Pasta alla carlofortina to makaron z Carloforte, jedynego miasta na wyspie San Pietro u południowo-zachodnich wybrzeży Sardynii, podawany z sosem pomidorowym z kostkami świeżego tuńczyka, do którego na końcu, poza ogniem, dodaje się pesto bazyliowe. To danie, które w jednym talerzu łączy morze wokół wyspy z liguryjskimi korzeniami jej mieszkańców.
Oliwa występuje tu w dwóch zupełnie różnych rolach. W sosie pomidorowym jest tłuszczem, na którym dusi się cebulę i pomidory, a potem dochodzi tuńczyk; tu potrzebna jest oliwa średnio owocowa, która zniesie dwadzieścia minut na ogniu. W pesto oliwa jest surowa i ma nie przykryć bazylii, więc powinna być łagodna i świeża.
W skrócie
- Region: Sardynia, Carloforte na wyspie San Pietro, archipelag Sulcis.
- Główne składniki: krótki makaron, świeży tuńczyk, pomidory, cebula, pesto z bazylii, pinioli, sera i oliwy.
- Rola oliwy: baza sosu pomidorowego oraz surowy składnik pesto, który wiąże bazylię i ser.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa sardyńska do sosu, delikatna liguryjska Taggiasca lub sardyńska Tonda di Cagliari do pesto.
- Czas przygotowania: 30 minut pracy, około 50 minut łącznie.
- Poziom trudności: łatwy; wymaga tylko wyczucia przy tuńczyku.
Spis treści
Skąd się wzięło
Historia Carloforte zaczyna się daleko od Sardynii. W XVI wieku rodziny rybaków z Pegli, dziś dzielnicy Genui, osiedliły się na wysepce Tabarka u wybrzeży dzisiejszej Tunezji, gdzie genueńscy kupcy dzierżawili prawo do połowu czerwonego korala. Przez blisko dwieście lat żyli tam, zachowując liguryjski język i obyczaje. Gdy warunki na Tabarce stały się trudne, część mieszkańców przeniosła się na niezamieszkaną wtedy wyspę San Pietro, gdzie w 1738 roku założyli miasto nazwane na cześć króla Sardynii Karola Emanuela III.
Potomków tych osadników nazywa się tabarchinami, a ich gwara, tabarchino, jest odmianą liguryjskiego, w której słychać naleciałości arabskie i sardyńskie. Kuchnia Carloforte ma ten sam podwójny rodowód: z Ligurii przywieziono pesto, focaccię i placek z mąki z ciecierzycy, z Tunezji kuskus, który w Carloforte nazywa się cascà, a z otaczającego morza tuńczyka.
Tuńczyk jest symbolem wyspy. Od wieków wiosną, gdy tuńczyk błękitnopłetwy wpływa na Morze Śródziemne na tarło, przy sąsiedniej wysepce Piana działa tonnara, czyli system stałych sieci, w których łowiono przepływające ławice. Kulminacją była mattanza, połów w ostatniej komorze sieci, przypadający zwykle na maj i czerwiec. Mieszkańcy Carloforte nauczyli się wykorzystywać każdą część ryby: suszony filet zwany musciame, ikrę na bottargę, brzuszną ventreskę w oliwie.
Pasta alla carlofortina łączy te wątki w daniu codziennym. Nie ma pewnych zapisów o tym, kiedy powstała, i najpewniej nie ma jednego autora; to raczej logiczny wynik kuchni, w której pesto i tuńczyk były zawsze pod ręką. Dziś w Carloforte serwuje się ją w każdej trattorii, a na przełomie maja i czerwca, podczas festiwalu Girotonno poświęconego tuńczykowi, można jej spróbować w wielu wersjach.
Tuńczyk: świeży czy w oliwie
W sezonie tonnary mieszkańcy Carloforte używają świeżego tuńczyka, poza sezonem sięgają po tuńczyka konserwowanego w oliwie, produkowanego na miejscu. Obie wersje są tradycyjne, ale wymagają innego postępowania.
| Rodzaj tuńczyka | Ilość na 4 porcje | Kiedy dodać | Efekt |
|---|---|---|---|
| Świeży filet, kostka 2 cm | 350 g | 4 minuty przed końcem sosu | jędrny, lekko różowy w środku |
| Ventresca w oliwie | 250 g po odsączeniu | na końcu, tylko podgrzać | tłusta, delikatna, rozpada się |
| Tuńczyk w oliwie, filety | 250 g po odsączeniu | na końcu, tylko podgrzać | bardziej zwarty, wyraźny smak |
W Polsce świeży tuńczyk błękitnopłetwy jest rzadki i drogi; dobrze sprawdzi się tuńczyk żółtopłetwy w kawałku. Jeśli używasz konserwy, wybieraj tuńczyka w oliwie extra vergine, w słoiku, a nie w wodzie czy w oleju roślinnym.
Składniki
Na 4 porcje:
Na sos
- 360 g krótkiego makaronu, np. trofie, casarecce lub penne
- 350 g świeżego tuńczyka w jednym kawałku
- 600 g pomidorów pelati z puszki lub dojrzałych pomidorów
- 1 mała cebula (około 80 g)
- 1 ząbek czosnku
- 50 ml oliwy extra vergine do sosu
- 15 ml oliwy extra vergine do skropienia na koniec
- 40 g soli do wody na makaron
- sól i pieprz do smaku
Na pesto
- 40 g liści bazylii
- 20 g orzeszków piniowych
- 1 mały ząbek czosnku
- 25 g parmigiano reggiano
- 15 g pecorino sardo
- 70 ml delikatnej oliwy extra vergine
- 1 szczypta soli gruboziarnistej
Przygotowanie
- Przygotuj pesto. W moździerzu rozgnieć czosnek z solą na pastę, dodaj liście bazylii i ucieraj ruchem okrężnym, aż puszczą zielony sok. Dodaj piniole, ucieraj dalej, potem wsyp oba sery i stopniowo wlewaj oliwę, mieszając. Jeśli używasz blendera, schłodź wcześniej nóż i pojemnik w zamrażarce przez 10 minut i miksuj krótkimi impulsami, żeby bazylia się nie zagrzała i nie pociemniała.
- Tuńczyka osusz ręcznikiem, usuń ciemniejsze, krwiste fragmenty i pokrój w kostkę o boku 2 cm. Posól lekko i odstaw na 10 minut w temperaturze pokojowej.
- W szerokiej patelni rozgrzej 50 ml oliwy na średnio małym ogniu. Dodaj drobno posiekaną cebulę i duś 6–8 minut, aż będzie szklista i miękka, ale bez zrumienienia. Dodaj posiekany czosnek i podgrzewaj jeszcze minutę.
- Dodaj pomidory, rozgniatając je dłonią lub widelcem. Gotuj na małym ogniu 15–20 minut, mieszając od czasu do czasu. Sos jest gotowy, gdy zgęstnieje, przestanie pachnieć surowym pomidorem, a na jego powierzchni pojawią się pomarańczowe oczka oliwy oddzielającej się od miąższu.
- W tym czasie zagotuj 4 l wody z 40 g soli. Wrzuć makaron i gotuj o 1–2 minuty krócej, niż podaje producent; makaron dokończy gotowanie w sosie. Przed odcedzeniem odlej 150 ml wody z makaronu.
- Na 4 minuty przed odcedzeniem makaronu dodaj tuńczyka do sosu i delikatnie przemieszaj. Gotuj na małym ogniu 3–4 minuty, aż kostki zbieleją z zewnątrz, a w środku pozostaną lekko różowe. Nie gotuj ich dłużej, bo dojdą jeszcze w gorącym sosie.
- Odcedź makaron i przełóż go na patelnię z sosem. Mieszaj na średnim ogniu przez minutę, dolewając 2–3 łyżki wody z makaronu, aż sos zacznie oblepiać makaron i stanie się błyszczący.
- Zdejmij patelnię z ognia. Pesto rozrzedź w miseczce 2 łyżkami wody z makaronu, dodaj do makaronu i wymieszaj tylko kilkoma ruchami, tak żeby na pomarańczowym sosie zostały zielone smugi. Nigdy nie podgrzewaj pesto na ogniu: bazylia brązowieje i gorzknieje.
- Rozłóż makaron na talerze, skrop każdą porcję kilkoma kroplami surowej oliwy i dodaj świeżo mielony pieprz. Podawaj od razu.
Jaka oliwa
Sos i pesto wymagają dwóch różnych oliw i warto to rozróżnienie zachować. Do sosu pomidorowego potrzebna jest oliwa o średniej owocowości i pewnej strukturze, która nie zniknie po kwadransie gotowania. Na Sardynii będzie to oliwa z odmiany Bosana, z nutą karczocha i zielonych ziół; najlepiej z oznaczeniem Sardegna DOP. Jej goryczka łagodnieje w kontakcie z pomidorem, a pikantność dobrze łączy się z tuńczykiem.
Pesto to zupełnie inna historia. Liguryjska tradycja, z której wywodzi się kuchnia tabarchinów, od zawsze łączy bazylię z delikatną oliwą z odmiany Taggiasca, o nutach migdała, sosnowych orzeszków i słodkiej trawy. Intensywna, gorzka oliwa w pesto zagłusza bazylię, a w blenderze jej goryczka jeszcze się wzmacnia. Jeśli wolisz zostać przy oliwach z Sardynii, wybierz łagodną oliwę z odmiany Tonda di Cagliari, miękką i owocową.
Proporcje są proste: 50 ml oliwy na sos, 70 ml w pesto i kilka kropel na koniec. Ta ostatnia porcja może pochodzić z dowolnej z dwóch butelek; jeśli masz świeżą oliwę z bieżącego zbioru, użyj właśnie jej. Szerzej o oliwach wyspy piszemy w przewodniku oliwa z Sardynii, a klasyczną technikę liguryjskiego pesto opisujemy w przepisie na pesto alla genovese.
Na co uważać
Pesto gotowane w sosie. Dodanie pesto do bulgoczącego sosu to najczęstszy błąd przy tym daniu. Bazylia w temperaturze powyżej 80°C traci zielony kolor, ciemnieje i nabiera gorzkiego, siennego smaku. Pesto zawsze dodaje się poza ogniem, rozrzedzone wodą z makaronu, i miesza tylko kilkoma ruchami.
Przesuszony tuńczyk. Świeży tuńczyk gotowany razem z sosem przez 20 minut staje się suchy i włóknisty jak konserwa najniższej jakości. Wystarczą 3–4 minuty, po których kostki są białe z zewnątrz i lekko różowe w środku. Resztę dopełni ciepło sosu i makaronu.
Gorzka oliwa w pesto. Bardzo intensywna oliwa z wczesnego zbioru, miksowana z bazylią, daje pesto o metalicznej goryczce. Do pesto wybieraj oliwę delikatną, a jeśli masz tylko intensywną, zmieszaj ją pół na pół z łagodniejszą lub zmniejsz jej ilość.
Kwaśny, niedogotowany sos. Pomidory gotowane zbyt krótko, przez 5–10 minut, dają sos wodnisty i kwaśny. Nie poprawiaj go cukrem, tylko gotuj dłużej, aż oliwa zacznie się oddzielać na powierzchni. To znak, że woda odparowała, a smak pomidora się skoncentrował.
Za dużo pesto. Pesto ma uzupełniać sos, nie zastępować go. Na 4 porcje wystarczą 3–4 łyżki, czyli około 80 g. Gotowe danie powinno mieć pomarańczowo-różowy kolor z zielonymi smugami, a nie być jednolicie zielone.
Warianty
Poza sezonem tonnary mieszkańcy Carloforte gotują ten sos z tuńczykiem konserwowanym w oliwie, często z ventreską, która rozpada się w sosie na delikatne płatki. W bogatszych wersjach na wierzch ściera się bottargę z tuńczyka albo musciame, co dodaje słoności i głębi; o ikrze z cefala piszemy w przepisie na bottargę z oliwą i cytryną.
Kształt makaronu zależy od domu. Trofie przypominają o liguryjskich korzeniach, casarecce i penne dobrze trzymają kostki tuńczyka, a niektórzy wolą spaghetti. W sąsiedniej miejscowości Calasetta na wyspie Sant'Antioco, założonej również przez tabarchinów, gotuje się podobne dania z tuńczykiem.
Ciekawym porównaniem jest sycylijskie pesto alla trapanese, w którym pomidor i bazylia spotykają się w surowym sosie z migdałami. W wersji domowej możesz zastąpić tuńczyka miecznikiem w kostce, gotowanym tak samo krótko.
Do stołu
Pasta alla carlofortina to primo piatto, ale porcja z tuńczykiem jest na tyle sycąca, że może stanowić całe danie obiadowe. Podawaj ją od razu, w głębokich talerzach, bez dodatkowego sera: ser jest już w pesto, a parmigiano na tuńczyku to zestawienie, którego włoska kuchnia zwykle unika. Przed nią dobrze sprawdzi się kawałek ciepłej fainè, placka z ciecierzycy, którego liguryjskie wersje znają zarówno Carloforte, jak i Sassari.
Do picia wybierz wino z Sulcis, regionu na Sardynii położonego naprzeciw wyspy San Pietro. Carignano del Sulcis, w wersji różowej lub lekkiej czerwonej, ma owocowość i miękkie taniny, które dobrze łączą się z tuńczykiem i pomidorem. Jeśli wolisz białe, podaj Vermentino di Sardegna.
Pesto przygotowane wcześniej przechowuj w słoiczku, przykryte cienką warstwą oliwy, w lodówce do 3 dni. Sos pomidorowy bez tuńczyka możesz ugotować dzień wcześniej i przechowywać w lodówce do 3 dni; tuńczyka dodaj dopiero podczas odgrzewania. Gotowy makaron z tuńczykiem i pesto najlepiej zjeść od razu, bo pesto ciemnieje, a tuńczyk wysycha.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest pasta alla carlofortina?
Pasta alla carlofortina to makaron z Carloforte na sardyńskiej wyspie San Pietro, podawany z sosem pomidorowym ze świeżym tuńczykiem i pesto bazyliowym. Pesto dodaje się na końcu, poza ogniem. Danie łączy liguryjskie pochodzenie mieszkańców wyspy z tradycją połowu tuńczyka.
Skąd w Carloforte liguryjskie pesto?
Mieszkańcy Carloforte, zwani tabarchinami, pochodzą od Ligurów z okolic Genui, którzy w XVI wieku osiedlili się na tunezyjskiej wysepce Tabarka, a w 1738 roku założyli Carloforte. Przez wieki zachowali liguryjską gwarę i kuchnię. Dlatego pesto, focaccia i placek z ciecierzycy są w Carloforte równie popularne jak w Genui.
Czy można użyć tuńczyka z puszki?
Tak, poza sezonem w Carloforte również używa się tuńczyka konserwowanego, ale najlepiej w oliwie i w słoiku. Na 4 porcje potrzeba około 250 g po odsączeniu. Konserwowanego tuńczyka dodaje się na samym końcu, tylko do podgrzania.
Jaki makaron wybrać do pasta alla carlofortina?
Najczęściej używa się krótkich makaronów: trofie, casarecce lub penne, które dobrze trzymają sos i kostki tuńczyka. Trofie nawiązują do liguryjskich korzeni dania. Niektóre rodziny wolą spaghetti.
Kiedy dodać pesto do sosu pomidorowego?
Pesto dodaje się na samym końcu, po zdjęciu patelni z ognia, rozrzedzone 2 łyżkami wody z makaronu. Gotowane pesto traci zielony kolor i gorzknieje. Wystarczy wymieszać je kilkoma ruchami, żeby zostały zielone smugi.
Jaka oliwa do pesto, a jaka do sosu?
Do sosu pomidorowego najlepsza jest średnio owocowa oliwa, np. sardyńska Bosana, a do pesto delikatna oliwa, np. liguryjska Taggiasca lub sardyńska Tonda di Cagliari. Intensywna oliwa w pesto zagłusza bazylię i daje goryczkę. Na talerz dodaj kilka kropel świeższej z nich.
Jakie wino podać do makaronu z tuńczykiem z Carloforte?
Najlepiej Carignano del Sulcis z regionu położonego naprzeciw wyspy San Pietro, w wersji różowej lub lekkiej czerwonej. Jego owocowość i miękkie taniny pasują do tuńczyka i pomidorów. Z białych win dobrze sprawdzi się Vermentino di Sardegna.
