku o doborze oliwy do potraw.

Na co uważać

Niedostatecznie wymoczony dorsz. Najczęstszy błąd, którego nie da się naprawić po upieczeniu. Dorsz za słony zabija smak posypki i całego dania. Zawsze sprawdź słoność, gotując na próbę mały kawałek, a w razie wątpliwości mocz go jeszcze kilka godzin.

Mokra ryba. Dorsz nieosuszony puszcza w piekarniku dużo wody, która rozmacza posypkę od spodu i zamienia ją w papkę. Osuszaj go starannie ręcznikiem papierowym i ułóż na warstwie posypki, która wchłonie część soku.

Za mało oliwy. Bułka tarta bez wystarczającej ilości oliwy w piekarniku po prostu wysycha i zostaje blada, sucha i pylista. Posypka powinna być wyraźnie wilgotna przed pieczeniem, a cały wierzch równomiernie skropiony.

Przypalone rodzynki. Rodzynki leżące na samej powierzchni łatwo się przypalają i stają się gorzkie. Mieszaj je z posypką, a nie układaj na wierzchu, i wcześniej namocz, żeby były pulchne i odporniejsze na wysoką temperaturę.

Warianty

W Bazylikacie podobne danie często przygotowuje się z dodatkiem suchej, chrupiącej papryki peperoni cruschi, a w regionie znana jest też duszona w pomidorach baccalà alla potentina. W niektórych domach w Molise do posypki dodaje się kapary albo czarne oliwki, które wzmacniają słony smak, a w innych pomija się orzechy, zostawiając tylko rodzynki i pinie.

Część gospodyń układa na dnie naczynia plasterki ziemniaków, które pieką się razem z dorszem i nasiąkają oliwą oraz sokiem z ryby, zamieniając zapiekankę w danie jednogarnkowe. Inne dodają pomidorki koktajlowe przekrojone na połówki, które dają lekko kwaskowy, owocowy sos. Ten sam sposób przyrządzania, z bułką i oregano, stosuje się też do świeżego dorsza, morszczuka i sardynek.

Do stołu

Baccalà arracanato podaje się na gorąco albo lekko ciepłe, prosto z naczynia, w którym się piekło, z sałatą z cykorii, kalafiorem na oliwie lub pieczonymi ziemniakami. W kolacji wigilijnej w Molise poprzedza je zwykle makaron z rybami, podobny do abruzyjskiego fidelini alle sarde z sąsiedniego wybrzeża. Na deser podaje się świąteczne smażone ciasteczka nadziewane kasztanami lub ciecierzycą.

Do picia pasuje białe wino z Molise, Trebbiano albo Falanghina, schłodzone do 8–10°C, a dla lubiących czerwone wino Tintilia del Molise z rodzimej odmiany Tintilia, podawane w temperaturze 14–16°C.

Baccalà arracanato najlepiej smakuje od razu, ale resztki można przechowywać w lodówce do 2 dni w zamkniętym pojemniku. Odgrzewaj je w piekarniku w 160°C przez 10–15 minut, bez przykrycia, żeby posypka znów stała się chrupiąca. Posypkę możesz przygotować dzień wcześniej i trzymać w lodówce w szczelnym pojemniku, a dorsza ułożyć w naczyniu kilka godzin przed pieczeniem.

Pytania i odpowiedzi

Czym jest baccalà arracanato?

Baccalà arracanato to solony dorsz, wymoczony i zapieczony w piekarniku na oliwie pod posypką z bułki tartej, czosnku, natki, oregano, rodzynek, orzeszków pinii i orzechów włoskich. Jest tradycyjnym daniem wigilijnej kolacji w Molise. Nazwa pochodzi od dialektalnego słowa oznaczającego oregano.

Jak długo moczyć baccalà?

Baccalà moczy się w zimnej wodzie w lodówce przez 24–72 godziny, zależnie od grubości kawałków, zmieniając wodę co 6–8 godzin. Cienkie płaty wystarczy moczyć dobę, grube polędwice nawet trzy dni. Gotowość najlepiej sprawdzić, gotując na próbę mały kawałek.

Czym różni się baccalà od stoccafisso?

Baccalà to dorsz solony i częściowo suszony, a stoccafisso to dorsz wysuszony na wietrze bez soli. Oba trzeba przed gotowaniem moczyć, ale stoccafisso dłużej, nawet kilka dni. W Wenecji Euganejskiej słowem „bacalà” nazywa się jednak stoccafisso, co bywa źródłem pomyłek.

W jakiej temperaturze piec baccalà arracanato?

Baccalà arracanato piecze się w 190°C przez 25–30 minut, aż posypka będzie złota i chrupiąca, a mięso dorsza zacznie rozdzielać się na płaty. Jeśli wierzch zbyt szybko ciemnieje, przykryj naczynie luźno folią. Po wyjęciu warto odczekać 5 minut przed podaniem.

Jaka oliwa do zapiekanego dorsza?

Do zapiekanego dorsza najlepiej użyć średnio owocowej oliwy extra vergine o wyważonej goryczce, na przykład z Molise z odmianą Gentile di Larino. Oliwa nasącza posypkę i tworzy sos na dnie naczynia, więc jej smak wyraźnie zostaje w daniu. Do skropienia na koniec można użyć świeższej, bardziej intensywnej oliwy.

Czy baccalà arracanato można zrobić ze świeżego dorsza?

Tak, przepis można wykonać ze świeżego dorsza lub morszczuka, ale trzeba wtedy posolić rybę i skrócić pieczenie do 15–20 minut. Smak będzie delikatniejszy, bez charakterystycznej słoności i zwartej struktury solonego dorsza. Posypka i ilość oliwy pozostają bez zmian.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu