Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Fainè: placek z mąki z ciecierzycy i oliwy z Sassari

Fainè to cienki placek z mąki z ciecierzycy, wody, soli i oliwy pieczony w Sassari na liguryjską modłę. Proporcje, temperatura pieca i dobór sardyńskiej oliwy

Fainè: ilustracja

Fainè to cienki, pieczony placek z mąki z ciecierzycy, wody, soli i oliwy extra vergine, typowy dla Sassari na północy Sardynii, gdzie przywędrował z Ligurii jako odmiana genueńskiej farinaty. Ma chrupiące, przysmażone brzegi, miękki, lekko kremowy środek i złocistą skórkę z ciemniejszymi plamkami. W Sassari jada się ją wieczorami, prosto z pieca, gęsto posypaną czarnym pieprzem.

Oliwa jest w fainè składnikiem konstrukcyjnym. Część trafia do ciasta, gdzie nadaje mu miękkość i smak, a reszta pokrywa dno formy i w wysokiej temperaturze dosłownie smaży placek od spodu i na brzegach. Bez obfitej warstwy dobrej oliwy fainè jest sucha, przywiera do blachy i smakuje mąką.

Przygotowanie15 min
Razem5 godz.
Trudnośćłatwy
Porcje4
Oliwaśrednio owocowa sardyńska z odmiany Bosana, np. Sardegna DOP

W skrócie

  • Region: Sardynia, przede wszystkim Sassari; podobne placki piecze się w Ligurii (farinata) i w Toskanii (cecina).
  • Główne składniki: mąka z ciecierzycy, woda, sól, oliwa extra vergine, czarny pieprz; opcjonalnie cebula, kiełbasa lub anchois.
  • Rola oliwy: składnik ciasta i tłuszcz w formie, który smaży placek od spodu w wysokiej temperaturze.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa z Sardynii, np. z odmiany Bosana z oznaczeniem Sardegna DOP.
  • Czas przygotowania: 15 minut pracy, co najmniej 4 godziny odpoczynku ciasta, 15–20 minut pieczenia jednej formy.
  • Poziom trudności: łatwy; najważniejsze są czas odpoczynku i temperatura pieca.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Fainè, farinata i cecina
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Placki z mąki z ciecierzycy piecze się wzdłuż całego wybrzeża Morza Liguryjskiego, od Prowansji, gdzie nazywa się je socca, przez Ligurię z jej farinatą, po Toskanię, gdzie w Livorno i Pizie mówi się na nie cecina lub torta di ceci. Ich wspólnym mianownikiem jest kuchnia portowa: tania, sycąca mąka strączkowa, dostępna przez cały rok, i piec, który w portowych miastach i tak był rozgrzany przez cały dzień.

W Genui farinata, w gwarze fainà, ma status miejskiej instytucji. Legenda wiąże jej powstanie z bitwą pod Melorią w 1284 roku, kiedy na genueńskim statku miał się rozlać worek mąki z ciecierzycy i beczka oliwy, a słońce upiekło mieszankę na pokładzie. To opowieść, a nie fakt historyczny; tego rodzaju placki znano znacznie wcześniej.

Do Sassari fainè trafiła razem z liguryjskimi kupcami. Miasto przez długi czas utrzymywało silne związki handlowe z Genuą, a liguryjskie wpływy widać w nim do dziś w nazwach, architekturze i kuchni. Kiedy dokładnie placek przyjął się w Sassari, trudno ustalić; w każdym razie nazwa fainè jest bezpośrednim przekształceniem genueńskiego fainà, a w mieście często mówi się „fainè alla genovese”. Placek z ciecierzycy znają też mieszkańcy Carloforte, potomkowie Ligurów, którzy przywieźli go na wyspę San Pietro.

W Sassari fainè stała się czymś więcej niż przekąską. Sprzedają ją pizzerie i małe piekarnie wyspecjalizowane w tym placku, zwykle od wieczora, przede wszystkim jesienią i zimą. Zamawia się ją na kawałki, w wersji prostej albo z dodatkami, i je na miejscu lub na spacerze po starym mieście. Sassaryjczycy mają też swój zwyczaj, w Genui spotykany rzadziej: obfite dodatki na wierzchu, z cebulą i kiełbasą na czele.

Fainè, farinata i cecina

Trzy placki są blisko spokrewnione, ale różnią się szczegółami, które zmieniają efekt na talerzu.

Placek Miejsce Grubość Typowe dodatki Jak się je
Fainè Sassari, Carloforte 5–8 mm cebula, kiełbasa, anchois, grzyby, dużo pieprzu na kawałki, wieczorem
Farinata Genua i Liguria 3–5 mm prosta, czasem rozmaryn lub cebula na kawałki, w focaccerii
Cecina Livorno, Piza 3–5 mm prosta, z pieprzem w bułce, jako kanapka

Proporcje ciasta są podobne: jedna część mąki na trzy części wody, sól i oliwa. Różnice dotyczą przede wszystkim grubości, dodatków i sposobu podania.

Składniki

Na 4 porcje (2 formy o średnicy 30–32 cm):

  • 250 g mąki z ciecierzycy
  • 750 ml wody o temperaturze pokojowej
  • 7 g soli
  • 40 ml oliwy extra vergine do ciasta
  • 70 ml oliwy extra vergine do form (po 35 ml na formę)
  • 10 ml oliwy extra vergine do skropienia (opcjonalnie)
  • świeżo mielony czarny pieprz, obficie

Na dodatki (opcjonalnie)

  • 1 biała cebula (około 150 g), pokrojona w cienkie piórka
  • 150 g świeżej kiełbasy wieprzowej, bez osłonki
  • 8 filetów anchois w oliwie

Przygotowanie

  1. Przesiej mąkę z ciecierzycy do dużej miski. Wlewaj wodę stopniowo, cienkim strumieniem, cały czas mieszając trzepaczką, żeby nie powstały grudki. Gotowe ciasto ma konsystencję płynnej śmietanki i jest zupełnie gładkie.
  2. Przykryj miskę ściereczką i zostaw w temperaturze pokojowej na co najmniej 4 godziny, najlepiej 8–12 godzin. W tym czasie mąka nawadnia się, a na powierzchni zbiera się piana. Raz lub dwa razy zamieszaj ciasto, jeśli jesteś w pobliżu.
  3. Zbierz łyżką pianę z powierzchni ciasta; ma lekko gorzki posmak i psuje gładkość skórki. Dodaj sól i 40 ml oliwy i wymieszaj trzepaczką do połączenia.
  4. Nagrzej piekarnik do najwyższej temperatury, 250–280°C, z grzaniem góra-dół, bez termoobiegu, z rusztem na środkowym poziomie. Nagrzewaj go co najmniej 20 minut, żeby ścianki i ruszt nabrały ciepła.
  5. Jeśli robisz fainè z dodatkami, przygotuj je teraz. Cebulę możesz użyć na surowo albo zeszklić 5 minut na łyżce oliwy, kiełbasę rozkrusz palcami na drobne kawałki, anchois przekrój na pół.
  6. Wlej 35 ml oliwy do pierwszej formy, najlepiej miedzianej cynowanej lub z grubej stali, i wstaw ją pustą do piekarnika na 3–4 minuty, aż oliwa się rozgrzeje i zacznie lekko falować. Wyjmij formę, zamieszaj ciasto i wlej połowę, tak żeby warstwa miała 5–7 mm grubości.
  7. Drewnianą łyżką przemieszaj delikatnie ciasto z oliwą w formie kilkoma ruchami, tak żeby oliwa częściowo wypłynęła na wierzch i utworzyła marmurkowe smugi. Rozłóż dodatki na powierzchni. Wstaw formę do piekarnika.
  8. Piecz 15–20 minut, aż wierzch będzie złoty z ciemniejszymi, brązowymi plamkami, a brzegi chrupiące, ciemnozłote i odstające od formy. Środek musi być ścięty: po lekkim przechyleniu formy nic nie powinno się przelewać. Jeśli wierzch jest blady, włącz na ostatnie 2 minuty grill.
  9. Wyjmij fainè, odczekaj 2 minuty i pokrój w kliny lub prostokąty. Posyp obficie świeżo mielonym pieprzem i, jeśli chcesz, skrop kilkoma kroplami surowej oliwy. W tym czasie upiecz drugą formę w ten sam sposób.
Fainè to cztery składniki i gorący piec; resztę robi oliwa, która na brzegach formy smaży ciasto na chrupko.

Jaka oliwa

Fainè pochłania sporo oliwy, więc różnica między przeciętną a dobrą butelką jest wyraźnie wyczuwalna. Część oliwy pracuje w cieście, gdzie nadaje mu miękkość i owocowy aromat, a część w formie, gdzie w temperaturze 250°C i więcej smaży spód i brzegi. Oliwa extra vergine dobrze to znosi: jej punkt dymienia sięga zwykle 190–210°C, ale warstwa pod ciastem nie nagrzewa się do temperatury piekarnika, bo chłodzi ją woda z ciasta. Polifenole chronią oliwę przed utlenianiem, dlatego oliwy bogate w te związki zachowują się w piecu stabilnie. Szerzej o tym piszemy w artykule o oliwie w kuchni włoskiej.

Na Sardynii naturalnym wyborem jest oliwa z odmiany Bosana, uprawianej szczególnie w prowincji Sassari, czyli tam, gdzie fainè jest najpopularniejsza. Bosana daje oliwę o nutach karczocha, ostu i zielonych migdałów, z wyraźną goryczką i pikantnością oraz wysoką zawartością polifenoli. Do fainè wybierz Bosanę średnio owocową, z listopadowego zbioru: jej pikantność dobrze współgra z czarnym pieprzem i słodyczą ciecierzycy, a goryczka łagodnieje w piecu. Szukaj butelek z oznaczeniem Sardegna DOP.

Liguryjska farinata jest tradycyjnie pieczona z oliwą delikatniejszą, typową dla Riviery, co daje placek łagodniejszy i bardziej maślany. Sardyńska fainè z Bosaną ma wyraźniejszy, ziołowy charakter. Jeśli chcesz porównać, upiecz jedną formę z oliwą sardyńską, drugą z łagodną, i spróbuj obu obok siebie. Więcej o wyspie i jej oliwach przeczytasz w przewodniku oliwa z Sardynii.

Na co uważać

Za krótki odpoczynek ciasta. Mąka z ciecierzycy potrzebuje kilku godzin, żeby wchłonąć wodę. Ciasto upieczone od razu po wymieszaniu daje placek ziarnisty, z mącznym posmakiem, który pęka i nie ma kremowego środka. Minimalny czas to 4 godziny, a najlepsze efekty daje noc.

Za chłodny piekarnik. W piecu opalanym drewnem, w temperaturze powyżej 300°C, fainè piecze się w kilka minut. Domowy piekarnik w 200°C wysusza placek, zanim zdąży się zrumienić. Ustaw najwyższą temperaturę, nagrzewaj długo i nie otwieraj drzwiczek w pierwszych 10 minutach.

Za gruba warstwa ciasta. Warstwa grubsza niż 8–10 mm nie zdąży się upiec w środku, zanim wierzch i brzegi się przypalą. Lepiej upiec dwie cieńsze formy niż jedną grubą. Jeśli masz tylko jedną formę, piecz porcjami.

Za mało oliwy w formie. Oszczędzanie na oliwie w formie sprawia, że placek przywiera, a brzegi zamiast chrupiące są suche i twarde. Oliwa musi pokrywać całe dno cienką, ale wyraźną warstwą i być gorąca w chwili wlewania ciasta.

Grudki w cieście. Mąka z ciecierzycy łatwo się zbryla. Wsypywanie wody do mąki naraz albo mieszanie łyżką zamiast trzepaczki daje grudki, które po upieczeniu są twarde i mączne. Przesiej mąkę i wlewaj wodę stopniowo.

Warianty

W Sassari najpopularniejsza jest fainè z cebulą, rozłożoną cienką warstwą na wierzchu, oraz fainè z kiełbasą, której tłuszcz miesza się z oliwą i dodaje smaku. Spotyka się też wersje z anchois, z grzybami i łączone, np. cebula z kiełbasą. Każda z nich zostaje obficie posypana pieprzem.

W Genui klasyczna farinata jest cieńsza i najczęściej prosta albo z gałązką rozmarynu, a w Savonie piecze się też farinata bianca z mąki pszennej. W Livorno cecina trafia do bułki lub kromki focaccii i jest jedzona jako kanapka, tradycyjnie z czarnym pieprzem. Na Sardynii placek z ciecierzycy pieką też w Carloforte, skąd pochodzi pasta alla carlofortina, kolejne danie o liguryjskich korzeniach.

W domu możesz dodać do ciasta szczyptę kminu lub posiekany rozmaryn, a na wierzch cienkie plasterki cukinii. To już wersje autorskie, ale dobrze zachowują charakter placka.

Do stołu

Fainè je się zaraz po upieczeniu, gorącą, z kawałkami odrywanymi palcami lub krojonymi w kliny. W Sassari to danie wieczorne, zamawiane w większym gronie, z kilkoma wersjami na stół. W domu podaj ją jako przystawkę przed rybnym daniem albo jako lekką kolację z sałatą skropioną tą samą oliwą.

Do picia w Sassari najczęściej wybiera się piwo, jasne i chłodne. Z win dobrze pasuje Vermentino di Sardegna albo lekkie, młode Cannonau, zwłaszcza do wersji z kiełbasą. Wino musujące również dobrze się sprawdza, bo jego bąbelki odświeżają po tłustym placku.

Fainè najlepiej smakuje świeża. Resztki przechowuj w lodówce do 2 dni, owinięte folią, i odgrzewaj na suchej, rozgrzanej patelni przez 2–3 minuty z każdej strony; mikrofalówka rozmiękcza brzegi. Ciasto możesz przygotować dzień wcześniej i przechowywać w lodówce, ale przed pieczeniem trzymaj je godzinę w temperaturze pokojowej i dokładnie wymieszaj.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest fainè?

Fainè to cienki placek z mąki z ciecierzycy, wody, soli i oliwy, pieczony w wysokiej temperaturze, typowy dla Sassari na Sardynii. Pochodzi od genueńskiej farinaty, przywiezionej przez liguryjskich kupców. Podaje się go gorącego, z pieprzem, często z cebulą lub kiełbasą na wierzchu.

Czym fainè różni się od farinaty i ceciny?

Fainè z Sassari bywa nieco grubsza i znacznie częściej podawana z dodatkami, takimi jak cebula, kiełbasa czy anchois. Farinata z Genui jest cieńsza i najczęściej prosta, a toskańską cecinę z Livorno je się w bułce. Ciasto we wszystkich trzech wersjach przygotowuje się z podobnych proporcji.

Dlaczego ciasto na fainè musi odpoczywać?

Ciasto musi odpoczywać co najmniej 4 godziny, najlepiej całą noc, żeby mąka z ciecierzycy wchłonęła wodę. Dzięki temu placek ma kremowy środek i nie jest ziarnisty. Przed pieczeniem zbiera się pianę z powierzchni.

W jakiej temperaturze piec fainè?

Fainè piecze się w najwyższej temperaturze, jaką daje piekarnik, czyli 250–280°C, przez 15–20 minut, z grzaniem góra-dół. Forma z oliwą powinna być rozgrzana przed wlaniem ciasta. W piecu opalanym drewnem, w ponad 300°C, wystarcza kilka minut.

Jaka forma jest najlepsza do fainè?

Najlepsza jest okrągła, płaska forma z miedzi cynowanej lub grubej stali, o średnicy 30–32 cm. Dobrze przewodzi ciepło i daje chrupiące brzegi. W domu można użyć grubej blachy do pizzy lub żeliwnej patelni bez drewnianej rączki.

Jaką oliwę wybrać do fainè?

Najlepsza jest oliwa extra vergine o średniej owocowości, np. sardyńska z odmiany Bosana z oznaczeniem Sardegna DOP. Jest bogata w polifenole i stabilna w wysokiej temperaturze. Na jedną formę o średnicy 30 cm potrzeba około 35 ml oliwy na dno i 20 ml w cieście.

Czy fainè jest bezglutenowa?

Tak, tradycyjna fainè jest bezglutenowa, bo powstaje wyłącznie z mąki z ciecierzycy, wody, soli i oliwy. Osoby z celiakią powinny jednak wybierać mąkę z oznaczeniem „bezglutenowa”, bo zwykła mąka z ciecierzycy bywa przetwarzana w młynach, gdzie miele się też pszenicę. W pizzeriach w Sassari fainè często piecze się w tych samych piecach co pizzę.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu