Baccalà alla potentina to solony dorsz przyrządzany na sposób z Potenzy, stolicy Bazylikaty: odsolone kawałki ryby obsmaża się krótko na oliwie, dusi w sosie z pomidorów, cebuli i czarnych oliwek, a na koniec posypuje pokruszonymi, chrupiącymi paprykami peperoni cruschi. Danie ma gęsty, czerwony sos, płatki białej ryby i słodko-dymny akcent suszonej papryki.
To kuchnia gór, nie wybrzeża. Potenza leży na wysokości ponad 800 m n.p.m., daleko od morza, a świeża ryba przez wieki była tu nieosiągalna. Solony dorsz, który wytrzymywał wielodniową podróż na grzbiecie muła, stał się więc rybą świąteczną i postną, a lukańska oliwa i papryka nadały mu miejscowy charakter.
W skrócie
- Region: Bazylikata, Potenza i górskie okolice w prowincji Potenza.
- Główne składniki: odsolony baccalà, pomidory, cebula, czarne oliwki, suszone papryki z Senise, natka pietruszki.
- Rola oliwy: obsmażenie ryby w 170°C, duszenie sosu, smażenie papryk i surowe wykończenie.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa lukańska z odmiany Majatica di Ferrandina albo z oznaczeniem Olio Lucano IGP.
- Czas przygotowania: 25 minut pracy i około 35 minut gotowania, plus 2–3 dni odsalania ryby.
- Poziom trudności: średni; najważniejsze jest dobre odsolenie i delikatne duszenie.
Spis treści
Skąd się wzięło
Baccalà, czyli dorsz solony i podsuszany, trafiał do południowych Włoch z północnej Europy przez wielkie porty, przede wszystkim Neapol i porty apulijskie. Stamtąd rozwożono go w głąb lądu, do górskich miasteczek, gdzie stał się podstawowym źródłem białka zwierzęcego w dni postne. Sól chroniła rybę przed zepsuciem, a po kilku dniach moczenia odzyskiwała ona miękkość i delikatny smak.
W Bazylikacie baccalà jest nierozerwalnie związany z Wigilią. Kolacja w noc przed Bożym Narodzeniem, z wieloma daniami bez mięsa, w wielu lukańskich domach nie może się obyć bez dorsza: smażonego, duszonego w pomidorach albo podanego z paprykami cruschi. Te ostatnie, smażone przez kilka sekund na oliwie, są równie świąteczne jak sama ryba i pojawiają się na stole przy każdej okazji.
Określenie „alla potentina” pojawia się w kuchni lukańskiej także przy innych daniach, na przykład przy kurczaku duszonym w pomidorach z białym winem i peperoncino. Oznacza po prostu przyrządzenie „na sposób z Potenzy”, czyli z sosem pomidorowym, oliwą i lokalnymi przyprawami. Nie istnieje jeden kanoniczny przepis na baccalà alla potentina: wersja, którą proponujemy, łączy elementy najczęściej spotykane w rodzinnych kuchniach regionu.
Oliwki dodawane do sosu często pochodzą z Ferrandiny, miasteczka w prowincji Matera, słynącego z oliwek suszonych w piecu. To owoce odmiany Majatica, zwykle sparzane, solone i suszone, aż staną się pomarszczone, słodkawe i lekko gorzkie. W sosie oddają skoncentrowany, słodko-gorzki smak, który dobrze współgra z rybą i papryką.
Odsalanie baccalà
Dobre odsolenie to warunek udanego dania. Zbyt słony dorsz zdominuje sos, a za długo moczony staje się mdły i rozpada się w rękach. Rybę moczy się w dużej ilości zimnej wody, skórą do góry, żeby sól mogła swobodnie spływać na dno, i trzyma w lodówce.
| Grubość kawałka | Czas odsalania w lodówce | Zmiana wody |
|---|---|---|
| do 2 cm (ogony, cienkie płaty) | 24–36 godzin | co 6–8 godzin |
| 2–3 cm (środek filetu) | około 48 godzin | co 6–8 godzin |
| ponad 3 cm (gruby grzbiet) | 60–72 godziny | co 6–8 godzin |
Najpewniejszym testem jest spróbowanie. Odetnij mały kawałek z najgrubszego miejsca, zagotuj go przez minutę w wodzie bez soli i skosztuj: powinien być przyjemnie słony, jak dobrze doprawiona ryba, a nie jak solanka. W Polsce baccalà kupisz w delikatesach z żywnością włoską, portugalską i hiszpańską, zarówno suchy, jak i już odsolony, pakowany próżniowo lub mrożony. Najlepsze są grube kawałki z grzbietu, białe, o czystym zapachu morza.
Składniki
Na 4 porcje:
- 800 g odsolonego baccalà, najlepiej grubej części grzbietowej (z ok. 600 g solonej ryby)
- 30 g mąki pszennej
- 1 cebula (ok. 150 g)
- 1 ząbek czosnku
- 400 g pomidorów pelati z puszki albo dojrzałych pomidorów bez skórki
- 80 g czarnych oliwek, najlepiej suszonych w piecu oliwek z Ferrandiny
- 6 suszonych papryk z Senise (ok. 20 g)
- 2 łyżki posiekanej natki pietruszki
- 120 ml oliwy extra vergine (50 ml do ryby, 30 ml do sosu, 30 ml do papryk, reszta na koniec)
- 100 ml wody
- sól do smaku, tylko jeśli potrzebna
Przygotowanie
- Odsól rybę zgodnie z tabelą powyżej i sprawdź jej smak. Usuń płetwy i większe ości, skórę zostaw, bo trzyma kawałki w całości i zagęszcza sos żelatyną. Pokrój dorsza na 8 kawałków po 6–8 cm.
- Osusz rybę bardzo dokładnie ręcznikami papierowymi, z każdej strony, i zostaw na 10 minut na suchym ręczniku. Mokra ryba pryska w oliwie, nie rumieni się i gotuje we własnej wodzie. Tuż przed smażeniem obtocz kawałki w mące i strzepnij nadmiar; mąka ma tworzyć cienki, ledwie widoczny welon.
- W szerokiej patelni o średnicy 28 cm rozgrzej 50 ml oliwy na średnim ogniu do 170°C, gdy szczypta mąki od razu zaczyna skwierczeć. Smaż rybę najpierw od strony mięsa, potem od skóry, po 2–3 minuty, aż powstanie jasnozłota skórka. W środku ryba ma pozostać półprzezroczysta, bo dojdzie w sosie; przełóż ją na talerz.
- Jeśli na dnie patelni przypaliła się mąka, wytrzyj ją ręcznikiem papierowym. Wlej 30 ml świeżej oliwy, zmniejsz ogień do małego, około 120°C, i duś cebulę pokrojoną w piórka przez 8 minut, aż będzie miękka i złocista. Na ostatnią minutę dodaj posiekany czosnek.
- Dodaj rozgniecione pomidory i 100 ml wody, zwiększ ogień do średniego i gotuj 10–12 minut bez przykrycia. Sos jest gotowy, gdy zgęstnieje, a na jego powierzchni i brzegach pojawią się błyszczące, czerwonawe oczka oliwy. Wsyp oliwki i wymieszaj.
- Włóż kawałki dorsza do sosu skórą do dołu, polej je łyżką sosu z wierzchu i przykryj patelnię. Duś na małym ogniu 12–15 minut przy ledwie widocznym pyrkaniu, co kilka minut potrząsając patelnią zamiast mieszać. Ryba jest gotowa, gdy mięso jest śnieżnobiałe w całym przekroju i pod lekkim naciskiem widelca rozchodzi się na płaty.
- Spróbuj sosu i dopiero teraz zdecyduj o soli; zwykle nie jest potrzebna, bo dorsz i oliwki oddają jej sporo. Jeśli sos jest zbyt rzadki, wyjmij rybę na chwilę na talerz i odparuj go na średnim ogniu przez 2–3 minuty.
- Paprykom odetnij szypułki i wytrząśnij nasiona. W małym rondelku rozgrzej 30 ml oliwy do 170°C i smaż papryki po 3–5 sekund z każdej strony, aż staną się jaskrawoczerwone i lekko się nadmą. Wyjmij je na ręcznik papierowy; po 30 sekundach będą kruche.
- Zdejmij patelnię z dorszem z ognia, pokrusz papryki na wierzch, polej dwiema łyżkami czerwonej oliwy, w której się smażyły, i posyp natką. Odstaw na 5 minut, a przed podaniem skrop każdą porcję łyżeczką surowej oliwy.
Jaka oliwa
W baccalà alla potentina oliwa pracuje w czterech rolach. Najpierw w 170°C obsmaża obtoczoną w mące rybę, tworząc cienką skórkę, która trzyma kawałki w całości. Potem w niższej temperaturze dusi cebulę i łączy się z pomidorem w sos. Trzecia porcja smaży papryki i staje się czerwoną, słodko-dymną oliwą do polania. Ostatnia trafia na talerz na surowo, dodając świeżości.
Do wszystkich tych zadań najlepiej nadaje się oliwa średnio owocowa, z wyraźną, ale niedominującą goryczką. W Bazylikacie naturalnym wyborem jest Majatica di Ferrandina, ta sama odmiana, z której pochodzą oliwki suszone w piecu; jej oliwa ma nuty zielonego migdała, karczocha i pomidora. Dobrym wyborem są też oliwy z oznaczeniem Olio Lucano IGP albo z wulkanicznych zboczy Vulture DOP na północy regionu, zwykle nieco bardziej wyraziste.
Do obsmażania i duszenia wystarczy dobra oliwa z bieżącego zbioru. Do wykończenia sięgnij po najbardziej aromatyczną butelkę, jaką masz, najlepiej świeżą, zieloną, z wyraźną nutą trawy. Więcej o lukańskich oliwach i ich producentach przeczytasz w przewodniku po oliwie z Bazylikaty.
Na co uważać
Źle odsolona ryba. Za słony dorsz zabija smak sosu i oliwy, a za długo moczony robi się mdły, wodnisty i rozpada się na nitki. Zawsze sprawdzaj smak małego kawałka przed gotowaniem.
Mokra ryba na patelni. Nieosuszony dorsz pryska, mąka zamienia się w klej, a zamiast złotej skórki powstaje szara, rozmiękła powłoka. Osuszaj rybę długo i dokładnie, a w mące obtaczaj dopiero tuż przed smażeniem.
Za długie smażenie. Dorsz smażony do pełnej gotowości przed duszeniem staje się suchy i łykowaty. Obsmażanie ma dać tylko skórkę; ryba dochodzi w sosie.
Mieszanie łyżką. Duszony baccalà łatwo rozpada się na płatki. Zamiast mieszać, potrząsaj patelnią i polewaj rybę sosem z wierzchu.
Papryki wrzucone do sosu. Peperoni cruschi dodane do gorącego, wilgotnego sosu w ciągu minuty tracą chrupkość. Kruszy się je na wierzch tuż przed podaniem.
Warianty
W wielu domach do sosu dodaje się ziemniaki: 400 g ziemniaków pokrojonych w plastry 1 cm gotuje się w sosie 15 minut pod przykryciem, zanim trafi do niego ryba. Danie staje się wtedy sycącym daniem jednogarnkowym, bardzo bliskim kalabryjskiemu stocco di Mammola, w którym zamiast solonego dorsza występuje sztokfisz. W niektórych rodzinach do sosu trafia też garść rodzynek i orzeszków piniowych, co nadaje mu słodko-kwaśny charakter.
Najprostszą wigilijną wersją jest baccalà fritto: kawałki obtoczone w mące smaży się na oliwie do złotego koloru i podaje tylko z pokruszonymi peperoni cruschi i ich czerwoną oliwą. Latem dorsza gotuje się 10 minut w wodzie i podaje na ciepło z surową oliwą, cytryną, czosnkiem i natką.
Poza Bazylikatą baccalà przyrządza się na wiele sposobów. W sąsiednim Molise robi się zapiekany baccalà arracanato z bułką tartą i oregano, a w Wenecji Euganejskiej baccalà alla vicentina, w którym ryba dusi się kilka godzin w mleku i oliwie. Te dania dobrze pokazują, jak różną rolę może grać oliwa przy tej samej rybie.
Do stołu
Baccalà alla potentina podaje się jako drugie danie, najlepiej prosto z patelni, z kromkami wiejskiego chleba do wycierania sosu. W Wigilię poprzedzają go zwykle inne dania bez mięsa, na przykład makaron z mollicą i paprykami, czyli strascinati con mollica e peperoni cruschi. Do stołu warto postawić miseczkę dodatkowych, chrupiących papryk.
Do picia pasuje białe wino z Bazylikaty, na przykład z apelacji Matera, albo różowe Aglianico; kto woli czerwone, niech wybierze młode, lekko schłodzone Aglianico del Vulture. Ugotowany baccalà w sosie przechowasz w lodówce do 2 dni, a następnego dnia smakuje nawet lepiej. Podgrzewaj go powoli, pod przykryciem, z 2–3 łyżkami wody, a papryki smaż zawsze świeżo. Sos możesz przygotować dzień wcześniej i dusić w nim rybę tuż przed podaniem.
Pytania i odpowiedzi
Czym jest baccalà alla potentina?
Baccalà alla potentina to solony dorsz duszony w sosie pomidorowym z cebulą i czarnymi oliwkami, posypany chrupiącymi paprykami peperoni cruschi. Pochodzi z Potenzy w Bazylikacie. W regionie podaje się go zwłaszcza w Wigilię i w dni postne.
Jak odsolić baccalà?
Baccalà moczy się w zimnej wodzie w lodówce przez 24–72 godziny, w zależności od grubości, zmieniając wodę co 6–8 godzin. Rybę układa się skórą do góry, żeby sól spływała na dno. Gotowość sprawdza się, gotując i próbując mały kawałek.
Czym różni się baccalà od sztokfisza?
Baccalà to dorsz solony i podsuszany, a sztokfisz to dorsz suszony na wietrze bez soli. Baccalà odsala się 2–3 dni, sztokfisza moczy 5–7 dni. Baccalà ma łagodniejszy smak i delikatniejszą strukturę.
Gdzie kupić baccalà w Polsce?
Baccalà sprzedają delikatesy z żywnością włoską, portugalską i hiszpańską, zarówno suchy, jak i odsolony, pakowany próżniowo lub mrożony. Najlepsze są grube, białe kawałki z grzbietu. Odsolona ryba oszczędza 2–3 dni przygotowań.
Czy można użyć świeżego dorsza?
Można, ale danie będzie delikatniejsze i mniej wyraziste. Świeży dorsz trzeba posolić, krótko obsmażyć i dusić w sosie tylko 6–8 minut, bo szybko się rozpada. Solony baccalà ma zwartszą strukturę i głębszy smak.
Jaka oliwa do baccalà alla potentina?
Najlepsza jest średnio owocowa oliwa z Bazylikaty, np. z odmiany Majatica di Ferrandina albo z oznaczeniem Olio Lucano IGP. Do obsmażania i duszenia wystarczy dobra oliwa z bieżącego zbioru. Na koniec skrop danie świeżą, aromatyczną oliwą na surowo.
Dlaczego baccalà rozpada się podczas duszenia?
Najczęściej ryba była za długo odsalana, za długo smażona przed duszeniem albo była mieszana łyżką. Pomaga obsmażanie tylko do jasnozłotej skórki, duszenie na bardzo małym ogniu i potrząsanie patelnią zamiast mieszania. Skóra pozostawiona na rybie też trzyma kawałki w całości.
Czy baccalà alla potentina je się w Wigilię?
Tak, w Bazylikacie baccalà jest jednym z najważniejszych dań wigilijnych, obok makaronów bez mięsa i warzyw. Podaje się go duszonego w pomidorach albo smażonego, prawie zawsze z peperoni cruschi. Przygotowuje się go także w piątki i w okresie postu.
