Molise DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP) dla oliwy extra vergine z regionu Molise w środkowo-południowych Włoszech, obejmująca niemal całe terytorium jego dwóch prowincji, Campobasso i Isernii. Oliwa powstaje co najmniej w 80% z czterech odmian: Aurina, Gentile di Larino, Oliva Nera di Colletorto i Leccino. Unia Europejska zarejestrowała nazwę 15 lipca 2003 roku.
To jedyne oznaczenie oliwne Molise i jedno z niewielu włoskich DOP, które pokrywają praktycznie cały region. Oliwa ma żółtozieloną barwę, owocowość od lekkiej do średniej i delikatną gorycz i ostrość. Jej charakter wyznaczają dwie lokalne odmiany: Gentile di Larino z nadmorskich wzgórz na wschodzie i Aurina z okolic Venafro na zachodzie.
- Oznaczenie
- Molise DOP
- Typ
- Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
- Region
- Molise
- Obszar
- niemal cały region Molise: prowincje Campobasso i Isernia
- Odmiany
- Aurina, Gentile di Larino, Oliva Nera di Colletorto, Leccino (min. 80% łącznie)
- Rejestracja w UE
- 2003
W skrócie
- Typ oznaczenia: DOP, czyli Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP), zarejestrowana w UE w 2003 roku.
- Obszar: niemal całe prowincje Campobasso i Isernia, czyli prawie cały region Molise.
- Odmiany: Aurina, Gentile di Larino, Oliva Nera di Colletorto i Leccino, łącznie co najmniej 80%.
- Tłoczenie: najpóźniej w ciągu dwóch dni od zbioru, malaksacja do 50 minut.
- Kwasowość: do 0,5%.
- Smak: owocowość lekka do średniej, nuty ziół i warzyw, delikatna gorycz i ostrość.
- Kolor: żółtozielony.
Spis treści
Cały region pod jedną nazwą
Molise to drugi najmniejszy region Włoch, położony między Abruzją na północy, Kampanią na południu, Apulią na wschodzie i Lacjum na zachodzie. Na niewielkiej przestrzeni mieści się tu krótki odcinek wybrzeża Adriatyku z Termoli, pas pagórków w dolinach rzek Biferno i Trigno, górzyste wnętrze z Campobasso i masyw Matese na granicy z Kampanią. Oliwki rosną niemal wszędzie poza najwyższymi partiami gór.
Strefa DOP obejmuje prawie całe terytorium obu prowincji. Najwięcej gajów leży na wschodzie, w prowincji Campobasso, na wzgórzach opadających ku Adriatykowi: od Lucito, Casacalendy, Lupary, Civitacampomarano i Roccavivary w stronę Larino i wybrzeża. Drugim ważnym ośrodkiem jest Venafro w prowincji Isernia, w dolinie Volturno, gdzie gaje rosną na stokach u podnóża gór.
Te dwa krańce regionu różnią się klimatem. Wzgórza nad Adriatykiem mają łagodny klimat z suchym latem. Okolice Venafro, w dolinie Volturno po zachodniej stronie Apeninów, ciążą już ku Kampanii i Morzu Tyrreńskiemu. Dyscyplinarz łączy odmiany z obu stref, zamiast narzucać jedną.
Szersze tło regionu, z historią, krajobrazem i tłoczniami, opisujemy w przewodniku Oliwa z Molise.
Venafro i Larino, dwa oliwne bieguny
Molise ma jedną z najstarszych udokumentowanych tradycji oliwnych we Włoszech. W czasach rzymskich oliwa z Venafrum, czyli dzisiejszego Venafro, była wzorem jakości. Horacy w jednej z ód traktuje oliwki z Venafro jako miarę najwyższej jakości, tak jak miód z Hymettu, a Pliniusz Starszy uważał oliwę z okolic Venafrum za najlepszą w Italii. Rzymianie nazywali ją oliwą licyniańską, od nazwiska Licyniusza, który miał sprowadzić tu odmianę; dziś ta sama odmiana nosi nazwę Aurina. Jak oliwa z Venafro wpisuje się w szerszą historię, opowiadamy w tekście historia oliwy we Włoszech.
Gaje wokół Venafro tworzą dziś regionalny park drzewa oliwnego, wpisany do krajowego rejestru historycznych krajobrazów rolniczych. Krajobraz oliwny chroni się tu podobnie jak zabytek.
Na wschodzie centrum oliwnym od starożytności było Larino, rzymskie Larinum. Archeolodzy znaleźli tu kamienną tłocznię oliwek z I wieku p.n.e., dowód, że oliwę produkowano na miejscu na długo przed czasami nowożytnymi. Od Larino pochodzi nazwa najważniejszej odmiany regionu, Gentile di Larino.
Gentile di Larino, Aurina i Oliva Nera di Colletorto
Molise ma 19 rodzimych odmian oliwek, ale dyscyplinarz stawia na cztery główne. Gentile di Larino to królowa molizańskiego sadownictwa: stanowi prawie jedną trzecią drzew oliwnych w regionie, czyli ponad 600 tys. drzew. Daje oliwę delikatną, z aromatem ziół i warzyw, a z owoców uzyskuje się zwykle 19–20% oliwy.
Aurina, zwana też Licinią, to odmiana z okolic Venafro, następczyni rzymskiej oliwy licyniańskiej. Oliva Nera di Colletorto pochodzi z okolic miasteczka Colletorto w prowincji Campobasso i, jak wskazuje nazwa, dojrzewa do ciemnej barwy. Czwartą odmianą jest Leccino, toskańska odmiana sadzona w Molise od dziesięcioleci, ceniona za regularne plony i odporność.
Te cztery odmiany muszą stanowić łącznie co najmniej 80% drzew w gaju. Pozostałe 20% mogą dać inne lokalne odmiany: Paesana Bianca, Sperone di Gallo, Olivastro i Rosciola. Proporcje w kupażu nie są narzucone, więc oliwy z okolic Larino opierają się najczęściej na Gentile di Larino, a z zachodu regionu na Aurinie.
Zasady z dyscyplinarza
Dyscyplinarz Molise ma klasyczną konstrukcję: określa skład odmianowy, obszar, sposób zbioru i tłoczenia oraz parametry gotowej oliwy. Najważniejsze zebraliśmy w tabeli.
| Parametr | Molise DOP |
|---|---|
| Odmiany | Aurina, Gentile di Larino, Oliva Nera di Colletorto, Leccino: min. 80% łącznie |
| Inne odmiany | do 20%: Paesana Bianca, Sperone di Gallo, Olivastro, Rosciola |
| Obszar | niemal całe prowincje Campobasso i Isernia |
| Zbiór | od początku przebarwienia owoców, ręcznie lub mechanicznie, wyłącznie z drzewa |
| Czas do tłoczenia | do 2 dni od zbioru |
| Malaksacja | do 50 minut, woda do 25 °C |
| Kwasowość wolna | do 0,5% |
| Liczba nadtlenkowa | do 10 meq O2/kg |
| K232 | do 2,00 |
| Kwas oleinowy | 70–80% |
| Kolor | żółtozielony |
| Owocowość | lekka do średniej |
| Rejestracja w UE | 15 lipca 2003 roku |
Oliwki zbiera się od momentu, gdy zaczynają zmieniać kolor, ręcznie albo mechanicznie. Owoce, które spadły na ziemię przed zbiorem, nie mogą trafić do tłoczni. Tłoczenie musi nastąpić w ciągu dwóch dni, a malaksacja trwa najwyżej 50 minut, z ewentualnym dodatkiem wody o temperaturze nie wyższej niż 25 °C. Ograniczenie temperatury chroni aromaty i polifenole przed zniszczeniem.
Sezon 2018 i tymczasowa zmiana norm
Dobrym przykładem tego, jak działa system DOP, jest sezon 2018. Wyjątkowa pogoda i problemy fitosanitarne w gajach sprawiły, że oliwa z Molise miała gorsze parametry chemiczne niż zwykle. Region przygotował raport techniczny, a ministerstwo rolnictwa w styczniu 2019 roku wydało dekret, który tylko dla zbioru 2018 złagodził normy: kwasowość podniesiono z 0,5 do 0,6%, liczbę nadtlenkową z 10 do 12, K232 z 2,00 do 2,20, a dolną granicę kwasu oleinowego obniżono z 70 do 68%.
Bez tej zmiany większość oliwy z tego sezonu nie przeszłaby certyfikacji, a producenci z podpisanymi kontraktami ponieśliby duże straty. Takie tymczasowe zmiany dopuszczają przepisy unijne w sytuacjach nadzwyczajnych, ale zawsze dotyczą jednego zbioru. Od kolejnego sezonu obowiązywały znowu standardowe normy, ostrzejsze od unijnych wymagań dla oliwy extra vergine.
Delikatna, żółtozielona
Oliwa Molise DOP ma żółtozieloną barwę. Zapach jest owocowy, lekki lub średni, z nutami świeżej trawy, ziół i warzyw liściastych. W ustach dominuje owoc, a gorycz i ostrość są delikatne, wyczuwalne raczej w finiszu niż od pierwszego łyku.
Na tle sąsiadów Molise wypada łagodniej niż pieprzne oliwy z Coratiny z Apulii. Stylem bliżej mu do oliw z sąsiedniej Abruzji, takich jak Colline Teatine DOP: zrównoważonych, wszechstronnych i łatwych do łączenia z potrawami. Oliwy z przewagą Gentile di Larino są najbardziej miękkie, a te z większym udziałem Auriny i Leccino nieco bardziej zielone.
Wysoka zawartość kwasu oleinowego (70–80%) zapewnia oliwie dobrą stabilność. Przechowywana w ciemności i w temperaturze 14–18 °C zachowuje świeżość przez wiele miesięcy, choć najlepiej smakuje w ciągu roku od zbioru.
Na co patrzeć przy zakupie
Informacja o zbiorze może pojawić się na etykiecie tylko wtedy, gdy cała oliwa pochodzi z jednego sezonu. To najprostszy sposób, by ocenić świeżość. Ogólne zasady czytania włoskich etykiet znajdziesz w poradnikach jak czytać oznaczenia DOP i IGP oraz klasy oliwy na etykiecie.
Oliwa w kuchni Molise
Kuchnia Molise jest pasterska i chłopska: dużo strączków, warzyw, makaronów domowej roboty, jagnięciny i baraniny, a na wybrzeżu ryb. Gentile di Larino dobrze łączy się z daniami z roślin strączkowych, owocami morza, białym mięsem i świeżymi serami, takimi jak caciocavallo czy scamorza. Do czerwonego mięsa i dojrzałych serów lepiej pasują mocniejsze oliwy.
Klasykiem świątecznym jest baccalà arracanato, solony dorsz zapiekany z bułką tartą, czosnkiem, natką, oregano, rodzynkami, orzeszkami piniowymi i orzechami, podawany w Wigilię. Oliwa jest tu składnikiem, a nie tylko tłuszczem, dlatego warto użyć oliwy z Molise o średniej owocowości.
Na co dzień oliwę dodaje się do cavatelli z warzywami, do zup z fasolą i makaronem, podobnych do pasta e fagioli, do brodetto z Termoli i do pieczonych warzyw. Świeża oliwa z listopada trafia na grzanki z chleba domowego, a jej zielona nuta dobrze współgra z czosnkiem i pikantną papryczką.
Pytania i odpowiedzi
Co oznacza Molise DOP?
To Chroniona Nazwa Pochodzenia dla oliwy extra vergine z regionu Molise, obejmująca prawie całe prowincje Campobasso i Isernia. Oliwa musi powstać co najmniej w 80% z odmian Aurina, Gentile di Larino, Oliva Nera di Colletorto i Leccino. W UE nazwa jest chroniona od 2003 roku.
Jak smakuje oliwa Molise DOP?
Jest owocowa, o lekkiej lub średniej intensywności, z nutami trawy, ziół i warzyw. Gorycz i ostrość są delikatne. Barwa jest żółtozielona.
Czym jest odmiana Gentile di Larino?
To najważniejsza rodzima odmiana Molise, pochodząca z okolic Larino w prowincji Campobasso. Stanowi prawie jedną trzecią drzew oliwnych regionu, ponad 600 tys. drzew. Daje oliwę delikatną, z aromatem ziół i warzyw.
Co to jest odmiana Aurina?
To odmiana z okolic Venafro w prowincji Isernia, zwana też Licinią. Uważa się ją za następczynię oliwy licyniańskiej, którą Rzymianie uznawali za jedną z najlepszych w Italii. Jest jedną z czterech głównych odmian Molise DOP.
Ile czasu może minąć od zbioru do tłoczenia oliwek Molise DOP?
Oliwki muszą zostać przetłoczone w ciągu dwóch dni od zbioru. Malaksacja nie może trwać dłużej niż 50 minut. Szybkie tłoczenie chroni oliwę przed fermentacją i utratą aromatów.
Jaka jest maksymalna kwasowość oliwy Molise DOP?
Kwasowość wolna nie może przekroczyć 0,5%, a liczba nadtlenkowa 10 meq O2/kg. Wyjątkiem był sezon 2018, gdy z powodu złej pogody i problemów fitosanitarnych limity tymczasowo podniesiono do 0,6% i 12. Unijny limit kwasowości dla oliwy extra vergine to 0,8%.
Dlaczego oliwa z Venafro jest sławna?
W starożytności Rzymianie uważali oliwę z Venafrum za najlepszą w Italii, pisali o niej Horacy i Pliniusz Starszy. Gaje wokół Venafro tworzą dziś park drzewa oliwnego wpisany do krajowego rejestru historycznych krajobrazów. Rośnie tam odmiana Aurina, jedna z podstaw Molise DOP.
Do czego używać oliwy Molise DOP?
Najlepiej na surowo do zup z roślin strączkowych, owoców morza, ryb, białego mięsa i świeżych serów. Sprawdza się też w zapiekanym dorszu baccalà arracanato. Do czerwonego mięsa i dojrzałych serów lepiej wybrać mocniejszą oliwę.
