Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Pasta alla carlofortina: makaron z tuńczykiem i pesto z Carloforte

Pasta alla carlofortina to makaron z wyspy San Pietro z sosem pomidorowym, tuńczykiem i pesto bazyliowym. Przepis, historia tabarchinów i dwie oliwy do sosu

Pasta alla carlofortina: ilustracja

Pasta alla carlofortina to makaron z Carloforte, jedynego miasta na wyspie San Pietro u południowo-zachodnich wybrzeży Sardynii, podawany z sosem pomidorowym z kostkami świeżego tuńczyka, do którego na końcu, poza ogniem, dodaje się pesto bazyliowe. To danie, które w jednym talerzu łączy morze wokół wyspy z liguryjskimi korzeniami jej mieszkańców.

Oliwa występuje tu w dwóch zupełnie różnych rolach. W sosie pomidorowym jest tłuszczem, na którym dusi się cebulę i pomidory, a potem dochodzi tuńczyk; tu potrzebna jest oliwa średnio owocowa, która zniesie dwadzieścia minut na ogniu. W pesto oliwa jest surowa i ma nie przykryć bazylii, więc powinna być łagodna i świeża.

Przygotowanie30 min
Razem50 min
Trudnośćłatwy
Porcje4
Oliwaśrednio owocowa sardyńska do sosu, delikatna liguryjska lub Tonda di Cagliari do pesto

W skrócie

  • Region: Sardynia, Carloforte na wyspie San Pietro, archipelag Sulcis.
  • Główne składniki: krótki makaron, świeży tuńczyk, pomidory, cebula, pesto z bazylii, pinioli, sera i oliwy.
  • Rola oliwy: baza sosu pomidorowego oraz surowy składnik pesto, który wiąże bazylię i ser.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa sardyńska do sosu, delikatna liguryjska Taggiasca lub sardyńska Tonda di Cagliari do pesto.
  • Czas przygotowania: 30 minut pracy, około 50 minut łącznie.
  • Poziom trudności: łatwy; wymaga tylko wyczucia przy tuńczyku.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Tuńczyk: świeży czy w oliwie
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Historia Carloforte zaczyna się daleko od Sardynii. W XVI wieku rodziny rybaków z Pegli, dziś dzielnicy Genui, osiedliły się na wysepce Tabarka u wybrzeży dzisiejszej Tunezji, gdzie genueńscy kupcy dzierżawili prawo do połowu czerwonego korala. Przez blisko dwieście lat żyli tam, zachowując liguryjski język i obyczaje. Gdy warunki na Tabarce stały się trudne, część mieszkańców przeniosła się na niezamieszkaną wtedy wyspę San Pietro, gdzie w 1738 roku założyli miasto nazwane na cześć króla Sardynii Karola Emanuela III.

Potomków tych osadników nazywa się tabarchinami, a ich gwara, tabarchino, jest odmianą liguryjskiego, w której słychać naleciałości arabskie i sardyńskie. Kuchnia Carloforte ma ten sam podwójny rodowód: z Ligurii przywieziono pesto, focaccię i placek z mąki z ciecierzycy, z Tunezji kuskus, który w Carloforte nazywa się cascà, a z otaczającego morza tuńczyka.

Tuńczyk jest symbolem wyspy. Od wieków wiosną, gdy tuńczyk błękitnopłetwy wpływa na Morze Śródziemne na tarło, przy sąsiedniej wysepce Piana działa tonnara, czyli system stałych sieci, w których łowiono przepływające ławice. Kulminacją była mattanza, połów w ostatniej komorze sieci, przypadający zwykle na maj i czerwiec. Mieszkańcy Carloforte nauczyli się wykorzystywać każdą część ryby: suszony filet zwany musciame, ikrę na bottargę, brzuszną ventreskę w oliwie.

Pasta alla carlofortina łączy te wątki w daniu codziennym. Nie ma pewnych zapisów o tym, kiedy powstała, i najpewniej nie ma jednego autora; to raczej logiczny wynik kuchni, w której pesto i tuńczyk były zawsze pod ręką. Dziś w Carloforte serwuje się ją w każdej trattorii, a na przełomie maja i czerwca, podczas festiwalu Girotonno poświęconego tuńczykowi, można jej spróbować w wielu wersjach.

Tuńczyk: świeży czy w oliwie

W sezonie tonnary mieszkańcy Carloforte używają świeżego tuńczyka, poza sezonem sięgają po tuńczyka konserwowanego w oliwie, produkowanego na miejscu. Obie wersje są tradycyjne, ale wymagają innego postępowania.

Rodzaj tuńczyka Ilość na 4 porcje Kiedy dodać Efekt
Świeży filet, kostka 2 cm 350 g 4 minuty przed końcem sosu jędrny, lekko różowy w środku
Ventresca w oliwie 250 g po odsączeniu na końcu, tylko podgrzać tłusta, delikatna, rozpada się
Tuńczyk w oliwie, filety 250 g po odsączeniu na końcu, tylko podgrzać bardziej zwarty, wyraźny smak

W Polsce świeży tuńczyk błękitnopłetwy jest rzadki i drogi; dobrze sprawdzi się tuńczyk żółtopłetwy w kawałku. Jeśli używasz konserwy, wybieraj tuńczyka w oliwie extra vergine, w słoiku, a nie w wodzie czy w oleju roślinnym.

Składniki

Na 4 porcje:

Na sos

  • 360 g krótkiego makaronu, np. trofie, casarecce lub penne
  • 350 g świeżego tuńczyka w jednym kawałku
  • 600 g pomidorów pelati z puszki lub dojrzałych pomidorów
  • 1 mała cebula (około 80 g)
  • 1 ząbek czosnku
  • 50 ml oliwy extra vergine do sosu
  • 15 ml oliwy extra vergine do skropienia na koniec
  • 40 g soli do wody na makaron
  • sól i pieprz do smaku

Na pesto

  • 40 g liści bazylii
  • 20 g orzeszków piniowych
  • 1 mały ząbek czosnku
  • 25 g parmigiano reggiano
  • 15 g pecorino sardo
  • 70 ml delikatnej oliwy extra vergine
  • 1 szczypta soli gruboziarnistej

Przygotowanie

  1. Przygotuj pesto. W moździerzu rozgnieć czosnek z solą na pastę, dodaj liście bazylii i ucieraj ruchem okrężnym, aż puszczą zielony sok. Dodaj piniole, ucieraj dalej, potem wsyp oba sery i stopniowo wlewaj oliwę, mieszając. Jeśli używasz blendera, schłodź wcześniej nóż i pojemnik w zamrażarce przez 10 minut i miksuj krótkimi impulsami, żeby bazylia się nie zagrzała i nie pociemniała.
  2. Tuńczyka osusz ręcznikiem, usuń ciemniejsze, krwiste fragmenty i pokrój w kostkę o boku 2 cm. Posól lekko i odstaw na 10 minut w temperaturze pokojowej.
  3. W szerokiej patelni rozgrzej 50 ml oliwy na średnio małym ogniu. Dodaj drobno posiekaną cebulę i duś 6–8 minut, aż będzie szklista i miękka, ale bez zrumienienia. Dodaj posiekany czosnek i podgrzewaj jeszcze minutę.
  4. Dodaj pomidory, rozgniatając je dłonią lub widelcem. Gotuj na małym ogniu 15–20 minut, mieszając od czasu do czasu. Sos jest gotowy, gdy zgęstnieje, przestanie pachnieć surowym pomidorem, a na jego powierzchni pojawią się pomarańczowe oczka oliwy oddzielającej się od miąższu.
  5. W tym czasie zagotuj 4 l wody z 40 g soli. Wrzuć makaron i gotuj o 1–2 minuty krócej, niż podaje producent; makaron dokończy gotowanie w sosie. Przed odcedzeniem odlej 150 ml wody z makaronu.
  6. Na 4 minuty przed odcedzeniem makaronu dodaj tuńczyka do sosu i delikatnie przemieszaj. Gotuj na małym ogniu 3–4 minuty, aż kostki zbieleją z zewnątrz, a w środku pozostaną lekko różowe. Nie gotuj ich dłużej, bo dojdą jeszcze w gorącym sosie.
  7. Odcedź makaron i przełóż go na patelnię z sosem. Mieszaj na średnim ogniu przez minutę, dolewając 2–3 łyżki wody z makaronu, aż sos zacznie oblepiać makaron i stanie się błyszczący.
  8. Zdejmij patelnię z ognia. Pesto rozrzedź w miseczce 2 łyżkami wody z makaronu, dodaj do makaronu i wymieszaj tylko kilkoma ruchami, tak żeby na pomarańczowym sosie zostały zielone smugi. Nigdy nie podgrzewaj pesto na ogniu: bazylia brązowieje i gorzknieje.
  9. Rozłóż makaron na talerze, skrop każdą porcję kilkoma kroplami surowej oliwy i dodaj świeżo mielony pieprz. Podawaj od razu.
Na talerzu z Carloforte spotykają się trzy podróże: liguryjskie pesto, tunezyjska wędrówka i sardyński tuńczyk.

Jaka oliwa

Sos i pesto wymagają dwóch różnych oliw i warto to rozróżnienie zachować. Do sosu pomidorowego potrzebna jest oliwa o średniej owocowości i pewnej strukturze, która nie zniknie po kwadransie gotowania. Na Sardynii będzie to oliwa z odmiany Bosana, z nutą karczocha i zielonych ziół; najlepiej z oznaczeniem Sardegna DOP. Jej goryczka łagodnieje w kontakcie z pomidorem, a pikantność dobrze łączy się z tuńczykiem.

Pesto to zupełnie inna historia. Liguryjska tradycja, z której wywodzi się kuchnia tabarchinów, od zawsze łączy bazylię z delikatną oliwą z odmiany Taggiasca, o nutach migdała, sosnowych orzeszków i słodkiej trawy. Intensywna, gorzka oliwa w pesto zagłusza bazylię, a w blenderze jej goryczka jeszcze się wzmacnia. Jeśli wolisz zostać przy oliwach z Sardynii, wybierz łagodną oliwę z odmiany Tonda di Cagliari, miękką i owocową.

Proporcje są proste: 50 ml oliwy na sos, 70 ml w pesto i kilka kropel na koniec. Ta ostatnia porcja może pochodzić z dowolnej z dwóch butelek; jeśli masz świeżą oliwę z bieżącego zbioru, użyj właśnie jej. Szerzej o oliwach wyspy piszemy w przewodniku oliwa z Sardynii, a klasyczną technikę liguryjskiego pesto opisujemy w przepisie na pesto alla genovese.

Na co uważać

Pesto gotowane w sosie. Dodanie pesto do bulgoczącego sosu to najczęstszy błąd przy tym daniu. Bazylia w temperaturze powyżej 80°C traci zielony kolor, ciemnieje i nabiera gorzkiego, siennego smaku. Pesto zawsze dodaje się poza ogniem, rozrzedzone wodą z makaronu, i miesza tylko kilkoma ruchami.

Przesuszony tuńczyk. Świeży tuńczyk gotowany razem z sosem przez 20 minut staje się suchy i włóknisty jak konserwa najniższej jakości. Wystarczą 3–4 minuty, po których kostki są białe z zewnątrz i lekko różowe w środku. Resztę dopełni ciepło sosu i makaronu.

Gorzka oliwa w pesto. Bardzo intensywna oliwa z wczesnego zbioru, miksowana z bazylią, daje pesto o metalicznej goryczce. Do pesto wybieraj oliwę delikatną, a jeśli masz tylko intensywną, zmieszaj ją pół na pół z łagodniejszą lub zmniejsz jej ilość.

Kwaśny, niedogotowany sos. Pomidory gotowane zbyt krótko, przez 5–10 minut, dają sos wodnisty i kwaśny. Nie poprawiaj go cukrem, tylko gotuj dłużej, aż oliwa zacznie się oddzielać na powierzchni. To znak, że woda odparowała, a smak pomidora się skoncentrował.

Za dużo pesto. Pesto ma uzupełniać sos, nie zastępować go. Na 4 porcje wystarczą 3–4 łyżki, czyli około 80 g. Gotowe danie powinno mieć pomarańczowo-różowy kolor z zielonymi smugami, a nie być jednolicie zielone.

Warianty

Poza sezonem tonnary mieszkańcy Carloforte gotują ten sos z tuńczykiem konserwowanym w oliwie, często z ventreską, która rozpada się w sosie na delikatne płatki. W bogatszych wersjach na wierzch ściera się bottargę z tuńczyka albo musciame, co dodaje słoności i głębi; o ikrze z cefala piszemy w przepisie na bottargę z oliwą i cytryną.

Kształt makaronu zależy od domu. Trofie przypominają o liguryjskich korzeniach, casarecce i penne dobrze trzymają kostki tuńczyka, a niektórzy wolą spaghetti. W sąsiedniej miejscowości Calasetta na wyspie Sant'Antioco, założonej również przez tabarchinów, gotuje się podobne dania z tuńczykiem.

Ciekawym porównaniem jest sycylijskie pesto alla trapanese, w którym pomidor i bazylia spotykają się w surowym sosie z migdałami. W wersji domowej możesz zastąpić tuńczyka miecznikiem w kostce, gotowanym tak samo krótko.

Do stołu

Pasta alla carlofortina to primo piatto, ale porcja z tuńczykiem jest na tyle sycąca, że może stanowić całe danie obiadowe. Podawaj ją od razu, w głębokich talerzach, bez dodatkowego sera: ser jest już w pesto, a parmigiano na tuńczyku to zestawienie, którego włoska kuchnia zwykle unika. Przed nią dobrze sprawdzi się kawałek ciepłej fainè, placka z ciecierzycy, którego liguryjskie wersje znają zarówno Carloforte, jak i Sassari.

Do picia wybierz wino z Sulcis, regionu na Sardynii położonego naprzeciw wyspy San Pietro. Carignano del Sulcis, w wersji różowej lub lekkiej czerwonej, ma owocowość i miękkie taniny, które dobrze łączą się z tuńczykiem i pomidorem. Jeśli wolisz białe, podaj Vermentino di Sardegna.

Pesto przygotowane wcześniej przechowuj w słoiczku, przykryte cienką warstwą oliwy, w lodówce do 3 dni. Sos pomidorowy bez tuńczyka możesz ugotować dzień wcześniej i przechowywać w lodówce do 3 dni; tuńczyka dodaj dopiero podczas odgrzewania. Gotowy makaron z tuńczykiem i pesto najlepiej zjeść od razu, bo pesto ciemnieje, a tuńczyk wysycha.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest pasta alla carlofortina?

Pasta alla carlofortina to makaron z Carloforte na sardyńskiej wyspie San Pietro, podawany z sosem pomidorowym ze świeżym tuńczykiem i pesto bazyliowym. Pesto dodaje się na końcu, poza ogniem. Danie łączy liguryjskie pochodzenie mieszkańców wyspy z tradycją połowu tuńczyka.

Skąd w Carloforte liguryjskie pesto?

Mieszkańcy Carloforte, zwani tabarchinami, pochodzą od Ligurów z okolic Genui, którzy w XVI wieku osiedlili się na tunezyjskiej wysepce Tabarka, a w 1738 roku założyli Carloforte. Przez wieki zachowali liguryjską gwarę i kuchnię. Dlatego pesto, focaccia i placek z ciecierzycy są w Carloforte równie popularne jak w Genui.

Czy można użyć tuńczyka z puszki?

Tak, poza sezonem w Carloforte również używa się tuńczyka konserwowanego, ale najlepiej w oliwie i w słoiku. Na 4 porcje potrzeba około 250 g po odsączeniu. Konserwowanego tuńczyka dodaje się na samym końcu, tylko do podgrzania.

Jaki makaron wybrać do pasta alla carlofortina?

Najczęściej używa się krótkich makaronów: trofie, casarecce lub penne, które dobrze trzymają sos i kostki tuńczyka. Trofie nawiązują do liguryjskich korzeni dania. Niektóre rodziny wolą spaghetti.

Kiedy dodać pesto do sosu pomidorowego?

Pesto dodaje się na samym końcu, po zdjęciu patelni z ognia, rozrzedzone 2 łyżkami wody z makaronu. Gotowane pesto traci zielony kolor i gorzknieje. Wystarczy wymieszać je kilkoma ruchami, żeby zostały zielone smugi.

Jaka oliwa do pesto, a jaka do sosu?

Do sosu pomidorowego najlepsza jest średnio owocowa oliwa, np. sardyńska Bosana, a do pesto delikatna oliwa, np. liguryjska Taggiasca lub sardyńska Tonda di Cagliari. Intensywna oliwa w pesto zagłusza bazylię i daje goryczkę. Na talerz dodaj kilka kropel świeższej z nich.

Jakie wino podać do makaronu z tuńczykiem z Carloforte?

Najlepiej Carignano del Sulcis z regionu położonego naprzeciw wyspy San Pietro, w wersji różowej lub lekkiej czerwonej. Jego owocowość i miękkie taniny pasują do tuńczyka i pomidorów. Z białych win dobrze sprawdzi się Vermentino di Sardegna.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu