Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Licurdia: kalabryjska zupa z czerwonej cebuli z Tropei

Licurdia z okolic Cosenzy: czerwona cebula z Tropei duszona na oliwie, ziemniaki, peperoncino i czerstwy chleb z pecorino. Przepis z dokładnymi czasami

Licurdia: ilustracja

Licurdia to wiejska zupa z prowincji Cosenza w Kalabrii, w której główną rolę gra czerwona cebula z Tropei, długo i łagodnie duszona na oliwie extra vergine, a potem gotowana z ziemniakami i wylewana na kromki czerstwego chleba posypane pecorino. Ma gęstą, lekko kremową konsystencję, słodki smak cebuli i delikatną ostrość peperoncino.

To danie z tej samej rodziny co toskańska acquacotta: kilka tanich składników z ogrodu i spiżarni, chleb sprzed kilku dni i dobra oliwa, która spina całość. Różnica polega na skali, bo w licurdii na cztery osoby idzie cały kilogram cebuli.

Przygotowanie20 min
Razem1 godz. 20 min
Trudnośćłatwy
Porcje4
Oliwaśrednio owocowa z Kalabrii, np. Bruzio DOP lub Carolea

W skrócie

  • Region: Kalabria, przede wszystkim prowincja Cosenza i doliny wokół miasta.
  • Główne składniki: czerwona cebula z Tropei, ziemniaki, czerstwy chleb, pecorino, peperoncino.
  • Rola oliwy: powolne duszenie cebuli w niskiej temperaturze i surowe wykończenie w talerzu.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa kalabryjska, najlepiej z Bruzio DOP z prowincji Cosenza albo z odmiany Carolea.
  • Czas przygotowania: 20 minut krojenia i około godziny na kuchence.
  • Poziom trudności: łatwy; wymaga tylko cierpliwości przy duszeniu cebuli.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Cebula z Tropei: dlaczego właśnie ona
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Licurdia wyrosła z kuchni chłopskiej okolic Cosenzy, gdzie zimą jadało się to, co dało się przechować: suszoną fasolę i cieciorkę, ziemniaki, cebulę w warkoczach, oliwę z własnych drzew i chleb pieczony raz na tydzień. Chleb twardniał, więc trzeba go było czymś zalać, a gorąca zupa z cebuli i ziemniaków była najprostszym sposobem, żeby zamienić te resztki w porządny posiłek. Podobne zupy na chlebie znane są w całych Włoszech, od Toskanii po Apulię, ale tylko w Kalabrii cebula gra w nich pierwsze skrzypce.

Pochodzenie samej nazwy jest niejasne. W regionie krąży kilka ludowych wyjaśnień, łączących ją z łaciną albo z greką, która przez wieki była obecna na kalabryjskim Południu, ale żadne z nich nie jest potwierdzone. Bezpieczniej przyjąć, że to po prostu słowo z miejscowego dialektu, używane w domach wokół Cosenzy od pokoleń.

Sercem dania jest cebula z Tropei, uprawiana na tyrreńskim wybrzeżu Kalabrii. Jest słodka, soczysta i mało ostra, więc po długim duszeniu nie daje gryzącego smaku, tylko miękką, prawie owocową słodycz. Popularna opowieść mówi, że cebulę przywieźli na to wybrzeże Fenicjanie albo Grecy; to ładna legenda, ale brak na nią dowodów. Pewne jest natomiast, że czerwona cebula z tych okolic od dawna była cenionym towarem, a z czasem stała się jednym z symboli Kalabrii.

W rodzinach z okolic Cosenzy licurdię gotuje się od jesieni do wiosny, a każda kuchnia ma swoją wersję: z ziemniakami albo bez, z dodatkiem kapusty lub endywii, na samej oliwie albo z odrobiną smalcu, jak bywało w dawnych domach. Stałe pozostają trzy rzeczy: dużo cebuli, czerstwy chleb i oliwa.

Cebula z Tropei: dlaczego właśnie ona

Czerwona cebula z Tropei jest chroniona oznaczeniem Cipolla Rossa di Tropea Calabria IGP. Obszar uprawy obejmuje pas tyrreńskiego wybrzeża w prowincjach Vibo Valentia, Cosenza i Catanzaro, gdzie łagodny, morski klimat i piaszczysto-gliniaste gleby sprzyjają słodkim, soczystym cebulom. Łuska jest czerwonofioletowa, miąższ biały z różowymi brzegami, a kształt waha się od spłaszczonego przez okrągły po wydłużony.

Oznaczenie wyróżnia trzy typy, sprzedawane w różnych porach roku. Każdy nadaje się do licurdii, ale daje trochę inny efekt.

Typ Pora sprzedaży (orientacyjnie) Cechy W licurdii
Cipollotto późna zima i wiosna młoda cebulka ze szczypiorem, bardzo łagodna wersja wiosenna, duszenie 15 minut
Cipolla da consumo fresco wiosna i początek lata soczysta, słodka, cienka łuska najdelikatniejsza zupa
Cipolla da serbo od lata przez jesień i zimę sucha łuska, twardsza, dobrze się przechowuje klasyczna wersja zimowa

W Polsce cebulę z Tropei kupisz w sklepach z żywnością włoską, często w warkoczach. Jeśli jej nie znajdziesz, użyj zwykłej czerwonej cebuli, wybierając egzemplarze średniej wielkości, ciężkie i twarde; duś je o 5–10 minut dłużej i dodaj szczyptę cukru tylko wtedy, gdy po spróbowaniu zupa wyda się zbyt ostra.

Składniki

Na 4 porcje:

  • 1 kg czerwonej cebuli z Tropei (6–7 średnich sztuk)
  • 500 g ziemniaków o średniej zawartości skrobi
  • 1,2 l gorącego bulionu warzywnego albo wody
  • 100 ml oliwy extra vergine (70 ml do duszenia, 30 ml na surowo)
  • 1 suszona papryczka peperoncino albo ½ łyżeczki płatków chili
  • 8 kromek czerstwego chleba z mąki pszennej, grubości 1,5 cm (ok. 300 g)
  • 60 g startego pecorino, np. Pecorino Crotonese DOP
  • 1 ząbek czosnku do natarcia chleba
  • 1 łyżeczka soli (ok. 6 g), plus do smaku

Przygotowanie

  1. Obierz cebule, przekrój je na pół i pokrój w piórka grubości 3 mm. Ziemniaki obierz, pokrój w kostkę 1,5 cm i włóż do miski z zimną wodą. Podgrzej bulion w osobnym garnku, żeby był gorący, gdy będzie potrzebny.
  2. W szerokim garnku o pojemności 4–5 l podgrzej 70 ml oliwy na małym ogniu do około 100–110°C: oliwa ma być wyraźnie ciepła i rzadka jak woda, ale nie może dymić ani mocno się mienić. Dodaj cebulę i ½ łyżeczki soli, wymieszaj i przykryj. Sól wyciąga z cebuli wodę, dzięki czemu cebula dusi się w oliwie i własnym soku, zamiast się smażyć.
  3. Duś cebulę pod przykryciem 25–30 minut, mieszając co 5 minut drewnianą łyżką. Jeśli zaczyna przywierać, dolej 2–3 łyżki wody. Jest gotowa, gdy jej objętość zmniejszy się mniej więcej o połowę, a piórka staną się miękkie, szkliste i różowofioletowe, bez śladu brązowych brzegów.
  4. Rozkrusz peperoncino i dodaj do cebuli na ostatnie 2 minuty. Ostrość rozpuści się w oliwie i rozejdzie równomiernie po zupie, zamiast tworzyć ostre punkty.
  5. Odsącz ziemniaki, wrzuć je do garnka i mieszaj na średnim ogniu przez 2–3 minuty, aż pokryją się oliwą i cebulą. Wlej gorący bulion i doprowadź do wrzenia; płyn powinien przykrywać warzywa na około 2 cm.
  6. Zmniejsz ogień i gotuj licurdię 25–30 minut pod uchyloną pokrywką, przy spokojnym pyrkaniu. Ziemniaki są gotowe, gdy ich brzegi zaczynają się rozpadać, a kostka rozgniata się łyżką bez oporu. Rozgnieć wtedy część ziemniaków o ściankę garnka: zupa zgęstnieje i stanie się lekko kremowa, ale ma zachować kawałki.
  7. W tym czasie rozgrzej piekarnik do 200°C i opiekaj kromki chleba na kratce przez 6–8 minut, aż będą złote i chrupiące na brzegach, a w środku nadal lekko sprężyste. Natrzyj je jeszcze ciepłe przekrojonym ząbkiem czosnku.
  8. Spróbuj zupy i dopraw solą. Do każdej głębokiej miski włóż dwie kromki chleba, posyp je łyżką pecorino i zalej gorącą licurdią. Odczekaj 2–3 minuty, aż chleb nasiąknie i zmięknie od spodu, a potem skrop każdą porcję łyżką surowej oliwy i posyp resztą sera.
W licurdii cebula ma się poddać oliwie, a nie ogniowi: zero brązu, tylko miękka, różowa słodycz.

Jaka oliwa

Licurdia potrzebuje oliwy w dwóch rolach. Pierwsza to medium do duszenia: przez pół godziny oliwa otacza cebulę w temperaturze około 100°C, oddaje jej owocowe nuty i sama przejmuje słodycz. Do tego zadania wystarczy dobra oliwa średnio owocowa, świeża, z ostatniego zbioru. Zbyt intensywna, bardzo gorzka oliwa po długim duszeniu może zostawić w zupie nutę cierpkości, której słodka cebula nie zrównoważy.

Najbardziej naturalny wybór to oliwa z tej samej prowincji, czyli Bruzio DOP, oznaczenie obejmujące wzgórza i doliny wokół Cosenzy, z podstrefami takimi jak Valle Crati czy Sibaritide. Dobrze sprawdzi się też jednoodmianowa Carolea, najszerzej uprawiana odmiana Kalabrii, o smaku zielonego pomidora, migdała i świeżych ziół. Gdy nie znajdziesz konkretnej DOP, szukaj na etykiecie napisu Olio di Calabria IGP, który gwarantuje, że oliwki pochodzą z regionu.

Druga rola to surowe wykończenie. Tu liczy się świeżość i aromat, więc najlepsza jest oliwa możliwie młoda, nawet olio nuovo z listopada, kiedy licurdia trafia na stoły najczęściej. Zielona, lekko pikantna oliwa na gorącej zupie uwalnia aromat trawy i karczocha, który świetnie kontrastuje ze słodką cebulą. Więcej o tym, jak różnią się oliwy z poszczególnych części regionu, znajdziesz w przewodniku po oliwie z Kalabrii.

Na co uważać

Przyrumieniona cebula. To najczęstszy błąd. Licurdia to nie francuska zupa cebulowa: cebula ma być miękka i różowa, a nie karmelizowana na brązowo. Przypieczone brzegi dają gorzki posmak i ciemny, mętny wywar. Trzymaj mały ogień i pokrywkę.

Za mało cebuli. Kilogram na cztery osoby wygląda na przesadę, ale po duszeniu z garnka pełnego cebuli zostaje mniej niż połowa. Przy mniejszej ilości zupa robi się po prostu ziemniaczana, bez charakterystycznej słodyczy.

Świeży chleb. Miękki chleb po zalaniu zupą zamienia się w kleistą papkę. Potrzebny jest chleb co najmniej dwudniowy, o zwartym miąższu, najlepiej z twardą skórką, który dodatkowo podsusza się w piekarniku.

Zbyt rzadka zupa. Jeśli nie rozgnieciesz części ziemniaków, licurdia pozostanie wodnista i chleb nie będzie miał czego wchłonąć. Gotowa zupa powinna oblepiać łyżkę, ale nadal dać się nalewać chochlą.

Oliwa tylko na początku. Oliwa użyta do duszenia traci świeże aromaty. Bez surowej łyżki oliwy na talerzu zupa smakuje płasko, nawet jeśli w garnku było jej sporo.

Warianty

W wielu domach do licurdii dodaje się zielone liście: pokrojoną endywię, kapustę włoską albo młode liście rzepy. Warzywa blanszuje się 3 minuty w osolonej wodzie i dodaje do zupy na ostatnie 10 minut gotowania. Taka wersja jest bardziej zimowa i sycąca, a zieleń łagodzi słodycz cebuli lekką goryczką.

Wersja wiosenna, z młodymi cebulkami cipollotto, jest delikatniejsza: duszenie skraca się do 15 minut, a szczypior dodaje się pokrojony na koniec. Niektórzy zamiast pecorino używają startego caciocavallo silano, które daje łagodniejszy, bardziej mleczny smak. Kto lubi ostrość, zamiast suszonego peperoncino skrapia talerz łyżeczką olio santo, kalabryjskiej oliwy z papryczkami.

Spotyka się też licurdię z jajkiem: pod koniec gotowania wbija się do zupy po jajku na osobę i gotuje 3–4 minuty, aż białko się zetnie, a żółtko pozostanie płynne. Ten zabieg łączy ją z toskańską acquacottą, w której jajko jest stałym elementem. Bliską kuzynką z północy jest też florencka carabaccia, zupa cebulowa na chlebie, choć z białej cebuli i zwykle z dodatkiem bulionu mięsnego.

Do stołu

Licurdię podaje się bardzo gorącą, w glinianych miskach, jako jedyne danie kolacji albo pierwsze danie przed czymś lekkim, na przykład duszonymi warzywami. Na stole powinna stać butelka oliwy, miseczka startego pecorino i suszone papryczki do rozkruszenia według uznania. Do kompletu pasują kalabryjskie pipi e patati, czyli papryki smażone z ziemniakami.

Do picia wybierz czerwone wino z okolic Cosenzy, na przykład z apelacji Terre di Cosenza, albo lekki Cirò rosso z odmiany Gaglioppo. Taniny i owocowość czerwonego wina dobrze współgrają ze słodyczą duszonej cebuli. Zupę bez chleba przechowasz w lodówce do 3 dni, a nawet zyska na smaku. Podgrzewaj ją z odrobiną wody, a chleb opiekaj i dodawaj zawsze świeżo, tuż przed podaniem.

Pytania i odpowiedzi

Czym jest licurdia?

Licurdia to kalabryjska zupa z czerwonej cebuli z Tropei duszonej na oliwie, gotowanej z ziemniakami i podawanej na czerstwym chlebie z pecorino. Pochodzi z okolic Cosenzy i należy do tradycyjnej kuchni wiejskiej. Jest gęsta, słodkawa i lekko pikantna.

Czym zastąpić cebulę z Tropei?

Najlepiej zwykłą czerwoną cebulą średniej wielkości, twardą i ciężką. Duś ją o 5–10 minut dłużej niż cebulę z Tropei, bo bywa ostrzejsza. Biała cebula też się nada, ale zupa straci różowy kolor i część słodyczy.

Dlaczego cebula z Tropei jest słodka?

Cebula z Tropei jest mniej ostra i bardziej soczysta niż zwykłe odmiany, co przypisuje się zarówno jej lokalnym typom, jak i warunkom uprawy. Sprzyja jej łagodny, morski klimat tyrreńskiego wybrzeża Kalabrii i lekkie gleby. Dlatego po duszeniu daje miękką, prawie owocową słodycz.

Jaka oliwa do licurdii?

Najlepsza jest średnio owocowa oliwa z Kalabrii, np. z Bruzio DOP z prowincji Cosenza albo jednoodmianowa Carolea. Do duszenia wystarczy dobra oliwa z bieżącego zbioru. Na surowo, do skropienia talerza, wybierz możliwie świeżą, zieloną oliwę.

Czy licurdia jest wegetariańska?

Tak, w wersji na oliwie i bulionie warzywnym licurdia jest wegetariańska. W dawnych domach część oliwy zastępowano niekiedy smalcem, ale współczesne przepisy z okolic Cosenzy opierają się na oliwie. Bez pecorino zupa staje się wegańska.

Czy licurdię można przygotować wcześniej?

Można ugotować zupę nawet dzień lub dwa wcześniej i przechowywać ją w lodówce do 3 dni. Chleb opieka się i dodaje dopiero przy podawaniu. Po odgrzaniu warto dolać trochę wody i świeżej oliwy na talerzu.

Czym licurdia różni się od francuskiej zupy cebulowej?

Francuska zupa cebulowa opiera się na cebuli karmelizowanej na brązowo na maśle i na bulionie wołowym, zapiekanej z serem. W licurdii cebula dusi się na oliwie bez przyrumienienia, a zupę zagęszczają ziemniaki. Ser posypuje się na chleb w misce, bez zapiekania.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu