Fainè to cienki, pieczony placek z mąki z ciecierzycy, wody, soli i oliwy extra vergine, typowy dla Sassari na północy Sardynii, gdzie przywędrował z Ligurii jako odmiana genueńskiej farinaty. Ma chrupiące, przysmażone brzegi, miękki, lekko kremowy środek i złocistą skórkę z ciemniejszymi plamkami. W Sassari jada się ją wieczorami, prosto z pieca, gęsto posypaną czarnym pieprzem.
Oliwa jest w fainè składnikiem konstrukcyjnym. Część trafia do ciasta, gdzie nadaje mu miękkość i smak, a reszta pokrywa dno formy i w wysokiej temperaturze dosłownie smaży placek od spodu i na brzegach. Bez obfitej warstwy dobrej oliwy fainè jest sucha, przywiera do blachy i smakuje mąką.
W skrócie
- Region: Sardynia, przede wszystkim Sassari; podobne placki piecze się w Ligurii (farinata) i w Toskanii (cecina).
- Główne składniki: mąka z ciecierzycy, woda, sól, oliwa extra vergine, czarny pieprz; opcjonalnie cebula, kiełbasa lub anchois.
- Rola oliwy: składnik ciasta i tłuszcz w formie, który smaży placek od spodu w wysokiej temperaturze.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa z Sardynii, np. z odmiany Bosana z oznaczeniem Sardegna DOP.
- Czas przygotowania: 15 minut pracy, co najmniej 4 godziny odpoczynku ciasta, 15–20 minut pieczenia jednej formy.
- Poziom trudności: łatwy; najważniejsze są czas odpoczynku i temperatura pieca.
Spis treści
Skąd się wzięło
Placki z mąki z ciecierzycy piecze się wzdłuż całego wybrzeża Morza Liguryjskiego, od Prowansji, gdzie nazywa się je socca, przez Ligurię z jej farinatą, po Toskanię, gdzie w Livorno i Pizie mówi się na nie cecina lub torta di ceci. Ich wspólnym mianownikiem jest kuchnia portowa: tania, sycąca mąka strączkowa, dostępna przez cały rok, i piec, który w portowych miastach i tak był rozgrzany przez cały dzień.
W Genui farinata, w gwarze fainà, ma status miejskiej instytucji. Legenda wiąże jej powstanie z bitwą pod Melorią w 1284 roku, kiedy na genueńskim statku miał się rozlać worek mąki z ciecierzycy i beczka oliwy, a słońce upiekło mieszankę na pokładzie. To opowieść, a nie fakt historyczny; tego rodzaju placki znano znacznie wcześniej.
Do Sassari fainè trafiła razem z liguryjskimi kupcami. Miasto przez długi czas utrzymywało silne związki handlowe z Genuą, a liguryjskie wpływy widać w nim do dziś w nazwach, architekturze i kuchni. Kiedy dokładnie placek przyjął się w Sassari, trudno ustalić; w każdym razie nazwa fainè jest bezpośrednim przekształceniem genueńskiego fainà, a w mieście często mówi się „fainè alla genovese”. Placek z ciecierzycy znają też mieszkańcy Carloforte, potomkowie Ligurów, którzy przywieźli go na wyspę San Pietro.
W Sassari fainè stała się czymś więcej niż przekąską. Sprzedają ją pizzerie i małe piekarnie wyspecjalizowane w tym placku, zwykle od wieczora, przede wszystkim jesienią i zimą. Zamawia się ją na kawałki, w wersji prostej albo z dodatkami, i je na miejscu lub na spacerze po starym mieście. Sassaryjczycy mają też swój zwyczaj, w Genui spotykany rzadziej: obfite dodatki na wierzchu, z cebulą i kiełbasą na czele.
Fainè, farinata i cecina
Trzy placki są blisko spokrewnione, ale różnią się szczegółami, które zmieniają efekt na talerzu.
| Placek | Miejsce | Grubość | Typowe dodatki | Jak się je |
|---|---|---|---|---|
| Fainè | Sassari, Carloforte | 5–8 mm | cebula, kiełbasa, anchois, grzyby, dużo pieprzu | na kawałki, wieczorem |
| Farinata | Genua i Liguria | 3–5 mm | prosta, czasem rozmaryn lub cebula | na kawałki, w focaccerii |
| Cecina | Livorno, Piza | 3–5 mm | prosta, z pieprzem | w bułce, jako kanapka |
Proporcje ciasta są podobne: jedna część mąki na trzy części wody, sól i oliwa. Różnice dotyczą przede wszystkim grubości, dodatków i sposobu podania.
Składniki
Na 4 porcje (2 formy o średnicy 30–32 cm):
- 250 g mąki z ciecierzycy
- 750 ml wody o temperaturze pokojowej
- 7 g soli
- 40 ml oliwy extra vergine do ciasta
- 70 ml oliwy extra vergine do form (po 35 ml na formę)
- 10 ml oliwy extra vergine do skropienia (opcjonalnie)
- świeżo mielony czarny pieprz, obficie
Na dodatki (opcjonalnie)
- 1 biała cebula (około 150 g), pokrojona w cienkie piórka
- 150 g świeżej kiełbasy wieprzowej, bez osłonki
- 8 filetów anchois w oliwie
Przygotowanie
- Przesiej mąkę z ciecierzycy do dużej miski. Wlewaj wodę stopniowo, cienkim strumieniem, cały czas mieszając trzepaczką, żeby nie powstały grudki. Gotowe ciasto ma konsystencję płynnej śmietanki i jest zupełnie gładkie.
- Przykryj miskę ściereczką i zostaw w temperaturze pokojowej na co najmniej 4 godziny, najlepiej 8–12 godzin. W tym czasie mąka nawadnia się, a na powierzchni zbiera się piana. Raz lub dwa razy zamieszaj ciasto, jeśli jesteś w pobliżu.
- Zbierz łyżką pianę z powierzchni ciasta; ma lekko gorzki posmak i psuje gładkość skórki. Dodaj sól i 40 ml oliwy i wymieszaj trzepaczką do połączenia.
- Nagrzej piekarnik do najwyższej temperatury, 250–280°C, z grzaniem góra-dół, bez termoobiegu, z rusztem na środkowym poziomie. Nagrzewaj go co najmniej 20 minut, żeby ścianki i ruszt nabrały ciepła.
- Jeśli robisz fainè z dodatkami, przygotuj je teraz. Cebulę możesz użyć na surowo albo zeszklić 5 minut na łyżce oliwy, kiełbasę rozkrusz palcami na drobne kawałki, anchois przekrój na pół.
- Wlej 35 ml oliwy do pierwszej formy, najlepiej miedzianej cynowanej lub z grubej stali, i wstaw ją pustą do piekarnika na 3–4 minuty, aż oliwa się rozgrzeje i zacznie lekko falować. Wyjmij formę, zamieszaj ciasto i wlej połowę, tak żeby warstwa miała 5–7 mm grubości.
- Drewnianą łyżką przemieszaj delikatnie ciasto z oliwą w formie kilkoma ruchami, tak żeby oliwa częściowo wypłynęła na wierzch i utworzyła marmurkowe smugi. Rozłóż dodatki na powierzchni. Wstaw formę do piekarnika.
- Piecz 15–20 minut, aż wierzch będzie złoty z ciemniejszymi, brązowymi plamkami, a brzegi chrupiące, ciemnozłote i odstające od formy. Środek musi być ścięty: po lekkim przechyleniu formy nic nie powinno się przelewać. Jeśli wierzch jest blady, włącz na ostatnie 2 minuty grill.
- Wyjmij fainè, odczekaj 2 minuty i pokrój w kliny lub prostokąty. Posyp obficie świeżo mielonym pieprzem i, jeśli chcesz, skrop kilkoma kroplami surowej oliwy. W tym czasie upiecz drugą formę w ten sam sposób.
Jaka oliwa
Fainè pochłania sporo oliwy, więc różnica między przeciętną a dobrą butelką jest wyraźnie wyczuwalna. Część oliwy pracuje w cieście, gdzie nadaje mu miękkość i owocowy aromat, a część w formie, gdzie w temperaturze 250°C i więcej smaży spód i brzegi. Oliwa extra vergine dobrze to znosi: jej punkt dymienia sięga zwykle 190–210°C, ale warstwa pod ciastem nie nagrzewa się do temperatury piekarnika, bo chłodzi ją woda z ciasta. Polifenole chronią oliwę przed utlenianiem, dlatego oliwy bogate w te związki zachowują się w piecu stabilnie. Szerzej o tym piszemy w artykule o oliwie w kuchni włoskiej.
Na Sardynii naturalnym wyborem jest oliwa z odmiany Bosana, uprawianej szczególnie w prowincji Sassari, czyli tam, gdzie fainè jest najpopularniejsza. Bosana daje oliwę o nutach karczocha, ostu i zielonych migdałów, z wyraźną goryczką i pikantnością oraz wysoką zawartością polifenoli. Do fainè wybierz Bosanę średnio owocową, z listopadowego zbioru: jej pikantność dobrze współgra z czarnym pieprzem i słodyczą ciecierzycy, a goryczka łagodnieje w piecu. Szukaj butelek z oznaczeniem Sardegna DOP.
Liguryjska farinata jest tradycyjnie pieczona z oliwą delikatniejszą, typową dla Riviery, co daje placek łagodniejszy i bardziej maślany. Sardyńska fainè z Bosaną ma wyraźniejszy, ziołowy charakter. Jeśli chcesz porównać, upiecz jedną formę z oliwą sardyńską, drugą z łagodną, i spróbuj obu obok siebie. Więcej o wyspie i jej oliwach przeczytasz w przewodniku oliwa z Sardynii.
Na co uważać
Za krótki odpoczynek ciasta. Mąka z ciecierzycy potrzebuje kilku godzin, żeby wchłonąć wodę. Ciasto upieczone od razu po wymieszaniu daje placek ziarnisty, z mącznym posmakiem, który pęka i nie ma kremowego środka. Minimalny czas to 4 godziny, a najlepsze efekty daje noc.
Za chłodny piekarnik. W piecu opalanym drewnem, w temperaturze powyżej 300°C, fainè piecze się w kilka minut. Domowy piekarnik w 200°C wysusza placek, zanim zdąży się zrumienić. Ustaw najwyższą temperaturę, nagrzewaj długo i nie otwieraj drzwiczek w pierwszych 10 minutach.
Za gruba warstwa ciasta. Warstwa grubsza niż 8–10 mm nie zdąży się upiec w środku, zanim wierzch i brzegi się przypalą. Lepiej upiec dwie cieńsze formy niż jedną grubą. Jeśli masz tylko jedną formę, piecz porcjami.
Za mało oliwy w formie. Oszczędzanie na oliwie w formie sprawia, że placek przywiera, a brzegi zamiast chrupiące są suche i twarde. Oliwa musi pokrywać całe dno cienką, ale wyraźną warstwą i być gorąca w chwili wlewania ciasta.
Grudki w cieście. Mąka z ciecierzycy łatwo się zbryla. Wsypywanie wody do mąki naraz albo mieszanie łyżką zamiast trzepaczki daje grudki, które po upieczeniu są twarde i mączne. Przesiej mąkę i wlewaj wodę stopniowo.
Warianty
W Sassari najpopularniejsza jest fainè z cebulą, rozłożoną cienką warstwą na wierzchu, oraz fainè z kiełbasą, której tłuszcz miesza się z oliwą i dodaje smaku. Spotyka się też wersje z anchois, z grzybami i łączone, np. cebula z kiełbasą. Każda z nich zostaje obficie posypana pieprzem.
W Genui klasyczna farinata jest cieńsza i najczęściej prosta albo z gałązką rozmarynu, a w Savonie piecze się też farinata bianca z mąki pszennej. W Livorno cecina trafia do bułki lub kromki focaccii i jest jedzona jako kanapka, tradycyjnie z czarnym pieprzem. Na Sardynii placek z ciecierzycy pieką też w Carloforte, skąd pochodzi pasta alla carlofortina, kolejne danie o liguryjskich korzeniach.
W domu możesz dodać do ciasta szczyptę kminu lub posiekany rozmaryn, a na wierzch cienkie plasterki cukinii. To już wersje autorskie, ale dobrze zachowują charakter placka.
Do stołu
Fainè je się zaraz po upieczeniu, gorącą, z kawałkami odrywanymi palcami lub krojonymi w kliny. W Sassari to danie wieczorne, zamawiane w większym gronie, z kilkoma wersjami na stół. W domu podaj ją jako przystawkę przed rybnym daniem albo jako lekką kolację z sałatą skropioną tą samą oliwą.
Do picia w Sassari najczęściej wybiera się piwo, jasne i chłodne. Z win dobrze pasuje Vermentino di Sardegna albo lekkie, młode Cannonau, zwłaszcza do wersji z kiełbasą. Wino musujące również dobrze się sprawdza, bo jego bąbelki odświeżają po tłustym placku.
Fainè najlepiej smakuje świeża. Resztki przechowuj w lodówce do 2 dni, owinięte folią, i odgrzewaj na suchej, rozgrzanej patelni przez 2–3 minuty z każdej strony; mikrofalówka rozmiękcza brzegi. Ciasto możesz przygotować dzień wcześniej i przechowywać w lodówce, ale przed pieczeniem trzymaj je godzinę w temperaturze pokojowej i dokładnie wymieszaj.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest fainè?
Fainè to cienki placek z mąki z ciecierzycy, wody, soli i oliwy, pieczony w wysokiej temperaturze, typowy dla Sassari na Sardynii. Pochodzi od genueńskiej farinaty, przywiezionej przez liguryjskich kupców. Podaje się go gorącego, z pieprzem, często z cebulą lub kiełbasą na wierzchu.
Czym fainè różni się od farinaty i ceciny?
Fainè z Sassari bywa nieco grubsza i znacznie częściej podawana z dodatkami, takimi jak cebula, kiełbasa czy anchois. Farinata z Genui jest cieńsza i najczęściej prosta, a toskańską cecinę z Livorno je się w bułce. Ciasto we wszystkich trzech wersjach przygotowuje się z podobnych proporcji.
Dlaczego ciasto na fainè musi odpoczywać?
Ciasto musi odpoczywać co najmniej 4 godziny, najlepiej całą noc, żeby mąka z ciecierzycy wchłonęła wodę. Dzięki temu placek ma kremowy środek i nie jest ziarnisty. Przed pieczeniem zbiera się pianę z powierzchni.
W jakiej temperaturze piec fainè?
Fainè piecze się w najwyższej temperaturze, jaką daje piekarnik, czyli 250–280°C, przez 15–20 minut, z grzaniem góra-dół. Forma z oliwą powinna być rozgrzana przed wlaniem ciasta. W piecu opalanym drewnem, w ponad 300°C, wystarcza kilka minut.
Jaka forma jest najlepsza do fainè?
Najlepsza jest okrągła, płaska forma z miedzi cynowanej lub grubej stali, o średnicy 30–32 cm. Dobrze przewodzi ciepło i daje chrupiące brzegi. W domu można użyć grubej blachy do pizzy lub żeliwnej patelni bez drewnianej rączki.
Jaką oliwę wybrać do fainè?
Najlepsza jest oliwa extra vergine o średniej owocowości, np. sardyńska z odmiany Bosana z oznaczeniem Sardegna DOP. Jest bogata w polifenole i stabilna w wysokiej temperaturze. Na jedną formę o średnicy 30 cm potrzeba około 35 ml oliwy na dno i 20 ml w cieście.
Czy fainè jest bezglutenowa?
Tak, tradycyjna fainè jest bezglutenowa, bo powstaje wyłącznie z mąki z ciecierzycy, wody, soli i oliwy. Osoby z celiakią powinny jednak wybierać mąkę z oznaczeniem „bezglutenowa”, bo zwykła mąka z ciecierzycy bywa przetwarzana w młynach, gdzie miele się też pszenicę. W pizzeriach w Sassari fainè często piecze się w tych samych piecach co pizzę.
