Pesto alla trapanese to surowy sos z Trapani, przygotowywany z dojrzałych pomidorów, migdałów, bazylii, czosnku i oliwy extra vergine, utartych w moździerzu i połączonych z gorącym makaronem, tradycyjnie ze spiralnymi busiate. W dialekcie bywa nazywany agghiata, od sycylijskiego słowa oznaczającego czosnek, a często opisuje się go jako sycylijskiego kuzyna pesto z Genui.
Oliwa pełni tu rolę spoiwa: wiąże miąższ pomidora, zmielone migdały i bazylię w kremową emulsję, która oblepia makaron. Nie jest podgrzewana, więc jej smak przechodzi na talerz bez zmian. Poniżej przepis w wersji z moździerza i z blendera, z proporcjami i wskazówkami, jak nie zepsuć sosu, który powstaje w kwadrans.
W skrócie
- Region: Sycylia, Trapani i okolice na zachodnim krańcu wyspy.
- Główne składniki: dojrzałe pomidory, migdały, bazylia, czosnek, pecorino, oliwa extra vergine, makaron busiate.
- Rola oliwy: emulsja; surowa oliwa łączy pomidor, migdały i bazylię w kremowy sos.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa z prowincji Trapani, np. Valli Trapanesi DOP z odmian Cerasuola i Nocellara del Belice.
- Czas przygotowania: 25 minut pracy, około 40 minut razem z gotowaniem makaronu.
- Poziom trudności: łatwy.
Spis treści
Skąd się wzięło
Trapani przez stulecia było portem na szlakach łączących zachodnią część Morza Śródziemnego z Afryką Północną i Lewantem, a zawijali tu również kupcy i marynarze z Genui. Według rozpowszechnionej opowieści to oni przywieźli ze sobą agliatę, sos z czosnku i orzechów, z którego wywodzi się także liguryjskie pesto. Mieszkańcy Trapani mieli przerobić go na własną modłę, z tym, co rosło na miejscu. To wyjaśnienie jest logiczne, ale opiera się na tradycji, a nie na dokumentach.
Pomidor przypłynął do Europy z Ameryki w XVI wieku, a w kuchni południowych Włoch rozpowszechnił się na dobre dopiero w XVIII i XIX wieku. Wersja z pomidorami jest więc stosunkowo młoda, a wcześniejsze sosy z okolic Trapani opierały się zapewne na czosnku, migdałach, ziołach i oliwie. Pomidor dodał świeżości i koloru, a z czasem stał się najbardziej rozpoznawalnym składnikiem.
Pozostałe produkty są typowo sycylijskie. Wyspa jest jednym z najważniejszych regionów uprawy migdałów we Włoszech, z cenionymi odmianami z okolic Avoli, a pod Trapani, w Nubii należącej do gminy Paceco, uprawia się czerwony czosnek o intensywnym smaku, objęty ochroną Slow Food. Sól pochodzi z salin rozciągających się między Trapani a Marsalą.
Makaron busiate to z kolei specjalność prowincji Trapani. Robi się go z semoliny z pszenicy twardej i wody, a każdy wałeczek ciasta nawija się na cienki pręt, dzięki czemu powstaje luźna spirala. Nazwa pochodzi od busa, łodygi trawy, której dawniej używano zamiast pręta; w domach zastępuje ją często drut do robótek. Spiralny kształt świetnie zatrzymuje gęsty, ziarnisty sos.
Moździerz czy blender
Tradycyjnie pesto alla trapanese uciera się w marmurowym moździerzu drewnianym tłuczkiem. Ucieranie miażdży komórki bazylii i czosnku, uwalniając olejki eteryczne, a migdały zamienia w ziarnisty piasek, a nie w gładką pastę. Taki sos ma wyraźną fakturę i świeży, intensywny zapach.
Blender jest szybszy, ale ma dwie wady. Ostrza nagrzewają masę, przez co bazylia ciemnieje i traci aromat, a długie, szybkie miksowanie oliwy extra vergine może wydobyć z niej wyraźną gorycz. Jeśli używasz blendera, schłodź wcześniej pojemnik i ostrza w lodówce, miksuj krótkimi impulsami, a oliwę wmieszaj ręcznie na końcu.
| Cecha | Pesto alla genovese | Pesto alla trapanese |
|---|---|---|
| Pochodzenie | Liguria, Genua | Sycylia, Trapani |
| Podstawa | dużo bazylii | pomidor i bazylia |
| Orzechy | pinie | migdały |
| Ser | Parmigiano Reggiano i pecorino | pecorino, często pomijane |
| Oliwa | delikatna liguryjska | średnio owocowa sycylijska |
| Makaron | trofie, trenette | busiate |
Klasyczną wersję liguryjską opisujemy w przepisie na pesto alla genovese, a jej podanie z makaronem w tekście o trofie al pesto.
Składniki
Na 4 porcje:
Na pesto
- 400 g dojrzałych pomidorów koktajlowych lub podłużnych
- 80 g migdałów bez skórki
- 40 g liści bazylii (duży pęczek)
- 2 ząbki czosnku, najlepiej czerwonego
- 50 g startego dojrzałego pecorino (opcjonalnie)
- 100 ml oliwy extra vergine
- 5 g soli gruboziarnistej
- świeżo mielony czarny pieprz do smaku
- 1 szczypta płatków chili (opcjonalnie)
Do makaronu
- 400 g suszonych busiate albo 500 g świeżych
- 40 g soli do 4 l wody
- 30 g bułki tartej uprażonej na łyżce oliwy (opcjonalnie)
Przygotowanie
-
Jeśli masz migdały ze skórką, wrzuć je na minutę do wrzątku, odcedź i wyciśnij z łupinek palcami. Możesz je lekko uprażyć na suchej patelni lub w piekarniku w 160°C przez 6–8 minut; są gotowe, gdy zrobią się bladozłote i zapachną marcepanem. Przed ucieraniem całkowicie je ostudź, bo ciepłe migdały puszczają olej i sos robi się tłusty.
-
Na skórce każdego pomidora natnij krzyżyk, sparz je przez 20–30 sekund we wrzątku, aż skórka zacznie odstawać przy nacięciu, i przełóż do zimnej wody z lodem. Obierz, przekrój, usuń pestki z większością wodnistego galaretowatego miąższu i pokrój grubo. Odsącz na sitku przez 10 minut; miąższ jest gotowy, gdy przestaje z niego kapać sok.
-
Do marmurowego moździerza o średnicy 15–20 cm włóż obrany czosnek z solą i ucieraj 1–2 minuty, aż powstanie gładka, kremowa pasta. Sól działa jak ścierniwo i przyspiesza pracę.
-
Dodaj migdały w dwóch porcjach i ucieraj okrężnymi ruchami przez 3–4 minuty. Są gotowe, gdy mają konsystencję gruboziarnistego piasku z pojedynczymi większymi kawałkami; pesto z Trapani ma być wyraźnie ziarniste, a nie gładkie jak masło orzechowe.
-
Dodaj umyte i bardzo dokładnie osuszone liście bazylii i rozcieraj je o ścianki moździerza ruchem obrotowym przez 2–3 minuty. Bazylia jest gotowa, gdy liście całkiem się rozpadną, a masa zrobi się zielona i intensywnie pachnąca. Mokre liście ciemnieją i rozwadniają sos.
-
Dodaj pomidory i ugniataj je tłuczkiem 1–2 minuty, aż połączą się z resztą w czerwonopomarańczową masę. Potem wlewaj oliwę cienkim strumieniem, cały czas mieszając tłuczkiem lub łyżką. Emulsja jest gotowa, gdy sos jest kremowy, ma kolor łososiowy i nie rozwarstwia się; na koniec wmieszaj pecorino, pieprz i ewentualnie chili, a potem spróbuj i dopraw solą.
-
W dużym garnku zagotuj 4 l wody z 40 g soli i wrzuć busiate. Suszone gotuj 14–16 minut, świeże 6–8 minut, w zależności od grubości. Makaron jest gotowy, gdy spirala jest elastyczna, ale po przegryzieniu stawia jeszcze lekki opór.
-
Przełóż pesto do dużej miski w temperaturze pokojowej. Przed odcedzeniem odlej szklankę wody z makaronu, a busiate przełóż prosto do miski z sosem i mieszaj 30–60 sekund, dolewając 2–3 łyżki wody z gotowania. Sos jest gotowy, gdy oblepia każdą spiralę i stał się kremowy, a nie oleisty.
-
Nałóż makaron na talerze, posyp prażoną bułką lub kilkoma listkami bazylii i skrop łyżką surowej oliwy. Podawaj od razu, póki makaron jest ciepły, a sos świeży.
Jaka oliwa
Na 4 porcje idzie 100 ml oliwy, czyli więcej niż w wielu sosach gotowanych, i cała trafia do talerza na surowo. Oliwa jest tu emulgatorem: otacza drobiny migdałów i włókna pomidora, tworząc kremową strukturę, a jednocześnie niesie aromat bazylii i czosnku. Jej charakter będzie więc wyraźnie wyczuwalny.
Najlepiej sprawdza się oliwa średnio owocowa z tej samej okolicy, z oznaczeniem Valli Trapanesi DOP. Opiera się na odmianach Cerasuola i Nocellara del Belice, ma nuty liścia pomidora, karczocha i świeżych ziół, umiarkowaną gorycz i lekką ostrość. Zielony, pomidorowy aromat tych oliw powtarza smak surowego pomidora i bazylii, a ich gorycz równoważy słodycz migdałów.
Unikaj oliw bardzo intensywnych, z dużą zawartością polifenoli, które w surowym sosie zdominują bazylię, oraz oliw starych i płaskich, które dadzą tłusty, nijaki efekt. Jeśli robisz pesto w blenderze, wybierz oliwę raczej łagodniejszą, bo miksowanie może podkreślić gorycz. Na koniec wystarczy łyżka tej samej oliwy na talerzu.
Na co uważać
Wodniste pomidory. Pomidory z pestkami i całym sokiem zamieniają pesto w rzadką zupę, która spływa z makaronu na dno talerza. Usuń pestki z galaretowatym miąższem i odsącz pomidory na sitku przez 10 minut.
Przegrzana masa. Ciepłe migdały prosto z patelni albo długie miksowanie w blenderze sprawiają, że bazylia ciemnieje, a oliwa traci świeży zapach. Wszystkie składniki mają być w temperaturze pokojowej lub chłodne.
Pesto podgrzewane na patelni. Pesto alla trapanese to sos surowy; podgrzewany zmienia się w sos pomidorowy z migdałami, a bazylia i oliwa tracą aromat. Łącz je z makaronem w misce, poza ogniem, a ciepło niech da gorący makaron.
Za dużo czosnku. Czerwony czosnek z Nubii jest intensywny, a surowy czosnek dominuje nad wszystkim. Dwa ząbki na 4 porcje w zupełności wystarczą; jeśli używasz zwykłego, dużego czosnku, zacznij od jednego.
Mokra bazylia. Liście z kroplami wody nie dają się dobrze utrzeć, ciemnieją i rozwadniają emulsję. Po umyciu osusz je w wirówce i rozłóż na ręczniku na kilka minut.
Warianty
W wielu domach w Trapani pesto robi się bez sera, a jego rolę przejmuje bułka tarta uprażona na oliwie, posypana na makaron tuż przed podaniem. W niektórych rodzinach do bazylii dodaje się kilka listków mięty, a do pomidorów odrobinę chili, co daje wersję bardziej orzeźwiającą i ostrzejszą.
Bardzo popularnym wariantem restauracyjnym są busiate z pesto alla trapanese i kostkami bakłażana smażonego w oliwie, które dodaje się na wierzch tuż przed podaniem. Smażony bakłażan łączy się z pomidorem i bazylią podobnie jak w pasta alla Norma. Zamiast busiate możesz użyć casarecce, długich fusilli albo spaghetti.
Pesto alla trapanese sprawdza się też poza makaronem: jako sos do grillowanej ryby, do pieczonych ziemniaków lub na grzankę. W zachodniej Sycylii warto zestawić je z innymi daniami z okolic Trapani, np. z kuskusem z Trapani z rybną zupą albo z prostym makaronem alla carrettiera.
Do stołu
Busiate z pesto alla trapanese podaje się ciepłe, ale nie gorące; latem wiele osób je je w temperaturze pokojowej. Do picia wybierz białe wino z zachodniej Sycylii, np. z odmiany Grillo lub Catarratto, albo lekkie różowe z odmiany Nero d’Avola. Na drugie danie pasuje grillowana ryba lub krewetki.
Pesto można przygotować kilka godzin wcześniej i trzymać w lodówce w słoiku, z powierzchnią przykrytą cienką warstwą oliwy. Ze względu na surowe pomidory nie przechowuj go dłużej niż 2 dni i nie zamrażaj, bo po rozmrożeniu oddziela wodę. Przed podaniem wyjmij je z lodówki na pół godziny i wymieszaj. Resztki makaronu z pesto smakują następnego dnia jako sałatka makaronowa z dodatkową łyżką oliwy.
Pytania i odpowiedzi
Czym różni się pesto alla trapanese od pesto genovese?
Pesto alla trapanese zawiera surowe pomidory i migdały, a pesto genovese składa się głównie z bazylii z piniami i dwoma rodzajami sera. Wersja z Trapani jest czerwonopomarańczowa, ziarnista i często bez sera. Do sycylijskiej wersji używa się średnio owocowej oliwy, do liguryjskiej delikatnej.
Czy pesto alla trapanese się podgrzewa?
Nie, pesto alla trapanese to sos surowy i nigdy się go nie gotuje. Łączy się je z gorącym makaronem w misce, poza ogniem, dodając kilka łyżek wody z gotowania. Podgrzewanie odbiera aromat bazylii i oliwie.
Jaki makaron pasuje do pesto alla trapanese?
Tradycyjnie podaje się je z busiate, spiralnym makaronem z semoliny i wody z prowincji Trapani. Spiralny kształt dobrze zatrzymuje ziarnisty sos. Dobrze sprawdzają się też casarecce, długie fusilli i spaghetti.
Czy migdały do pesto alla trapanese trzeba obierać?
Tak, tradycyjnie używa się migdałów bez brązowej skórki, która dodaje goryczy i ciemnego koloru. Wystarczy sparzyć je przez minutę we wrzątku i wycisnąć z łupinek. Można je lekko uprażyć, ale przed ucieraniem muszą całkowicie ostygnąć.
Czy pesto alla trapanese można zrobić w blenderze?
Można, ale trzeba uważać, żeby nie przegrzać masy. Schłodź pojemnik i ostrza, miksuj krótkimi impulsami i nie dodawaj oliwy do blendera, tylko wmieszaj ją ręcznie na końcu. Sos będzie gładszy niż z moździerza, ale zachowa świeży smak.
Jak długo można przechowywać pesto alla trapanese?
W lodówce, w słoiku przykrytym warstwą oliwy, pesto alla trapanese wytrzyma najwyżej 2 dni. Ze względu na surowe pomidory nie nadaje się do dłuższego przechowywania ani mrożenia. Najlepiej smakuje w dniu przygotowania.
Czy w pesto alla trapanese jest ser?
W wielu przepisach dodaje się starte dojrzałe pecorino, ale w Trapani często robi się je bez sera. Jego rolę może wtedy przejąć bułka tarta uprażona na oliwie. Obie wersje są uznawane za tradycyjne.
Jaka oliwa jest najlepsza do pesto alla trapanese?
Najlepsza jest średnio owocowa oliwa z prowincji Trapani, np. z oznaczeniem Valli Trapanesi DOP, z odmian Cerasuola i Nocellara del Belice. Jej zielony, pomidorowy aromat pasuje do surowego pomidora i bazylii. Gdzie kupić ją u źródła, podpowiadamy w przewodniku Sycylia szlakiem oliwy.
