Patate ’mpacchiuse to kalabryjskie ziemniaki z prowincji Cosenza, krojone w cienkie plastry i smażone z czerwoną cebulą w obfitej oliwie na jednej patelni tak długo, aż skrobia sklei je w nieregularny, złocisty placek. „’Mpacchiuse” w dialekcie Cosenzy znaczy po prostu „klejące się”, „sklejone”. Z zewnątrz ziemniaki są chrupiące i brązowe, w środku miękkie, a cebula karmelizuje się między plastrami.
Danie ma tylko trzy składniki i sól, więc wszystko zależy od ognia, cierpliwości i oliwy. To nie są frytki ani ziemniaki opiekane: plastrów prawie się nie miesza, tylko przewraca dużymi kawałkami, żeby zdążyły się skleić. Podaje się je jako dodatek do mięsa albo jako samodzielny posiłek z chlebem i jajkiem sadzonym.
W skrócie
- Region: Kalabria, prowincja Cosenza, zwłaszcza płaskowyż Sila i jego podnóża.
- Główne składniki: ziemniaki (najlepiej Patata della Sila IGP), czerwona cebula z Tropei, oliwa extra vergine, sól.
- Rola oliwy: płytkie smażenie w temperaturze 160–175°C; oliwa tworzy skórkę i częściowo wsiąka w ziemniaki.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa kalabryjska, np. z odmiany Carolea z oznaczenia Bruzio DOP.
- Czas przygotowania: 15 minut krojenia i około 40 minut smażenia.
- Poziom trudności: łatwy, ale wymaga pilnowania ognia.
Spis treści
Skąd się wzięło
Prowincja Cosenza to najbardziej górzysta część Kalabrii. Na wschód od miasta wznosi się płaskowyż Sila, rozległy masyw porośnięty sosną kalabryjską i bukiem, z polami położonymi na wysokości ponad tysiąca metrów. Zimy są tu długie i śnieżne, a lata chłodne, co sprzyja uprawie ziemniaków. Ziemniak zadomowił się w Sili na dobre w XIX wieku i stał się podstawą wyżywienia górskich wsi, obok kasztanów, fasoli i świniobicia.
Ziemniaki z płaskowyżu mają dziś unijne oznaczenie Patata della Sila IGP. Są zwarte, o żółtawym miąższu, z dużą zawartością suchej masy, dzięki czemu przy smażeniu nie robią się wodniste i dobrze się rumienią. Dla patate ’mpacchiuse to cecha podstawowa: ziemniak, który puszcza dużo wody, będzie się dusił, a nie smażył.
Druga część dania przychodzi z wybrzeża tyrreńskiego. Czerwona cebula z okolic Tropei, chroniona oznaczeniem Cipolla Rossa di Tropea Calabria IGP, jest słodka, soczysta i mało ostra, a w gorącej oliwie szybko karmelizuje. Połączenie górskiego ziemniaka z nadmorską cebulą to typowy obraz Kalabrii, gdzie od gór do morza jest często kilkadziesiąt kilometrów.
Patate ’mpacchiuse nie mają spisanej historii ani autora. To danie domowe, smażone dawniej na żelaznej patelni ustawionej nad paleniskiem, zwykle z tego, co było w spiżarni pod koniec miesiąca. Nazwa nie odnosi się do konkretnego miejsca, tylko do efektu, o który chodzi: ziemniaki mają się „zlepić”. W restauracjach Cosenzy danie podaje się jako contorno, czyli dodatek, ale w domach często było obiadem.
Patelnia, ogień i krojenie
W tym przepisie sprzęt robi połowę roboty. Najlepsza jest patelnia żeliwna albo stalowa o średnicy 28–30 cm, z grubym dnem, które równo trzyma ciepło. Można użyć patelni z powłoką nieprzywierającą, ale skórka będzie jaśniejsza i mniej chrupiąca. Patelnia mniejsza niż 26 cm na kilogram ziemniaków to błąd: warstwa będzie zbyt gruba i ziemniaki zaczną się dusić.
Grubość plastrów ma znaczenie większe, niż się wydaje. Plastry 3–4 mm smażą się w podobnym czasie co cebula i sklejają się ze sobą, grubsze potrzebują pokrywki i zostają rozdzielone, cieńsze rozpadają się i przypalają. Najprościej kroić na mandolinie albo ostrym nożem, trzymając ziemniak na płaskiej podstawie.
Składniki
Na 4 porcje:
- 1 kg ziemniaków o zwartym, żółtym miąższu (najlepiej Patata della Sila IGP)
- 2 średnie czerwone cebule z Tropei (około 250 g)
- 120 ml oliwy extra vergine
- 1 łyżeczka soli (około 6 g)
- 1 suszona papryczka chili (opcjonalnie)
- świeżo zmielony czarny pieprz do smaku (opcjonalnie)
Przygotowanie
- Obierz ziemniaki i pokrój je w plastry grubości 3–4 mm. Nie płucz ich, tylko osusz powierzchniowo czystą ściereczką. Plastry powinny lekko kleić się do palców; to skrobia, która za chwilę zwiąże placek.
- Obierz cebule, przekrój je na pół i pokrój w piórka grubości 3–4 mm. Odstaw je osobno, bo trafią na patelnię dopiero w połowie smażenia. Cebula dodana na początku przypaliłaby się, zanim ziemniaki zmiękną.
- Wlej 120 ml oliwy na patelnię o średnicy 28–30 cm i rozgrzewaj na średnio-wysokim ogniu przez 2–3 minuty, do około 170°C. Oliwa jest gotowa, gdy staje się płynniejsza, na powierzchni pojawiają się delikatne smugi, a próbny plaster skwierczy od razu. Oliwa nie może dymić.
- Wyłóż na patelnię wszystkie ziemniaki naraz i rozprowadź je równo. Smaż 5 minut bez mieszania, a potem przykryj patelnię pokrywką, zmniejsz ogień do średniego i smaż kolejne 8–10 minut. Pod pokrywką górne plastry miękną w parze, a dolne się rumienią; gotowe są, gdy od spodu widać złote brzegi.
- Zdejmij pokrywkę i przewróć ziemniaki szeroką łopatką, dużymi segmentami, nie rozbijając ich na pojedyncze plastry. Posól połową soli. Plastry, które się już skleiły, zostaw razem, bo właśnie tak mają wyglądać.
- Rozsyp cebulę i pokruszoną papryczkę po wierzchu, wciskając je łopatką między ziemniaki. Przykryj patelnię ponownie na 5 minut na średnim ogniu. Cebula jest gotowa do dalszego smażenia, gdy zmięknie i stanie się szklista.
- Zdejmij pokrywkę na dobre i smaż 10–15 minut, przewracając ziemniaki segmentami co 3–4 minuty. Między przewróceniami nie ruszaj patelni, żeby skórka mogła się tworzyć. Ziemniaki są na dobrej drodze, gdy łączą się w coraz większe bryły, a brzegi plastrów brązowieją.
- Na koniec zwiększ ogień do średnio-wysokiego na 3–4 minuty i dociśnij ziemniaki łopatką, żeby utworzyły zwarty placek. Nie mieszaj. Placek jest gotowy, gdy przy potrząśnięciu patelnią przesuwa się w całości, a spód jest głęboko złoty i chrupiący.
- Zdejmij patelnię z ognia, posól resztą soli, popieprz i odstaw na 2 minuty. Spróbuj kawałka i w razie potrzeby dosól. Podawaj prosto z patelni albo zsuń placek na talerz, łamiąc go na kawałki łopatką.
Jaka oliwa
Patate ’mpacchiuse smaży się na oliwie extra vergine, bez dodatku oleju roślinnego. Dobra oliwa z pierwszego tłoczenia dobrze znosi temperaturę 160–175°C, bo ma dużo kwasu oleinowego i naturalnych przeciwutleniaczy, a jej punkt dymienia leży zwykle wyżej, niż wymaga płytkie smażenie. Część oliwy wsiąka w ziemniaki, więc jej smak będzie wyczuwalny w każdym kęsie.
Do tego dania najlepsza jest oliwa średnio owocowa, nie najdroższa i nie najbardziej intensywna, jaką masz. Długie smażenie wycisza goryczkę i ostrość, więc wydawanie pieniędzy na oliwę o najwyższej zawartości polifenoli mija się z celem. W Cosenzy sięga się po lokalną oliwę z odmiany Carolea albo kupaże z oznaczenia Bruzio DOP, obejmującego prowincję, z której danie pochodzi. Łagodniejszą, słodszą alternatywą jest Ottobratica z południa regionu.
Na co dzień w kalabryjskich domach smaży się na oliwie kupowanej w kanistrach w pobliskiej tłoczni; jej odpowiednikiem w sklepie może być oliwa z oznaczenia Olio di Calabria IGP. Na gotowe ziemniaki nie trzeba dodawać oliwy na surowo, choć kilka kropli świeżej oliwy z ostatniego zbioru na talerzu podkreśli aromat. Ogólne zasady smażenia na oliwie opisuje tekst oliwa w kuchni włoskiej.
Na co uważać
Płukanie ziemniaków. Płukanie plastrów to dobry pomysł przy frytkach, ale tu odbiera ziemniakom skrobię, która ma je skleić. Wypłukane plastry smażą się osobno i dają danie bliższe ziemniakom opiekanym. Wystarczy je osuszyć ściereczką, żeby nie pryskały w gorącej oliwie.
Ciągłe mieszanie. Najczęstszy błąd to obracanie ziemniaków co minutę. Każde mieszanie rozrywa tworzącą się skórkę i rozbija sklejone plastry. Przewracaj je segmentami, rzadko, i pozwól im leżeć.
Za mała patelnia. Kilogram ziemniaków na patelni 24 cm tworzy warstwę tak grubą, że dolne plastry się przypalają, a górne gotują w parze. Jeśli nie masz dużej patelni, zrób dwie mniejsze porcje albo zmniejsz ilość ziemniaków do 700 g.
Cebula dodana na początku. Cebula smaży się szybciej niż ziemniaki i po 30 minutach w gorącej oliwie robi się czarna i gorzka. Dodawaj ją po pierwszym przewróceniu ziemniaków, gdy są już częściowo miękkie.
Za mało oliwy. Przy 60–70 ml oliwy na kilogram ziemniaków plastry przywierają do patelni i przypalają się, zamiast się smażyć. W Kalabrii oliwy nie żałuje się do tego dania, a 120 ml na 4 porcje to rozsądne minimum.
Warianty
Najbliższym krewnym patate ’mpacchiuse są pipi e patati, w których do ziemniaków dochodzi słodka papryka smażona w tej samej oliwie. Jeszcze bogatsza wersja to patati, pipi e sozizzu, z kawałkami świeżej kalabryjskiej kiełbasy. W domach Sili spotyka się też wariant jesienny z grzybami: garść pokrojonych borowików dodaje się razem z cebulą.
Prostą odmianą jest wersja z jajkami: w ostatnich minutach w placku robi się 4 zagłębienia, wbija jajka, przykrywa i smaży, aż białka się zetną, a żółtka zostaną płynne. Niektórzy dodają na minutę przed końcem szczyptę suszonego oregano albo posiekaną natkę. Wersja z piekarnika, choć praktyczna, nie da tego efektu, bo ziemniaki zapiekają się osobno i nie sklejają.
Do stołu
Patate ’mpacchiuse podawaj gorące, prosto z patelni, najlepiej postawionej na środku stołu. Są klasycznym dodatkiem do grillowanej kiełbasy, kotletów wieprzowych i pieczonej jagnięciny, a z jajkiem sadzonym i chlebem stanowią pełny obiad. Dobrze komponują się też z miską zupy cebulowej z Cosenzy, opisanej w przepisie na licurdię.
Do picia pasuje czerwone wino z Kalabrii: Cirò Rosso z odmiany Gaglioppo albo wino z odmiany Magliocco z okolic Cosenzy. Przy wersji bez mięsa sprawdzi się też lżejsze Cirò Rosato. Ziemniaki najlepiej smakują od razu, bo skórka mięknie z każdą minutą. Resztki przechowuj w lodówce do 2 dni i odgrzewaj na suchej, mocno rozgrzanej patelni przez 5–6 minut, aż skórka znów stanie się chrupiąca. Przewodnik Oliwa z Kalabrii opisuje tłocznie i oznaczenia regionu.
Pytania i odpowiedzi
Co znaczy „’mpacchiuse”?
„’Mpacchiuse” w dialekcie prowincji Cosenza znaczy „klejące się” albo „sklejone”. Nazwa opisuje efekt smażenia: plastry ziemniaków łączą się w nieregularny, złocisty placek. W literackim włoskim odpowiadałoby temu słowo „appiccicose”.
Czy ziemniaki do patate ’mpacchiuse trzeba płukać?
Nie, ziemniaków po pokrojeniu się nie płucze, bo skrobia na ich powierzchni skleja plastry w placek. Wystarczy osuszyć je ściereczką, żeby nie pryskały w gorącej oliwie. Wypłukane plastry smażą się oddzielnie i nie dają charakterystycznej struktury.
Czy można smażyć ziemniaki na oliwie extra vergine?
Tak, dobra oliwa extra vergine dobrze znosi płytkie smażenie w temperaturze 160–175°C. Ma dużo kwasu oleinowego i naturalnych przeciwutleniaczy, które chronią ją przed rozkładem. W Kalabrii smaży się na niej niemal wszystko, łącznie z ziemniakami.
Jaka oliwa najlepiej pasuje do patate ’mpacchiuse?
Najlepsza jest średnio owocowa oliwa kalabryjska, na przykład z odmiany Carolea z oznaczenia Bruzio DOP albo Olio di Calabria IGP. Długie smażenie wycisza goryczkę, więc nie trzeba używać najintensywniejszej oliwy. Na 1 kg ziemniaków potrzeba około 120 ml.
Czym zastąpić cebulę z Tropei?
Cebulę z Tropei najlepiej zastąpić inną słodką czerwoną cebulą o soczystym miąższu. Zwykła żółta cebula też się sprawdzi, ale będzie ostrzejsza i mniej słodka po karmelizacji. Niezależnie od rodzaju dodawaj ją w połowie smażenia.
Czym różnią się patate ’mpacchiuse od pipi e patati?
Patate ’mpacchiuse to ziemniaki pokrojone w cienkie plastry i smażone z cebulą, aż się skleją. Pipi e patati zawierają dodatkowo słodką paprykę, a ziemniaki kroi się w kawałki, które smażą się osobno. Oba dania pochodzą z Kalabrii i są smażone w obfitej oliwie.
Czy patate ’mpacchiuse można zrobić w piekarniku?
Można upiec ziemniaki z cebulą i oliwą w piekarniku, ale nie będą to prawdziwe patate ’mpacchiuse. W piekarniku plastry zapiekają się osobno i nie tworzą sklejonego placka z chrupiącą skórką. Do tego dania potrzebna jest szeroka patelnia i bezpośredni ogień.
