Oliwa z Molise to oliwa z jednego z najmniejszych regionów Włoch, położonego między Abruzją, Kampanią, Apulią a Adriatykiem, w prowincjach Campobasso i Isernia. Cały region obejmuje jedna chroniona nazwa pochodzenia, Molise DOP, a jego najważniejszą rodzimą odmianą jest Gentile di Larino, która rośnie na blisko jednej trzeciej drzew w regionie. Obok niej uprawia się Aurinę z okolic Venafro, Olivę Nera di Colletorto i Leccino.
Molise rzadko pojawia się w przewodnikach, a jego oliwa niemal nie wyjeżdża poza Włochy. To jednak region o starożytnej renomie: oliwa z Venafro była w czasach rzymskich wzorem jakości, a pod Venafro utworzono park uznawany za pierwszy w basenie Morza Śródziemnego obszar chroniony poświęcony oliwce. Oliwy z Molise są zwykle delikatne lub średnio owocowe, z nutą świeżych ziół, warzyw i zielonego pomidora.
- Region
- Molise
- Główne odmiany
- Gentile di Larino, Leccino, Aurina
- Oznaczenia
- Molise DOP
W skrócie
- Region: Molise, prowincje Campobasso i Isernia; najwięcej gajów w Basso Molise wokół Larino oraz w kotlinie Venafro.
- Główne odmiany: Gentile di Larino, Aurina, Oliva Nera di Colletorto i Leccino; region liczy około 20 rodzimych odmian.
- Oznaczenie: Molise DOP, zarejestrowane w Unii Europejskiej w lipcu 2003 roku i obejmujące cały region.
- Parametry DOP: kwasowość do 0,5%, polifenole ponad 100 mg/kg, kwas oleinowy 70–80%.
- Skala: około 14 tys. ha gajów i średnio około 2,9 tys. t oliwy rocznie.
- Smak: delikatny do średnio owocowego, z nutą ziół, warzyw, zielonego pomidora, czasem owoców leśnych.
- Kiedy jechać: od końca października do grudnia, w porze zbioru i tłoczenia.
Spis treści
Mały region między Apeninami a Adriatykiem
Molise zajmuje niewiele ponad 4,4 tys. km², a w jego krajobrazie mieszczą się wysokie Apeniny, rozległe wzgórza i krótki, około 35-kilometrowy odcinek wybrzeża wokół Termoli. Górny Molise, czyli Alto Molise, jest zbyt chłodny dla oliwki. Gaje koncentrują się w dwóch strefach: na pagórkach Basso Molise, między dolinami Biferno i Trigno, oraz w kotlinie Venafro w prowincji Isernia, przy granicy z Kampanią.
Basso Molise to łagodne wzgórza i niewielkie równiny schodzące ku Adriatykowi, z miasteczkami takimi jak Larino, Colletorto, Guglionesi, Palata, Ururi i Campomarino. Klimat jest tu śródziemnomorski, z suchymi latami i chłodnymi, wietrznymi zimami. Kotlina Venafro jest bardziej osłonięta: otaczają ją góry Matese i Mainarde, a gaje rosną na tarasach na zboczach nad miastem.
Venafro, Larinum i Murat: trzy rozdziały historii
Pierwszy rozdział to starożytność. Oliwa z Venafro, rzymskiego Venafrum, była w czasach cesarstwa najbardziej cenioną oliwą Italii: Pliniusz Starszy uznawał ją za najlepszą, a Horacy w jednej z ód porównywał do niej oliwki z okolic Tarentu. Lokalna tradycja wiąże z Venafro dawną odmianę Licinia, a jej dziedzictwo widzi dziś w Aurinie.
Drugi rozdział pisze Larino, starożytne Larinum. W mieście odnaleziono kamienną kruszarkę do oliwek z I wieku p.n.e., a Gentile di Larino rozprzestrzeniła się w okolicy wiele stuleci przed przybyciem Auriny. Larino ma też dobrze zachowany rzymski amfiteatr, który warto połączyć z wizytą w tłoczni.
Trzeci rozdział to początek XIX wieku. Reformy wprowadzone w Królestwie Neapolu za panowania Joachima Murata (1808–1815) zachęciły do masowego sadzenia drzew oliwnych, między innymi dlatego, że oliwa była wtedy podstawowym paliwem do lamp. Szerzej o tych przemianach piszemy w tekście o historii oliwy we Włoszech.
Gentile di Larino i inne rodzime odmiany
Gentile di Larino
Gentile di Larino to królowa oliwek Molise. Zajmuje blisko jedną trzecią drzew w regionie, czyli ponad 600 tys. sztuk, a najczęściej rośnie wokół Larino i dalej w głąb lądu, w okolicach Lucito, Casacalenda, Lupary, Civitacampomarano i Roccavivary, wzdłuż dolin Biferno i Trigno. Daje oliwę delikatną, z nutą świeżych ziół i warzyw, z lekką goryczą i ostrością.
To oliwa do kuchni codziennej: dobrze łączy się ze strączkami, rybami i owocami morza, białym mięsem i świeżymi serami, ale ginie przy mocno przyprawionej czerwonej wołowinie czy długo dojrzewających serach. Wiele gospodarstw butelkuje ją jako oliwę jednoodmianową, co dobrze pokazuje jej charakter. O tym, kiedy warto wybrać jedną odmianę, a kiedy kupaż, piszemy w tekście Kupaż czy monovarietale.
Aurina z Venafro
Aurina to druga najważniejsza odmiana regionu, związana z Venafro i zachodnią częścią Molise. Rośnie na starych tarasach otaczających miasto, w krajobrazie chronionym przez regionalny park. W 2019 roku w regionie zgłoszono postulat utworzenia dwóch nowych DOP: dla Gentile di Larino i dla oliwy z Venafro opartej na Aurinie.
Oliva Nera di Colletorto i Leccino
Oliva Nera di Colletorto to odmiana nazwana od miasteczka Colletorto w Basso Molise, jednego z ośrodków oliwnych regionu. Uzupełnia Gentile di Larino w kupażach. Leccino jest cenione za odporność na chłody i regularne plony, a w dyscyplinarzu DOP figuruje obok trzech odmian rodzimych.
Molise DOP: jedna nazwa na cały region
Molise DOP zarejestrowano rozporządzeniem Komisji z 15 lipca 2003 roku. To jedyne oznaczenie geograficzne oliwy, które w całości dotyczy Molise, i obejmuje gaje w obu prowincjach regionu. Podstawą są cztery odmiany: Aurina, Gentile di Larino, Oliva Nera di Colletorto i Leccino, które łącznie muszą stanowić zdecydowaną większość oliwek w kupażu.
| Parametr | Wymaganie Molise DOP |
|---|---|
| Obszar | cały region, prowincje Campobasso i Isernia |
| Odmiany | Aurina, Gentile di Larino, Oliva Nera di Colletorto, Leccino |
| Kwasowość | do 0,5% |
| Liczba nadtlenkowa | do 10 meq O₂/kg |
| Kwas oleinowy | 70–80% |
| Polifenole | ponad 100 mg/kg |
| Rejestracja w UE | lipiec 2003 |
Te parametry są ostrzejsze niż ogólne normy dla oliwy extra vergine, które dopuszczają kwasowość do 0,8% i liczbę nadtlenkową do 20. W wyjątkowo trudnym sezonie 2018, po niekorzystnej pogodzie i kłopotach z chorobami roślin, ministerstwo tymczasowo złagodziło limity: kwasowość podniesiono do 0,6%, a liczbę nadtlenkową do 12, żeby większość kontrolowanej oliwy mogła zachować certyfikat.
Wymagania sprawiają, że DOP spełnia tylko część oliwy z regionu. Większość rolników sprzedaje oliwę bez oznaczenia, bezpośrednio z tłoczni lub w obrocie lokalnym, a butelki z napisem „Molise DOP” stanowią niewielką część rynku.
Jak smakuje oliwa z Molise
Oliwy z Molise dzieli się zwykle na trzy profile: trawiasty i ziołowy, pomidorowy z nutą zielonego pomidora oraz owocowy z akcentem owoców leśnych. Najbardziej typowa jest delikatna lub średnio owocowa oliwa z Gentile di Larino, z ziołami, karczochem i warzywami, lekką goryczą i ostrością pojawiającą się na końcu.
Oliwy z okolic Venafro, oparte na Aurinie, bywają bardziej zielone i wyraziste. Kupaże z dodatkiem Leccino są łagodniejsze i dobrze sprawdzają się w kuchni na ciepło. Dzięki wymaganej przez DOP zawartości polifenoli powyżej 100 mg/kg dobre oliwy z Molise długo zachowują świeżość.
Skala produkcji i odrodzenie gajów
Molise ma około 14 tys. ha gajów oliwnych, a średnia produkcja z czterech kolejnych sezonów wynosiła około 2,9 tys. t oliwy; w sezonie 2020/21 było to 2823 t. Gospodarstwa są małe, rzadko przekraczają 2 ha, i często łączą oliwki z winoroślą i zbożami. Szacuje się, że 3–4 tys. ha gajów zostało porzuconych, co zwiększa ryzyko pożarów, chorób i erozji.
Odpowiedzią ma być regionalny dystrykt oliwy extra vergine, który zakłada odnowę zaniedbanych gajów, nowe nasadzenia na około 10 tys. ha z rodzimych odmian, rozwój uprawy ekologicznej i oleoturystyki oraz identyfikowalność oliwy. Na program przewidziano co najmniej 10 mln euro publicznego finansowania. Więcej o uprawie bio we Włoszech piszemy w tekście o oliwie ekologicznej.
Większość tłoczni działa w prowincji Campobasso, zwłaszcza w Basso Molise: w Colletorto, Campomarino, Palacie, Guglionesi, Termoli, Larino, Mafaldzie i San Martino in Pensilis. W prowincji Isernia gaje i tłocznie skupiają się w okolicach Venafro i Isernii.
Oliwa w kuchni Molise
Kuchnia Molise jest skromna, pasterska i oparta na oliwie. Na Wigilię przygotowuje się baccalà arracanato, dorsza zapiekanego pod warstwą bułki tartej z czosnkiem, natką, oregano, rodzynkami, orzeszkami piniowymi i orzechami włoskimi, obficie polanego oliwą. Delikatna Gentile di Larino podkreśla tu słodycz rodzynek i nie przykrywa ryby.
Na co dzień oliwa trafia do zup z fasoli, ciecierzycy i soczewicy, do pasta e fagioli i do cavatelli z brokułami lub rzepą. Na wybrzeżu, w Termoli, gotuje się brodetto, zupę rybną na bazie oliwy, czosnku i pomidorów, podobną do sąsiedniego brodetto z Vasto. Do tych dań dobrze pasuje miejscowe czerwone wino z rodzimego szczepu Tintilia.
Podróż szlakiem oliwy
Najlepszym punktem startu jest Venafro i jego regionalny park oliwny, którego organy zarządzające powołano ustawą regionalną z 2008 roku. W 2018 roku teren parku wpisano do krajowego rejestru historycznych krajobrazów rolniczych. Spacer wśród tarasów i starych drzew nad miastem pozwala zrozumieć, dlaczego Rzymianie tak cenili tutejszą oliwę.
Z Venafro warto pojechać przez Isernię i Campobasso do Larino, gdzie rzymski amfiteatr i średniowieczna katedra sąsiadują z tłoczniami. Dalej trasa prowadzi przez wzgórza Basso Molise, Colletorto, Guglionesi i Ururi, aż do Termoli z jego starym miastem nad morzem. Jak łączyć takie wycieczki ze świętami oliwy w małych miasteczkach, podpowiadamy w tekście o Città dell’Olio. Molise dobrze łączy się też z wyjazdem do sąsiedniej Abruzji, o której piszemy w przewodniku Oliwa z Abruzji.
Pytania i odpowiedzi
Ile DOP ma oliwa z Molise?
Molise ma jedną DOP dla oliwy, Molise DOP, która obejmuje cały region, czyli prowincje Campobasso i Isernia. Zarejestrowano ją w Unii Europejskiej w lipcu 2003 roku. Oliwa musi powstawać z odmian Aurina, Gentile di Larino, Oliva Nera di Colletorto i Leccino.
Czym jest Gentile di Larino?
Gentile di Larino to najważniejsza rodzima odmiana oliwek w Molise, rosnąca na blisko jednej trzeciej drzew w regionie, czyli na ponad 600 tys. drzew. Pochodzi z okolic Larino w prowincji Campobasso. Daje delikatną oliwę z nutą świeżych ziół i warzyw, dobrą do strączków, ryb i białego mięsa.
Dlaczego oliwa z Venafro była sławna?
Oliwa z Venafro uchodziła w starożytnym Rzymie za najlepszą w Italii: chwalili ją m.in. Pliniusz Starszy i Horacy. Gaje na tarasach wokół miasta przetrwały do dziś i są chronione jako regionalny park oliwny. Najważniejszą odmianą tej okolicy jest Aurina.
Jak smakuje oliwa Molise DOP?
Oliwa Molise DOP jest zwykle delikatna lub średnio owocowa, z nutą ziół, karczocha, warzyw i zielonego pomidora, z lekką goryczą i ostrością. Dyscyplinarz wymaga kwasowości do 0,5% i polifenoli powyżej 100 mg/kg. Dzięki temu dobra oliwa z Molise długo zachowuje świeżość.
Ile oliwy produkuje Molise?
Molise produkuje średnio około 2,9 tys. t oliwy rocznie z około 14 tys. ha gajów; w sezonie 2020/21 było to 2823 t. To jeden z najmniejszych regionów oliwnych Włoch. Gospodarstwa są małe i rzadko przekraczają 2 ha.
Gdzie w Molise zobaczyć gaje oliwne?
Najciekawsze miejsca to kotlina Venafro z regionalnym parkiem oliwnym oraz wzgórza Basso Molise wokół Larino, Colletorto i Guglionesi. Najlepiej przyjechać od końca października do grudnia, gdy trwa zbiór i pracują tłocznie. Wycieczkę można zakończyć w Termoli nad Adriatykiem.
Czy oliwę z Molise można kupić w Polsce?
Oliwa z Molise rzadko trafia do polskich sklepów, bo region produkuje jej niewiele i większość sprzedaje lokalnie. Najłatwiej kupić ją w tłoczniach i gospodarstwach podczas podróży albo w sklepach internetowych specjalizujących się w małych włoskich producentach. Szukaj napisu „Molise DOP” lub oliwy jednoodmianowej z Gentile di Larino.
