Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Acquacotta: zupa pasterzy z Maremmy z cebulą, chlebem i jajkiem

Acquacotta z Maremmy krok po kroku: cebula duszona w oliwie, pomidory, zielenina, woda, opieczony chleb, jajko i pecorino. Zupa butteri na każdą porę roku

Acquacotta: ilustracja

Acquacotta to zupa z Maremmy, nadmorskiej i pagórkowatej krainy na południu Toskanii, gotowana na wodzie z dużą ilością cebuli duszonej w oliwie, pomidorami i sezonową zieleniną, wylewana na opieczony chleb i zwieńczona jajkiem oraz tartym pecorino. Nazwa znaczy „gotowana woda” i jest uczciwa: w klasycznej wersji nie ma bulionu, mięsa ani masła.

Skoro nie ma bulionu, smak musi skądś przyjść, i przychodzi z oliwy. Około 100 ml oliwy na cztery porcje powoli dusi cebulę przez pół godziny, aż ta stanie się słodka i miękka, a potem przechodzi do wody i nadaje jej ciało. Na końcu kolejna porcja surowej oliwy trafia na talerz, na jajko i ser. W zupie, która powstaje na samej wodzie, to oliwa zastępuje bulion.

Przygotowanie20 min
Razem1 godz. 15 min
Trudnośćłatwy
Porcje4
Oliwaśrednio owocowa z południowej Toskanii, np. Seggiano DOP lub Toscano IGP z Maremmy

W skrócie

  • Region: Toskania, Maremma w prowincji Grosseto, z odmianami po stronie Lacjum w okolicach Viterbo.
  • Główne składniki: czerwona cebula, seler, pomidory, boćwina lub dzika zielenina, czerstwy chleb, jajka, pecorino.
  • Rola oliwy: baza do długiego duszenia cebuli (około 100 ml) i wykończenie na surowo.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa oliwa z południowej Toskanii, na przykład z Monte Amiata lub wzgórz Maremmy.
  • Czas przygotowania: 20 minut pracy, około godziny gotowania.
  • Poziom trudności: łatwy.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Cztery pory roku w jednym garnku
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Maremma przez stulecia była krainą bagien, malarii i rozległych pastwisk, osuszaną stopniowo dopiero w XIX i XX wieku. Mieszkali i pracowali tu ludzie w drodze: butteri, konni pasterze półdzikiego bydła rasy maremmana, węglarze z lasów, drwale i pasterze owiec schodzący zimą z Apeninów. Zabierali ze sobą to, co nie psuło się w torbie: czerstwy chleb, butelkę oliwy, sól, kilka cebul. Resztę dawała ziemia, czyli dzikie zioła i warzywa zebrane po drodze.

Z takich zapasów powstawała acquacotta. Na ognisku w glinianym garnku duszono cebulę w oliwie, zalewano wodą, wrzucano zieleninę, a gotowy wywar wylewano na chleb. Jajko i ser pojawiały się wtedy, gdy były, czyli w lepszych czasach i w domach, a nie na pastwisku. Danie przypomina znaną w wielu krajach bajkę o zupie z kamienia: z niczego, przy odrobinie sprytu, robi się sycący posiłek.

Butteri są w Maremmie postaciami niemal legendarnymi. Do miejscowego folkloru należy opowieść o tym, jak pod koniec XIX wieku w Rzymie pokonali w pokazie ujeżdżania kowbojów z objazdowego widowiska Buffalo Billa; szczegóły tej historii różnią się w zależności od opowiadającego. Acquacotta, ich codzienna zupa, stała się symbolem kuchni Maremmy i trafiła do kart trattorii od Grosseto po Pitigliano.

Przepis nigdy nie był jeden. Acquacotta zmieniała się z porą roku i z miejscem: na wybrzeżu inaczej niż na stokach Monte Amiaty, w Toskanii inaczej niż po stronie Lacjum. Stałe są tylko cebula, oliwa, woda i chleb.

Cztery pory roku w jednym garnku

Acquacotta jest zupą sezonową z zasady. Baza z cebuli, pomidora i oliwy się nie zmienia, zielenina dobiera się sama, w zależności od tego, co akurat rośnie.

Pora roku Co dodać Uwagi
wiosna dzikie szparagi, młoda cykoria, mniszek, boćwina zieleninę dodać na ostatnie 10 minut
lato papryka, cukinia, świeże pomidory, liście bazylii lub mięty więcej pomidorów, mniej wody
jesień grzyby, zwłaszcza borowiki z okolic Monte Amiaty grzyby podsmażyć osobno w oliwie z czosnkiem
zima boćwina, kapusta włoska, cykoria gotować 5–10 minut dłużej

W Polsce wiosną świetnie sprawdzają się młode liście mniszka i pokrzywy, a jesienią podgrzybki i borowiki. Zieleniny powinno być dużo, mniej więcej tyle samo co cebuli, bo to ona daje zupie gorzkawą, roślinną nutę.

Składniki

Na 4 porcje:

Na zupę

  • 500 g czerwonej cebuli
  • 2 łodygi selera naciowego z liśćmi
  • 1 mała marchew (opcjonalnie)
  • 400 g dojrzałych pomidorów albo pomidorów pelati z puszki
  • 300 g boćwiny lub mieszanki sezonowej zieleniny
  • 1 mała papryczka chili
  • 100 ml oliwy extra vergine do duszenia
  • 1,2 l gorącej wody
  • 8 g soli
  • 4 listki mięty lub bazylii (opcjonalnie)

Do podania

  • 4 grube kromki czerstwego chleba toskańskiego (ok. 200 g)
  • 1 ząbek czosnku
  • 4 bardzo świeże jajka
  • 60 g tartego pecorino toscano
  • 40 ml surowej oliwy
  • świeżo mielony czarny pieprz do smaku

Przygotowanie

  1. Cebulę pokrój w cienkie piórka, seler i marchew w drobną kostkę. Boćwinę pokrój w paski szerokości 2 cm, łodygi osobno w kostkę. Chili przekrój wzdłuż i usuń pestki, jeśli wolisz łagodniejszą zupę.

  2. W ciężkim garnku, najlepiej glinianym lub żeliwnym, rozgrzej 100 ml oliwy na małym ogniu do około 110–120°C. Dodaj cebulę, seler i marchew, przykryj i duś 10 minut, a potem zdejmij pokrywkę i duś jeszcze 15–20 minut, mieszając co kilka minut. Gdy warzywa zaczynają przywierać, dodaj łyżkę wody. Cebula jest gotowa, gdy zmniejszy objętość o dwie trzecie, jest miękka jak marmolada i ma złoty, ale nie brązowy kolor.

  3. Dodaj chili i pomidory, rozgnieć je łyżką i gotuj na średnim ogniu przez 10 minut. Sos jest gotowy, gdy zgęstnieje, a oliwa na brzegach garnka zabarwi się na czerwono.

  4. Wrzuć łodygi boćwiny i liście, wymieszaj i duś 3–4 minuty, aż zielenina zwiędnie i pokryje się oliwą z pomidorem. Jeśli używasz grzybów, dodaj je w tym momencie, wcześniej podsmażone osobno.

  5. Wlej 1,2 l gorącej wody i dodaj sól. Doprowadź do wrzenia, a potem gotuj bez przykrycia na małym ogniu przez 20–25 minut. Wywar jest gotowy, gdy ma kolor jasnej herbaty z czerwonymi oczkami oliwy, a zielenina jest całkowicie miękka. Na koniec wrzuć listki mięty lub bazylii.

  6. W tym czasie opiecz chleb w piekarniku nagrzanym do 220°C przez 6–8 minut albo na suchej patelni grillowej po 2 minuty z każdej strony. Kromki mają być chrupiące i złote na powierzchni, ale miękkie w środku. Natrzyj je jeszcze ciepłe przekrojonym ząbkiem czosnku.

  7. Zmniejsz ogień tak, żeby zupa ledwie drgała, w temperaturze około 85–90°C. Każde jajko wbij najpierw do filiżanki, zrób łyżką zagłębienie w zupie i delikatnie wsuń jajko. Przykryj garnek i gotuj 3–4 minuty; jajka są gotowe, gdy białko jest całkowicie ścięte i matowe, a żółtko wciąż miękkie pod palcem.

  8. Do każdego rozgrzanego głębokiego talerza włóż kromkę chleba i posyp ją łyżką pecorino. Zalej chleb chochlą zupy z warzywami, a na wierzchu ułóż łyżką cedzakową jajko.

  9. Polej każdą porcję łyżką surowej oliwy, posyp resztą pecorino i zmiel pieprz. Odczekaj 2 minuty, aż chleb zacznie nasiąkać, a ser się roztopi. Zupa jest gotowa do jedzenia, gdy przekłuty widelcem żółtko wypływa na chleb.

W zupie, która powstaje na samej wodzie, to oliwa zastępuje bulion.

Jaka oliwa

Oliwa robi w acquacotcie dwie rzeczy. Najpierw jest medium, w którym przez pół godziny dusi się cebula: w temperaturze 110–120°C cukry z cebuli powoli się karmelizują, a związki aromatyczne rozpuszczają się w tłuszczu. Później ta sama oliwa, wymieszana z wodą, tworzy wywar. Dlatego do duszenia nie używa się byle czego: smak tej oliwy będzie słychać w gotowej zupie. Wystarczy jednak dobra, średnio owocowa extra vergine, na przykład Toscano IGP z gajów wokół Grosseto czy Scansano.

Na wierzch również lepiej sprawdza się oliwa średnio intensywna. Jajko, pecorino i słodka, długo duszona cebula lubią oliwę z wyraźną owocowością, nutą ziół i migdała, przy umiarkowanej goryczy. Bardzo agresywna, pieprzna oliwa rywalizuje z żółtkiem zamiast je podkreślać. Naturalnym wyborem jest Seggiano DOP ze stoków Monte Amiaty, oparta na miejscowej odmianie Olivastra Seggianese, albo toskański kupaż z przewagą Leccino i Frantoio.

Kto zna acquacottę z wersji po stronie Lacjum, może sięgnąć po oliwę z sąsiedniego regionu. Canino DOP z okolic Viterbo, tłoczona głównie z odmiany Caninese, jest zwykle bardziej zielona i ostrzejsza, dobra do zimowej acquacotty z kapustą i cykorią. Podobny charakter mają oliwy Tuscia DOP.

Na co uważać

Cebula smażona zamiast duszonej. Cebula wrzucona na gorącą oliwę i przyrumieniona w 10 minut daje gorzki, palony smak zamiast słodyczy, na której opiera się cała zupa. Ogień ma być mały, pokrywka przez pierwsze 10 minut zamknięta, a cebula ma się szklić, nie skwierczeć.

Za mało oliwy. Przepis wygląda na tłusty, ale 100 ml oliwy na 1,2 l wody to w tej zupie minimum. Przy połowie tej ilości acquacotta staje się wodnistym wywarem z warzywami, bez ciała i bez smaku.

Jajko wrzucone do wrzątku. W gwałtownie bulgocącej zupie białko rozrywa się na strzępy, zanim zdąży się ściąć. Przed dodaniem jajek zmniejsz ogień tak, żeby powierzchnia ledwie drgała.

Chleb nieopieczony. Surowy, nawet czerstwy chleb pod gorącą zupą natychmiast zamienia się w papkę. Opieczona kromka trzyma strukturę przez kilka minut i nasiąka stopniowo, w miarę jedzenia.

Kostka rosołowa zamiast wody. Bulion z kostki przykrywa słodycz cebuli i smak oliwy, a sól z kostki w połączeniu z pecorino łatwo przesala zupę. Jeśli koniecznie chcesz bulionu, użyj lekkiego, domowego warzywnego.

Warianty

Na stokach Monte Amiaty i w okolicach Santa Fiory jesienią gotuje się acquacottę z grzybami, czasem wyłącznie z nimi zamiast zieleniny. Grzyby podsmaża się osobno w oliwie z czosnkiem i nepitellą, aromatycznym ziołem przypominającym miętę, które w Toskanii łączy się z grzybami.

W części Maremmy do zupy dodaje się więcej papryki i gotuje ją latem z samych świeżych pomidorów, prawie bez wody, co daje danie bliższe gęstemu duszonemu sosowi warzywnemu. Po stronie Lacjum, w okolicach Viterbo, acquacotta bywa bardziej zimowa, gęstsza od cykorii i kapusty.

W domach, w których nie ma jajek, wystarczy więcej pecorino i grubsza kromka chleba. Bez jajka i sera acquacotta staje się daniem wegańskim i bardzo bliskim swoim pasterskim początkom.

Kuzynkami acquacotty są inne toskańskie zupy chlebowe: zimowa ribollita z czarnym jarmużem i fasolą oraz letnia pappa al pomodoro. Wszystkie trzy wyrastają z tego samego założenia: czerstwy chleb, warzywa z ogrodu i dużo oliwy.

Do stołu

Acquacottę podaje się jako pierwsze danie albo jako sycący obiad jednogarnkowy, w głębokich talerzach lub glinianych miskach. Każdy dostaje swoje jajko na wierzchu, a na stole stoi miseczka pecorino i butelka oliwy. Zupę je się łyżką, rozbijając jajko na chleb.

Do picia pasuje Morellino di Scansano, czerwone wino z Sangiovese z Maremmy, soczyste i niezbyt garbnikowe, albo Vermentino z wybrzeża. Kto planuje podróż po tych stronach, znajdzie trasy w przewodniku po szlakach oliwy w Toskanii.

Bazę zupy bez jajek i chleba można przygotować dzień wcześniej i przechowywać w lodówce do 3 dni; smak cebuli po nocy jest nawet pełniejszy. Jajka gotuje się zawsze tuż przed podaniem, a chleb opieka na świeżo. Baza nadaje się też do mrożenia na 2–3 miesiące.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest acquacotta?

Acquacotta to tradycyjna zupa z Maremmy w południowej Toskanii, gotowana na wodzie z cebulą duszoną w oliwie, pomidorami i zieleniną. Podaje się ją na opieczonym chlebie z jajkiem i tartym pecorino. Nazwa oznacza po włosku „gotowaną wodę”.

Kim byli butteri?

Butteri to konni pasterze bydła z Maremmy, nazywani czasem włoskimi kowbojami. Pracowali na rozległych pastwiskach z półdzikim bydłem rasy maremmana. Acquacotta była jednym z ich codziennych posiłków, bo składała się z produktów, które łatwo było mieć przy sobie.

Czy acquacottę gotuje się na bulionie?

Klasyczna acquacotta gotowana jest na samej wodzie, bez bulionu. Smak zupie dają cebula długo duszona w dużej ilości oliwy, pomidory i zielenina. Lekki domowy bulion warzywny jest dopuszczalny, ale zmienia charakter dania.

Jaka oliwa do acquacotty?

Do acquacotty najlepsza jest średnio owocowa oliwa z południowej Toskanii, na przykład Seggiano DOP lub Toscano IGP z Maremmy. Potrzeba około 100 ml do duszenia cebuli i łyżki surowej oliwy na każdy talerz. Bardzo ostra oliwa zbyt mocno rywalizuje z jajkiem i pecorino.

Jak dodać jajko do acquacotty?

Jajko wsuwa się do zupy delikatnie drgającej, w temperaturze około 85–90°C, i gotuje pod przykryciem 3–4 minuty. Białko ma być ścięte, a żółtko płynne. Alternatywnie jajka roztrzepuje się z pecorino w misce i zalewa wrzącą zupą.

Czy acquacotta może być wegańska?

Tak, wystarczy pominąć jajko i pecorino, a reszta przepisu pozostaje bez zmian. Taka wersja jest bliska pasterskim początkom dania, kiedy jajka i ser były luksusem. Warto wtedy dać więcej zieleniny i obficiej polać zupę surową oliwą.

Ile wytrzymuje acquacotta w lodówce?

Bazę acquacotty bez chleba i jajek można przechowywać w lodówce do 3 dni. Przed podaniem podgrzewa się ją do wrzenia, a jajka gotuje na świeżo. Gotowej porcji z chlebem i jajkiem nie przechowuje się.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu