Strangozzi al tartufo to ręcznie robiony makaron z mąki i wody, typowy dla Spoleto, Foligno i doliny Nery, podany z sosem z oliwy, odrobiny czosnku i czarnej trufli. Danie ma dwa składniki, które trzeba potraktować z wyczuciem: oliwę, która niesie aromat trufli, i samą truflę, która w zbyt gorącym tłuszczu traci zapach w kilka sekund.
Strangozzi są grube, długie i mają niemal kwadratowy przekrój, więc dobrze trzymają oleisty sos. Oliwa pracuje tu dwa razy: łyżka trafia do ciasta i robi je bardziej elastycznym, a reszta tworzy sos, który rozprowadza truflę po każdej nitce makaronu. Poniżej przepis w wersji spoletańskiej, z wyjaśnieniem, jaką oliwę wybrać i jak nie zniszczyć drogiego grzyba.
W skrócie
- Region: Umbria, Spoleto, Foligno, Norcia i dolina Nery (Valnerina).
- Główne składniki: mąka pszenna, semolina, woda, oliwa, czosnek, czarna trufla.
- Rola oliwy: łyżka w cieście dla elastyczności i delikatnie podgrzany sos, w którym trufla oddaje aromat.
- Najlepsza oliwa: delikatna i łagodnie owocowa, z małą goryczą, np. z przewagą Leccino.
- Czas przygotowania: 50 minut pracy, około półtorej godziny razem z odpoczynkiem ciasta.
- Poziom trudności: średni, ze względu na ręczne wałkowanie i krojenie makaronu.
Spis treści
Skąd się wzięło
Strangozzi, zwane też stringozzi lub strengozzi, należą do grupy umbryjskich makaronów z samej mąki i wody, bez jajek. Na wsi jajka sprzedawano albo oszczędzano na święta, więc codzienny makaron robiono z tego, co było w każdym domu. Z tej samej kuchni pochodzą umbricelli z okolic Orvieto i ciriole z Terni: wszystkie są grube, ręcznie formowane i wymagają tylko stolnicy, wałka i noża.
Nazwa ma kilka wyjaśnień i żadne nie jest pewne. Najbardziej prawdopodobne wiąże ją ze słowem stringhe, czyli rzemienie albo sznurowadła, do których makaron jest podobny. Drugie, chętnie opowiadane turystom, mówi o mieszkańcach Spoleto, którzy w czasach Państwa Kościelnego mieli dusić rzemieniami znienawidzonych poborców podatkowych lub duchownych; to legenda podobna do tej, która towarzyszy nazwie strozzapreti w innych regionach, i trzeba ją traktować z przymrużeniem oka.
Połączenie makaronu z czarną truflą wynika z geografii. Wschodnia Umbria, zwłaszcza okolice Norcii, Spoleto i Cascii, to jeden z głównych obszarów zbioru czarnej trufli we Włoszech, a dęby i leszczyny na wapiennych zboczach Apeninów tworzą dla niej dobre warunki. Trufla nie była tu luksusem dla wybranych w takim stopniu jak dziś: szukano jej z psami, sprzedawano kupcom, a mniejsze lub uszkodzone okazy trafiały do domowej kuchni.
Najprostszy sos z oliwy, czosnku i trufli, czasem z filetem anchois, nazywano w tej części Umbrii po norcińsku. Dziś określenie alla norcina częściej oznacza w restauracjach w całych Włoszech makaron z kiełbasą i śmietaną, ale starsza, truflowa wersja wciąż funkcjonuje w domach doliny Nery. Ten przepis trzyma się wersji z oliwą, bez śmietany i bez sera.
Czarna trufla z Umbrii
Do strangozzi używa się przede wszystkim trufli czarnej szlachetnej, Tuber melanosporum, po włosku tartufo nero pregiato. Ma czarną, brodawkowatą skórkę, ciemny, fioletowoczarny miąższ z białymi żyłkami i aromat kakao, runa leśnego i ziemi. W przeciwieństwie do trufli białej znosi delikatne ogrzanie, które wręcz wydobywa jej zapach, ale nie toleruje smażenia.
Poza sezonem zimowym umbryjskie kuchnie sięgają po tańsze gatunki: jesienną truflę uncinato i letnią scorzone. Scorzone ma jasnobrązowy miąższ i znacznie słabszy aromat, więc trzeba jej użyć mniej więcej dwa razy więcej. Daty sezonów ustala prawo włoskie, a regiony mogą je nieco przesuwać, dlatego tabela podaje wartości orientacyjne.
| Gatunek | Nazwa włoska | Sezon zbioru | Do strangozzi |
|---|---|---|---|
| Tuber melanosporum | tartufo nero pregiato | grudzień–marzec | wersja klasyczna, 15 g na osobę |
| Tuber brumale | tartufo nero invernale | styczeń–marzec | dobra, nieco ostrzejsza w zapachu |
| Tuber uncinatum | tartufo uncinato | październik–grudzień | dobra, łagodniejsza |
| Tuber aestivum | scorzone, tartufo estivo | maj–sierpień | letnia, 25–30 g na osobę |
Składniki
Na 4 porcje:
Na makaron
- 300 g mąki pszennej typ 0 lub polskiej typ 450
- 100 g semoliny z pszenicy durum, drobno mielonej (rimacinata)
- 190 ml letniej wody (ok. 30°C)
- 10 ml oliwy extra vergine (łyżka)
- 2 g soli
- 50 g semoliny do podsypywania
Na sos
- 60 g czarnej trufli Tuber melanosporum (latem 110 g scorzone)
- 80 ml delikatnej oliwy extra vergine
- 1 ząbek czosnku
- 1 filet anchois w oliwie (opcjonalnie)
- 1 łyżka oliwy do skropienia na koniec
- 35 g soli do wody (na 3,5 l)
Przygotowanie
- Wymieszaj na stolnicy mąkę, semolinę i sól, uformuj kopiec z dołkiem i wlej do środka wodę z oliwą. Zbieraj mąkę widelcem od środka, a potem wyrabiaj dłońmi przez 10 minut; ciasto jest gotowe, gdy jest twarde, gładkie i nie klei się, a po przekrojeniu nie widać w nim białych, suchych grudek.
- Zawiń ciasto w folię i odstaw na 30 minut w temperaturze pokojowej. Po odpoczynku powinno być wyraźnie bardziej miękkie i dać się rozwałkować bez sprężynowania.
- W tym czasie oczyść truflę miękką szczoteczką pod zimną wodą, osusz ją papierowym ręcznikiem i obejrzyj, czy nie ma miękkich miejsc. Dwie trzecie zetrzyj na drobnej tarce albo posiekaj bardzo drobno nożem, resztę zostaw w całości do wiórkowania na talerzu.
- Podziel ciasto na dwie części i rozwałkuj każdą wałkiem na drewnianej stolnicy na płat grubości 2–2,5 mm. Oprósz go semoliną i zostaw na 10 minut: płat jest gotowy do krojenia, gdy przestaje się kleić, ale wciąż jest elastyczny i nie łamie się przy zginaniu.
- Zwiń płat luźno w rulon i pokrój ostrym nożem w paski szerokości 3–4 mm, tak żeby ich szerokość była zbliżona do grubości. Rozwiń paski od razu, oprósz semoliną i rozłóż luźno na tacy; dobrze pokrojone strangozzi mają prawie kwadratowy przekrój i nie sklejają się ze sobą.
- Zagotuj 3,5 l wody z 35 g soli w dużym garnku. Wrzuć makaron, zamieszaj po 30 sekundach i gotuj 4–6 minut; jest gotowy, gdy po przekrojeniu nitki nie widać białego, mącznego rdzenia, a makaron stawia lekki opór przy gryzieniu. Przed odcedzeniem odlej 150 ml wody z gotowania.
- W czasie gotowania makaronu wlej 80 ml oliwy na szeroką patelnię, dodaj rozgnieciony czosnek i podgrzewaj na najmniejszym ogniu 3–4 minuty, aż czosnek lekko się zezłoci, a oliwa zacznie pachnieć. Wyjmij czosnek, a jeśli używasz anchois, dodaj go i rozgnieć drewnianą łyżką, aż rozpuści się w oliwie w ciągu minuty.
- Zdejmij patelnię z ognia na 1 minutę, żeby oliwa nieco przestygła, i dodaj startą truflę. Podgrzewaj ją na bardzo małym ogniu 1–2 minuty, nie dopuszczając do skwierczenia; oliwa powinna mieć około 60–70°C, a znakiem gotowości jest intensywny zapach trufli, który wypełnia kuchnię.
- Przełóż makaron na patelnię z sosem, dodaj 3–4 łyżki wody z gotowania i mieszaj na małym ogniu przez 1 minutę. Sos jest gotowy, gdy oliwa połączy się ze skrobią w lekko kremową emulsję, która oblepia każdą nitkę, a na dnie patelni nie zostaje oddzielona kałuża tłuszczu.
- Rozłóż makaron na podgrzane talerze, zetrzyj na wierzch resztę trufli w cienkie płatki i skrop każdą porcję kilkoma kroplami surowej oliwy. Podawaj natychmiast, bez sera.
Jaka oliwa
W tym daniu oliwa jest nośnikiem aromatu, a nie solistą. Związki zapachowe trufli dobrze rozpuszczają się w tłuszczu i dlatego trufla podgrzana w oliwie pachnie mocniej niż starta na suchy makaron. Jeśli jednak oliwa sama ma silną gorycz i pieprzną ostrość, zagłusza delikatne, ziemiste nuty, za które płacisz.
Najlepsza jest oliwa delikatna lub łagodnie owocowa, z nutą migdała i słabą goryczą. W Umbrii szuka się oliwy z przewagą odmiany Leccino albo z łagodniejszych kupaży, a nie z intensywnej Moraiolo, którą lepiej zostawić na bruschettę. Spoza Umbrii świetnie sprawdzi się oliwa z Garda DOP z odmiany Casaliva albo z Riviera Ligure DOP z Taggiaski: obie są miękkie i maślane. Przegląd regionalnych stylów umbryjskich znajdziesz w przewodniku oliwa z Umbrii.
Oliwy nie smażysz w tym przepisie ani przez moment. Czosnek złoci się powoli w oliwie o temperaturze około 120–140°C, czyli wyraźnie poniżej punktu dymienia, a trufla dochodzi w oliwie o temperaturze 60–70°C. Łyżka oliwy w cieście może być ta sama, co w sosie, bo jej smak po gotowaniu jest niewyczuwalny; jej zadaniem jest uelastycznienie ciasta. Na koniec talerz skrapiasz tą samą delikatną oliwą, na surowo.
Osobna sprawa to oliwa truflowa z supermarketu. Większość tanich butelek jest aromatyzowana syntetycznym związkiem, który naśladuje zapach trufli, ale jest płaski i szybko męczy. Kilka kropli takiej oliwy potrafi przykryć prawdziwą truflę, dlatego w tym przepisie się jej nie używa. Szczegóły wyjaśniamy w tekście o oliwie truflowej.
Na co uważać
Za gorąca oliwa. Trufla wrzucona do oliwy, która skwierczy, smaży się w kilka sekund, ciemnieje i gorzknieje, a jej aromat ulatnia się z parą. Zawsze zdejmij patelnię z ognia na chwilę przed dodaniem trufli i nie dopuszczaj do bąbelkowania.
Za mało trufli. Czarna trufla ma znacznie słabszy zapach od białej i 5 g na porcję daje danie, w którym trufli właściwie nie czuć. Dla Tuber melanosporum przyjmij 15 g na osobę, dla letniej scorzone około 25–30 g. Lepiej przygotować porcję skromniejszą, ale z wyraźnym smakiem trufli.
Ser na makaronie. Odruch posypania makaronu parmezanem jest silny, ale tutaj szkodzi. Ser ma intensywny, słony i umami smak, który zakrywa delikatne nuty trufli, a stopiony z oliwą robi z sosu ciągnącą się masę. W Umbrii strangozzi z truflą podaje się bez sera.
Zbyt miękkie ciasto. Ciasto z większą ilością wody łatwiej się wyrabia, ale makaron z niego klei się przy krojeniu, rozgotowuje i traci kwadratowy przekrój. Ciasto na strangozzi ma być twarde i wymagać siły przy wałkowaniu; jeśli jest za suche, dodawaj wodę po łyżeczce.
Trufla przechowywana w ryżu. Popularna rada każe trzymać truflę w słoiku z ryżem, ale ryż wyciąga z niej wilgoć i aromat. Lepiej zawinąć ją w papierowy ręcznik, włożyć do szczelnego słoika i trzymać w lodówce w 2–4°C, zmieniając papier codziennie. Truflę zjedz w ciągu 5–7 dni od zakupu.
Warianty
Najbardziej znany wariant to wersja z filetem anchois, opisana w przepisie jako opcja: ryba rozpuszcza się w oliwie i daje słony, głęboki podkład, którego nie rozpoznaje się jako rybny. Anchois wybieraj w oliwie, a filety solone wypłucz i osusz, bo inaczej sos będzie za słony; wtedy do wody z gotowania daj nieco mniej soli.
Strangozzi alla spoletina to zupełnie inna potrawa: makaron z sosem pomidorowym z czosnkiem, papryczką i natką pietruszki, na oliwie, bez trufli. Wiosną popularne są strangozzi z dzikimi szparagami, które zbiera się w kwietniu na skrajach gajów oliwnych, a jesienią z grzybami. We wszystkich tych wariantach oliwa jest bazą sosu.
Domowy skrót to strangozzi z truflą letnią scorzone, tańszą i dostępną w sezonie w Polsce. Trzeba jej użyć prawie dwa razy więcej i podgrzać ją w oliwie odrobinę dłużej, przez 2–3 minuty. Bliskim krewnym z Toskanii są pici, gruby makaron z mąki i wody, który opisujemy w przepisie na pici con le briciole.
Do stołu
Strangozzi z truflą podaje się jako primo, czyli pierwsze danie, po przystawce z wędlin albo po bruschetcie z nową oliwą, a przed mięsem z grilla. Porcje są umiarkowane, 100 g świeżego makaronu na osobę, bo danie jest sycące i aromatyczne. Talerze podgrzej w piekarniku w 60°C, żeby oliwa nie zastygała.
Do czarnej trufli pasuje czerwone wino z Umbrii o średniej budowie, na przykład Rosso di Montefalco albo Torgiano Rosso, a z białych strukturalne Trebbiano Spoletino lub Grechetto. Unikaj win bardzo taninowych i dębowych, które walczą z truflą.
Świeżo pokrojony makaron możesz przygotować do 24 godzin wcześniej i trzymać w lodówce na tacy z semoliną, przykryty ściereczką. Na dłużej zamroź go na tacy w luźnych gniazdach, a po 2 godzinach przełóż do woreczka; gotuj z zamrożonego o minutę dłużej. Sos z truflą przygotowuje się zawsze na bieżąco, a resztki makaronu z sosem zjedz następnego dnia, odgrzane krótko na patelni z łyżką wody.
Pytania i odpowiedzi
Czym są strangozzi?
Strangozzi to umbryjski makaron z mąki i wody, bez jajek, cięty z rozwałkowanego ciasta w długie paski o niemal kwadratowym przekroju. Pochodzą z okolic Spoleto i Foligno, gdzie podaje się je z truflą, z sosem pomidorowym lub ze szparagami. Mają grubość około 2–3 mm i szerokość 3–4 mm.
Skąd pochodzi nazwa strangozzi?
Najbardziej prawdopodobne wyjaśnienie wiąże nazwę ze słowem stringhe, czyli rzemienie lub sznurowadła, do których makaron jest podobny. Popularna opowieść o mieszkańcach duszących poborców podatkowych rzemieniami jest legendą bez potwierdzenia w źródłach historycznych. Obie wersje opowiada się chętnie w restauracjach Spoleto.
Ile trufli potrzeba na porcję makaronu?
Na jedną porcję przyjmij około 15 g czarnej trufli zimowej Tuber melanosporum. Przy letniej scorzone, która ma słabszy aromat, potrzeba 25–30 g. Około dwie trzecie trufli podgrzewa się w oliwie, a resztę ściera na wierzch.
Czy czarną truflę można podgrzewać?
Tak, czarna trufla zimowa znosi delikatne podgrzanie, które nawet wzmacnia jej zapach. Nie wolno jej jednak smażyć: oliwa powinna mieć około 60–70°C i nie skwierczeć. Białej trufli nie podgrzewa się wcale, tylko ściera na gotowe danie.
Jaka oliwa najlepiej pasuje do trufli?
Najlepsza jest oliwa delikatna lub łagodnie owocowa, z niską goryczą, na przykład z odmiany Leccino, Casaliva albo Taggiasca. Intensywne oliwy z Moraiolo czy Coratiny zagłuszają ziemiste nuty trufli. Oliwa truflowa z syntetycznym aromatem nie nadaje się do tego dania.
Czy do strangozzi z truflą dodaje się parmezan?
W tradycji umbryjskiej nie, makaron z czarną truflą podaje się bez sera. Parmezan ma intensywny smak, który zakrywa aromat trufli, a stopiony z oliwą zagęszcza sos. Jeśli bardzo chcesz, podaj ser osobno, żeby każdy zdecydował sam.
Czy strangozzi można zrobić bez semoliny?
Tak, w wielu domach robi się je z samej mąki pszennej typ 0 i wody. Semolina z pszenicy durum daje jednak twardszy makaron, który lepiej trzyma kształt i mniej się klei przy krojeniu. Jeśli jej nie masz, zmniejsz ilość wody o 10–15 ml.
