Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Gnocchi alla sorrentina: kluski ziemniaczane zapiekane z mozzarellą

Gnocchi alla sorrentina krok po kroku: domowe kluski ziemniaczane, sos z pomidorów na oliwie, fior di latte i bazylia zapiekane w glinianych miseczkach

Gnocchi alla sorrentina: ilustracja

Gnocchi alla sorrentina to ziemniaczane kluski z Sorrento i okolic, wymieszane z sosem z pomidorów gotowanym na oliwie, przełożone kostkami mozzarelli fior di latte, posypane parmezanem i zapiekane krótko w glinianych miseczkach, aż ser się roztopi i zacznie ciągnąć. Na koniec trafiają na nie świeże liście bazylii i łyżka surowej oliwy. To danie niedzielne, rodzinne, które w Kampanii zna każdy, a które poza nią najczęściej psuje się nadmiarem sera i za rzadkim sosem.

Oliwa pracuje tu w dwóch miejscach. W sosie jest tłuszczem, na którym czosnek oddaje aromat, a pomidor gotuje się powoli, aż oliwa i miąższ połączą się w gęstą, błyszczącą masę. Na zapiekance, polana na surowo, dodaje zielonej, migdałowej nuty, którą najlepiej daje oliwa z tego samego półwyspu. Poniżej przepis na cztery porcje, z domowymi kluskami i wskazówkami, jak dobrać ziemniaki w Polsce.

Przygotowanie1 godz.
Razem1 godz. 40 min
Trudnośćśredni
Porcje4
Oliwaśrednio owocowa z Półwyspu Sorrentyńskiego, Penisola Sorrentina DOP z odmiany Minucciola

W skrócie

  • Region: Kampania, Półwysep Sorrentyński i Neapol.
  • Główne składniki: ziemniaki mączyste, mąka, pomidory pelati, mozzarella fior di latte, parmezan, bazylia.
  • Rola oliwy: baza sosu pomidorowego i surowe wykończenie gorącej zapiekanki.
  • Najlepsza oliwa: Penisola Sorrentina DOP, średnio owocowa, z odmiany Minucciola; zamiennie Olio Campania IGP.
  • Czas przygotowania: 60 minut pracy, około 100 minut łącznie.
  • Poziom trudności: średni, najwięcej wprawy wymaga ciasto na gnocchi.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Ziemniaki, mąka i ser
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Ziemniak przyjmował się w Królestwie Neapolu powoli, a kluski z ziemniaków i mąki stały się w Kampanii codziennością dopiero w XIX wieku. W dialekcie neapolitańskim bywają nazywane strangulaprievete, czyli dosłownie „duszący księży”; nazwa krąży po całych Włoszech w różnych wersjach i różnych daniach, a jej wyjaśnienie, mówiące o łakomych duchownych, jest raczej żartem niż historią. W Neapolu gnocchi jadło się najczęściej w niedziele, z sosem pomidorowym albo z ragù.

Wersja „alla sorrentina” łączy gnocchi z trzema produktami, z których słynie okolica Sorrento: pomidorami, bazylią i świeżym serem z krowiego mleka. Wzgórza Monti Lattari, czyli „Mlecznych Gór”, ciągnące się wzdłuż półwyspu, od stuleci dostarczały mleka na mozzarellę fior di latte i provolone. Nie ma pewnych zapisów, kto i kiedy pierwszy zapiekł gnocchi z mozzarellą; danie rozpowszechniło się w XX wieku w trattoriach Sorrento i Neapolu, a potem w całych Włoszech.

Charakterystyczne są gliniane miseczki, w których gnocchi trafiają do pieca. Każdy dostaje własną porcję, gorącą, z serem rozciągającym się przy każdym kęsie. Ten sposób podania pochodzi z domów, w których zapiekano jedzenie w piecu chlebowym lub w piekarniku pod koniec niedzielnego gotowania.

Przepis ma wiele wersji rodzinnych, ale zasada jest stała: sos ma być gęsty i aromatyczny, mozzarella dobrze odsączona, a zapiekanie krótkie. Gnocchi nie mogą się w piecu dogotowywać, tylko ogrzać i przykryć roztopionym serem.

Ziemniaki, mąka i ser

Najważniejszy jest wybór ziemniaków. Do gnocchi potrzeba ziemniaków mączystych, starych, o niskiej zawartości wody, które po ugotowaniu się rozsypują. W Polsce szukaj typu C, czyli mączystego, ewentualnie B, ogólnoużytkowego; młode ziemniaki i typ A, sałatkowy, mają za dużo wody i wymagają tyle mąki, że kluski wychodzą twarde.

Element Wybór klasyczny Zamiennik w Polsce Na co uważać
Ziemniaki stare, mączyste, czerwona lub żółta skórka typ C, ewentualnie B unikaj młodych i sałatkowych
Mąka pszenna 00 tortowa typ 450 dodawaj stopniowo, 200–250 g na kilogram
Pomidory San Marzano dell’Agro Sarnese-Nocerino DOP dobre pelati w soku bez dodatku przypraw i cukru
Ser fior di latte z Monti Lattari mozzarella z krowiego mleka, w bloku lub kulkach odsącz przez godzinę
Ser tarty Parmigiano Reggiano Grana Padano 50 g wystarczy na 4 porcje

W Sorrento używa się zwykle fior di latte, a nie mozzarelli z bawolego mleka. Bawola mozzarella jest pyszna na surowo, ale w piecu puszcza dużo serwatki i rozlewa się, zamiast ciągnąć. Jeśli masz do wyboru tylko kulki mozzarelli w zalewie, kup te o większej masie i zostaw je do odsączenia na dłużej.

Składniki

Na 4 porcje:

Na gnocchi

  • 1 kg mączystych ziemniaków
  • 250 g mąki pszennej 00 lub tortowej (plus do podsypania)
  • 1 jajko (opcjonalnie)
  • 8 g soli

Na sos

  • 800 g pomidorów pelati w soku (2 puszki)
  • 40 ml oliwy extra vergine
  • 1 ząbek czosnku
  • 10 liści bazylii
  • 5 g soli

Do zapiekania

  • 300 g mozzarelli fior di latte
  • 50 g tartego Parmigiano Reggiano
  • 10 liści bazylii
  • 20 ml oliwy Penisola Sorrentina DOP na surowo
  • 50 g soli do wody do gotowania gnocchi

Przygotowanie

  1. Ziemniaki w skórce włóż do garnka, zalej zimną wodą, posól i doprowadź do wrzenia. Gotuj 35–45 minut na średnim ogniu, w zależności od wielkości. Są gotowe, gdy szpikulec wchodzi do środka największego ziemniaka bez żadnego oporu.
  2. W tym czasie pokrój mozzarellę w kostkę o boku 1 cm i przełóż na sito ustawione nad miską. Wstaw do lodówki na co najmniej godzinę. Ser jest gotowy do zapiekania, gdy w misce zebrało się kilka łyżek serwatki, a kostki są matowe i suche w dotyku.
  3. Do szerokiego rondla wlej 40 ml oliwy, dodaj zgnieciony ząbek czosnku i ogrzewaj na małym ogniu 2–3 minuty, aż czosnek się zezłoci, a oliwa zapachnie; potem czosnek wyjmij. Wlej pomidory rozgniecione ręką, dodaj sól i gotuj bez przykrycia 25–30 minut na małym ogniu, mieszając od czasu do czasu. Sos jest gotowy, gdy zgęstnieje tak, że łyżka zostawia w nim ślad, a na powierzchni pojawią się czerwone kropelki oliwy; wtedy wrzuć porwane liście bazylii.
  4. Gorące ziemniaki obierz, przytrzymując je widelcem, i przeciśnij przez praskę bezpośrednio na stolnicę oprószoną mąką. Rozłóż masę cienką warstwą i zostaw na 5–10 minut, żeby odparowała. Ma być ciepła, około 40°C, ale nie gorąca, bo gorąca masa wciągnie za dużo mąki.
  5. Posyp ziemniaki 200 g mąki i solą, dodaj jajko, jeśli go używasz, i zagnieć szybko ciasto w 1–2 minuty. Ma być gładkie, miękkie i lekko lepkie, ale nie przyklejać się do rąk. Ugotuj jeden gnocco na próbę: jeśli rozpada się w wodzie, dodaj jeszcze 20–50 g mąki.
  6. Podziel ciasto na cztery części i każdą rozwałkuj dłońmi na wałek grubości 2 cm. Pokrój go na kawałki długości 2 cm i, jeśli chcesz, przetocz każdy po zębach widelca, żeby zrobić rowki, które lepiej trzymają sos. Układaj gnocchi na tacy oprószonej mąką, tak żeby się nie stykały.
  7. Rozgrzej piekarnik do 220°C z grzaniem góra-dół. Zagotuj 5 l wody i posól ją 50 g soli. Przygotuj cztery gliniane miseczki o pojemności około 400 ml albo jedno naczynie żaroodporne 25 na 30 cm.
  8. Gotuj gnocchi partiami, po jednej czwartej. Gdy wypłyną na powierzchnię, co trwa 1,5–2 minuty, odczekaj jeszcze 30 sekund i przełóż je łyżką cedzakową do rondla z sosem. Nie przelewaj ich przez durszlak, bo się pogniotą.
  9. Delikatnie wymieszaj gnocchi z trzema czwartymi sosu i 30 g parmezanu na małym ogniu przez minutę. Każda klucha powinna być pokryta sosem, ale nie pływać w nim. Nałóż je do miseczek, rozłóż kostki mozzarelli, polej resztą sosu i posyp pozostałym parmezanem.
  10. Wstaw do piekarnika na 8–10 minut. Zapiekanka jest gotowa, gdy mozzarella się roztopiła, sos bulgocze na brzegach, a ser w kilku miejscach lekko się zrumienił. Możesz włączyć grill na ostatnie 2 minuty dla mocniejszego koloru.
  11. Wyjmij miseczki, połóż na każdej kilka liści bazylii i polej 5 ml surowej oliwy. Odstaw na 2 minuty, żeby ser lekko stężał i nie poparzył. Podawaj w miseczkach, na talerzach z serwetką.
Pomidor, bazylia, ciągnąca się mozzarella i łyżka oliwy z Sorrento: tak smakuje niedziela nad Zatoką Neapolitańską

Jaka oliwa

Oliwa w sosie gotuje się w temperaturze około 100°C przez pół godziny, więc część aromatu przechodzi do pomidora, a część się ulatnia. Dlatego do sosu wystarczy dobra, średnio owocowa oliwa extra vergine, a najlepszą, najbardziej aromatyczną warto zostawić na surowe wykończenie. W obu przypadkach unikaj oliw bardzo gorzkich: gorycz w połączeniu z kwasem pomidora i słonością sera robi się szorstka.

Klasycznym wyborem jest Penisola Sorrentina DOP, oliwa z gajów na tarasach nad morzem, między Sorrento, Massa Lubrense i Vico Equense. Oparta jest na miejscowej odmianie Minucciola, zwanej też Ogliarolą, i ma łagodny, harmonijny profil: świeża trawa, migdał, zioła, umiarkowana goryczka i lekka pikantność. Nie dominuje nad bazylią i mozzarellą, tylko podkreśla ich słodycz.

Gdy nie dostaniesz oliwy z Sorrento, sięgnij po Olio Campania IGP albo oliwę z odmiany Rotondella, o nucie zielonego pomidora. Więcej o oliwach regionu piszemy w przewodniku oliwa z Kampanii, a o tym, jak dobierać oliwę do dań z pomidorem i serem, w tekście jaką włoską oliwę do czego.

Na co uważać

Wodniste ziemniaki. Młode ziemniaki lub odmiany sałatkowe wymagają nawet dwa razy więcej mąki, a kluski robią się twarde i gumowe. Używaj starych, mączystych ziemniaków i gotuj je w skórce, żeby nie nasiąkły wodą.

Za dużo zagniatania. Ciasto na gnocchi wyrabiane jak ciasto na chleb rozwija gluten i kluski tracą puszystość. Łącz składniki krótko, do momentu, gdy ciasto przestanie się kleić, i od razu formuj.

Niedosączona mozzarella. Mozzarella prosto z zalewy puszcza w piecu serwatkę, która rozrzedza sos i robi z zapiekanki zupę. Odsączaj ją co najmniej godzinę, a najlepiej przez noc w lodówce.

Za rzadki sos. Sos gotowany 10 minut jest kwaśny i wodnisty, a w piecu jeszcze się rozrzedzi przez ser. Gotuj go co najmniej 25 minut, aż oliwa i pomidor połączą się w gęstą masę.

Za długie zapiekanie. Gnocchi trzymane w piecu 20 minut wysychają, a ser robi się gumowy. Zapiekanka ma tylko roztopić mozzarellę, co w 220°C trwa 8–10 minut.

Warianty

W wielu domach w Kampanii gnocchi alla sorrentina robi się z resztek niedzielnego ragù napoletano zamiast prostego sosu pomidorowego; danie jest wtedy cięższe i bardziej mięsne. Popularna jest też wersja z wędzoną provolą, która dodaje dymnej nuty, oraz wersja bez piekarnika: gnocchi miesza się z sosem i kostkami mozzarelli na patelni pod przykryciem przez 2–3 minuty, aż ser się roztopi.

Nazwa „alla sorrentina” oznacza w kuchni Kampanii połączenie pomidora, mozzarelli i bazylii i stosuje się ją także do innych dań: zapiekanych paccheri, bakłażanów czy kotletów. Ten sam trójkolorowy zestaw na surowo tworzy insalata caprese, a jego wersją na cieście, bez sera, jest pizza marinara, w której pomidor spotyka się z czosnkiem, oregano i oliwą.

Poza Kampanią gnocchi często zastępuje się gotowymi kluskami ze sklepu. To rozwiązanie awaryjne, ale działa, jeśli kluski mają co najmniej 70% ziemniaków; gotuje się je wtedy krócej, zwykle 2 minuty, a reszta przepisu zostaje bez zmian.

Do stołu

Gnocchi alla sorrentina podaje się jako primo, czyli pierwsze danie niedzielnego obiadu, ale w praktyce często jest daniem jedynym. Najlepiej smakują 2–3 minuty po wyjęciu z pieca, gdy ser jeszcze się ciągnie, a nie parzy. Na stół warto postawić butelkę oliwy, liście bazylii i tarty parmezan.

Do picia pasuje lekkie czerwone wino z Kampanii, np. Gragnano lub Lettere z Półwyspu Sorrentyńskiego, lekko musujące, podawane schłodzone do 14–16°C. Dobrze sprawdzi się też Piedirosso albo różowe wino z Aglianico. Z białych wybierz Falanghinę o pełniejszym ciele.

Gnocchi można uformować z wyprzedzeniem i zamrozić na tacy, a potem przesypać do woreczka; gotuje się je prosto z zamrażarki, o minutę dłużej. Sos wytrzymuje w lodówce 3 dni. Gotowej zapiekanki nie przechowuj dłużej niż dobę, a odgrzewaj w piekarniku w 180°C przez 10 minut pod folią.

Pytania i odpowiedzi

Jaka mozzarella jest najlepsza do gnocchi alla sorrentina?

Najlepsza jest mozzarella fior di latte z krowiego mleka, dobrze odsączona przez co najmniej godzinę. W piecu ładnie się topi i ciągnie, nie puszczając dużo serwatki. Mozzarella z mleka bawolego jest bardziej wodnista i lepiej smakuje na surowo.

Jakie ziemniaki wybrać do gnocchi?

Do gnocchi najlepsze są stare, mączyste ziemniaki, w Polsce oznaczane jako typ C. Mają mało wody, więc ciasto potrzebuje mniej mąki i kluski są puszyste. Ziemniaki gotuje się w skórce, żeby nie nasiąkły wodą.

Czy do gnocchi dodaje się jajko?

Jajko jest opcjonalne i rodziny w Kampanii dzielą się w tej sprawie. Ułatwia pracę z ciastem i sprawia, że kluski lepiej trzymają kształt, ale są nieco mniej delikatne. Bez jajka gnocchi są lżejsze, ale wymagają dobrze dobranych ziemniaków.

Ile mąki na kilogram ziemniaków?

Na kilogram mączystych ziemniaków potrzeba zwykle 200–250 g mąki pszennej 00. Mąkę dodaje się stopniowo, aż ciasto przestanie się kleić. Najlepiej ugotować jedną kluskę na próbę i dosypać mąki tylko, jeśli się rozpada.

Jaka oliwa pasuje do gnocchi alla sorrentina?

Najlepsza jest oliwa Penisola Sorrentina DOP z odmiany Minucciola, łagodna i migdałowa. Do sosu można użyć dowolnej dobrej, średnio owocowej oliwy extra vergine, a najlepszą zostawić do skropienia gotowej zapiekanki. Bardzo gorzkie oliwy źle łączą się z pomidorem i serem.

Czy gnocchi alla sorrentina trzeba zapiekać?

Tradycyjnie tak, krótko, w 220°C przez 8–10 minut, w glinianych miseczkach. Można jednak przygotować je na patelni pod przykryciem, mieszając gnocchi z sosem i mozzarellą, aż ser się roztopi. Wersja z piekarnika ma przyrumieniony ser i lepszą konsystencję.

Czy można przygotować gnocchi alla sorrentina wcześniej?

Same gnocchi można uformować i zamrozić, a sos przygotować do 3 dni wcześniej. Zapiekankę najlepiej złożyć i zapiec tuż przed podaniem. Gotowe danie po odgrzaniu traci część delikatności, ale wciąż jest dobre.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu