Magazyn o oliwie z Italii
Wiedza

Oliwa truflowa: włoska tradycja, aromat i jak ją wybrać

Oliwa truflowa bez tajemnic: włoskie regiony trufli, aromat 2,4-ditiapentan a prawdziwa trufla w butelce, jak czytać skład, do czego jej używać i jak dawkować

Oliwa truflowa: włoska tradycja, aromat i jak ją wybrać: ilustracja

Oliwa truflowa to oliwa, najczęściej extra vergine, której nadano zapach trufli: zwykle przez dodatek aromatu, rzadziej przez macerację prawdziwych trufli, świeżych lub suszonych. Formalnie nie jest już oliwą, tylko przyprawą na bazie oliwy, i tak powinna być opisana na etykiecie. Pomysł wyrósł z kuchni włoskich regionów truflowych, czyli Piemontu, Marche, Umbrii i Toskanii, ale w masowej wersji ma z truflą niewiele wspólnego.

Dobra oliwa truflowa potrafi dodać charakteru talerzowi makaronu czy jajecznicy, gdy świeżej trufli nie ma pod ręką. Zła, użyta w nadmiarze, zagłusza wszystko gazowym, czosnkowym zapachem. Wyjaśniamy, co naprawdę jest w butelce, jak to odczytać ze składu i ile takiej oliwy dodać.

W skrócie

  • Czym jest: oliwa z aromatem trufli lub z kawałkami trufli; formalnie przyprawa na bazie oliwy, a nie oliwa extra vergine.
  • Aromat: w większości butelek zapach daje 2,4-ditiapentan, związek siarkowy występujący naturalnie w białej trufli.
  • Regiony trufli: Piemont (Alba), Marche (Acqualagna), Umbria (Norcia i Spoleto), Toskania (San Miniato).
  • Skład: „aroma” oznacza aromat, „aroma naturale di tartufo” aromat pozyskany z trufli; kawałek grzyba w butelce niczego nie dowodzi.
  • Dawka: kilka kropli na porcję, zawsze na koniec, na danie ciepłe, a nie gorące.
  • Przechowywanie: chłodno i ciemno, w małej butelce; po otwarciu najlepiej zużyć w ciągu 1–2 miesięcy.
Spis treści
  1. Trufle we Włoszech, od Alby po Norcię
  2. Skąd się wzięła oliwa truflowa
  3. Co jest w butelce
  4. Jak czytać skład na etykiecie
  5. Do czego używać oliwy truflowej
  6. Z czym nie przesadzić
  7. Domowa oliwa z truflą
  8. Jak przechowywać oliwę truflową
  9. Pytania i odpowiedzi

Trufle we Włoszech, od Alby po Norcię

Trufle to podziemne owocniki grzybów z rodzaju Tuber, które żyją w symbiozie z korzeniami dębów, leszczyn, topoli, lip i wierzb. We Włoszech zbiera się kilka gatunków, a ustawa z 1985 roku określa, które z nich wolno sprzedawać, w jakich sezonach i jak je zbierać. Poszukiwacz, czyli tartufaio, musi mieć zezwolenie wydawane po egzaminie, szuka trufli z psem i kopie tylko w miejscu, które pies wskaże.

Najcenniejsza jest trufla biała, Tuber magnatum, po włosku tartufo bianco pregiato. Rośnie w Piemoncie, zwłaszcza w Langhe i Roero wokół Alby, w Marche w okolicach Acqualagni, w Toskanii wokół San Miniato i na wzgórzach Crete Senesi, a także w górnej dolinie Tybru w Umbrii i w Molise. Zbiera się ją jesienią, mniej więcej od października do grudnia, i podaje wyłącznie na surowo, startą w cienkie płatki.

Trufla czarna szlachetna, Tuber melanosporum, czyli tartufo nero pregiato, to specjalność wschodniej Umbrii, przede wszystkim okolic Norcii, Spoleto i doliny Nery, a także Marche. Jej sezon przypada na zimę. W przeciwieństwie do białej znosi delikatne ogrzanie, dlatego trafia do sosów, jak w umbryjskim przepisie na strangozzi al tartufo. Latem i jesienią sprzedaje się tańsze gatunki: letnią scorzone (Tuber aestivum) i jej jesienną formę uncinato, a zimą i wiosną białawe bianchetto (Tuber borchii).

Jesienią w Albie, Acqualagnie i San Miniato odbywają się targi poświęcone trufli białej, a w Norcii, pod koniec zimy, czarnej. Ceny zmieniają się co sezon, zależnie od pogody i urodzaju: biała trufla kosztuje w dobrym roku kilka tysięcy euro za kilogram, czarna szlachetna zwykle od kilkuset do ponad tysiąca, a letnia scorzone wielokrotnie mniej. Te liczby tłumaczą, dlaczego tak niewiele oliw truflowych zawiera prawdziwą białą truflę. Truflowe tradycje opisujemy szerzej w przewodnikach oliwa z Umbrii i oliwa z Marche.

Skąd się wzięła oliwa truflowa

W regionach truflowych od dawna łączono truflę z tłuszczem, bo jej aromat dobrze rozpuszcza się w oliwie i maśle. Resztki i małe kawałki, których nie dało się sprzedać, zalewano oliwą albo zamykano w maśle, żeby wykorzystać je w ciągu kilku dni. Takie domowe maceraty służyły do gotowania, a nie do sprzedaży.

Masowa oliwa truflowa pojawiła się dopiero wtedy, gdy przemysł aromatów nauczył się odtwarzać zapach trufli w laboratorium. Pod koniec XX wieku butelki z aromatem rozeszły się po restauracjach w Europie i Ameryce, a dania „al tartufo” trafiły do kart lokali, które nigdy nie widziały świeżej trufli. Wielu kucharzy z regionów truflowych odnosi się do takiej oliwy z rezerwą, bo przyzwyczaja gości do zapachu, który z prawdziwą truflą ma wspólny tylko jeden ton.

Większość oliw truflowych pachnie truflą dzięki jednemu związkowi z laboratorium, a nie dzięki grzybom.

Co jest w butelce

Aromat

Większość oliw truflowych zawdzięcza zapach aromatowi. Jego podstawą jest zwykle 2,4-ditiapentan, inaczej bis(metylotio)metan, związek siarkowy, który naturalnie należy do najważniejszych składników zapachu białej trufli. Można go tanio wytworzyć syntetycznie, a niewielka ilość wystarcza, by oliwa pachniała bardzo intensywnie. Prawdziwa trufla ma jednak dziesiątki lotnych związków, a aromat odtwarza jeden lub kilka z nich, stąd płaski, czosnkowo-gazowy zapach, który szybko męczy. Aromaty „czarnej trufli” mają nieco inny skład, ale działają na tej samej zasadzie.

Macerat z prawdziwą truflą

Rzadziej spotkasz oliwę, w której przez kilka tygodni maceruje się kawałki trufli świeżej, suszonej lub liofilizowanej. Taki produkt pachnie delikatniej, niż można by oczekiwać, bo aromat trufli jest lotny i nietrwały, a trufla suszona lub konserwowana traci go w dużej części. Dlatego wielu producentów dodaje do maceratu także aromat, co musi wynikać ze składu.

Kawałek trufli w butelce

Plasterek lub drobiny grzyba na dnie butelki to najczęściej letnia scorzone, gatunek najtańszy i o najsłabszym zapachu. Wygląda efektownie, ale za zapach odpowiada zwykle aromat wymieniony dalej w składzie. Widok trufli w butelce nie dowodzi więc, że oliwa pachnie truflą dzięki truflom.

Jak czytać skład na etykiecie

Oliwa z dodatkami nie mieści się w kategoriach oliwy, które opisujemy w tekście o klasach oliwy na etykiecie. We Włoszech taki produkt nazywa się zwykle „condimento a base di olio extravergine di oliva”, czyli przyprawa na bazie oliwy extra vergine; ta sama zasada dotyczy oliw cytrusowych z tekstu o agrumato i oliwach smakowych. Jeśli na butelce z truflą widnieje tylko napis „olio extravergine di oliva”, bez słowa o przyprawie, to sygnał ostrzegawczy.

Unijne przepisy o aromatach rozróżniają „aromat”, „aromat naturalny” i naturalny aromat z nazwą źródła. Określenie „aroma naturale di tartufo” jest dozwolone tylko wtedy, gdy co najmniej 95% części aromatyzującej pochodzi z trufli. Samo „aroma” albo „aromi” nie mówi nic o pochodzeniu i zwykle oznacza aromat syntetyczny. Jeśli nazwa produktu eksponuje truflę, skład powinien podawać jej procentową zawartość, a rzetelny producent dopisuje gatunek po łacinie.

Zapis w składzie Co oznacza Czego się spodziewać
olio extravergine di oliva, aroma oliwa z aromatem, bez trufli intensywny, jednowymiarowy zapach
olio extravergine di oliva, tartufo estivo (Tuber aestivum) 1%, aroma kawałek letniej trufli i aromat zapach głównie z aromatu
olio extravergine di oliva, aroma naturale di tartufo aromat pozyskany z trufli łagodniejszy, bardziej złożony zapach
olio extravergine di oliva, tartufo nero (Tuber melanosporum) 3% macerat z czarną truflą, bez aromatu delikatny zapach, wyższa cena
olio di semi lub olio di oliva, aroma baza gorszej klasy i aromat produkt najtańszy, bez zalet oliwy extra vergine

Cena jest dobrym sprawdzianem. Butelka 100 ml za kilka euro z napisem „trufla biała” nie może zawierać istotnej ilości Tuber magnatum, skoro gram tej trufli kosztuje w sezonie kilka euro. Tani produkt nie jest przez to szkodliwy, ale płacisz za aromat i lepiej o tym wiedzieć.

Do czego używać oliwy truflowej

Oliwa truflowa najlepiej pasuje do potraw, które w regionach truflowych podaje się z prawdziwą truflą: tłustych, skrobiowych i łagodnych. To przede wszystkim jajka sadzone i jajecznica, risotto bianco z parmezanem, cienkie tajarin z masłem, puree ziemniaczane, polenta, carpaccio z wołowiny i fonduta, czyli piemoncki sos serowy. Dobrze znosi też grzyby, pizzę bez sosu pomidorowego i grzanki. Zimowa wersja umbryjskiej bruschetty z nową oliwą dostaje startą czarną truflę; gdy jej brakuje, kilka kropli oliwy truflowej na gorącym chlebie jest najprostszym zamiennikiem.

Dodawaj ją na samym końcu, na talerzu, na danie ciepłe, a nie wrzące: w wysokiej temperaturze lotne związki zapachowe ulatniają się w kilka sekund. Bardzo intensywną oliwę możesz rozcieńczyć zwykłą, łagodną oliwą extra vergine w proporcji 1:3 albo 1:4 i używać tej mieszanki jak przyprawy.

Danie Ilość na porcję Uwagi
jajka sadzone, jajecznica 3–4 krople na gotowe jajka, tuż przed podaniem
risotto bianco pół łyżeczki po wmieszaniu masła i parmezanu
tajarin lub tagliolini z masłem 4–5 kropli na talerz, nie na patelnię
puree ziemniaczane pół łyżeczki wmieszać po zdjęciu z ognia
carpaccio z wołowiny 3–4 krople z łagodną oliwą i solą, bez cytryny
grzanki 2–3 krople na kromkę na gorący chleb

Z czym nie przesadzić

Z ilością. Aromat trufli działa progowo: kilka kropli daje przyjemny, ziemisty akcent, a łyżka sprawia, że danie pachnie gazem i czosnkiem, a węch po kilku kęsach się męczy. Zacznij od mniejszej ilości i dodaj więcej na talerzu, jeśli trzeba.

Z gorącem. Smażenie na oliwie truflowej czy dodawanie jej do wrzącego sosu to strata pieniędzy. Aromat znika, a zostaje zwykła oliwa w gorszej kondycji.

Z mocnymi smakami. Pomidor, cytryna, ocet, chili, ryby i owoce morza kłócą się z zapachem trufli albo go przykrywają. Nie łącz też oliwy truflowej z prawdziwą truflą, bo aromat zagłuszy subtelniejszy zapach grzyba, za który zapłaciłeś więcej.

Z oliwą bazową. Najlepsza oliwa truflowa powstaje na łagodnej oliwie, która nie konkuruje z truflą, np. z odmian takich jak Leccino czy liguryjska Taggiasca. Gorzka, pikantna oliwa z wczesnego zbioru zakrywa ziemiste nuty, dlatego do dań z prawdziwą truflą w Umbrii wybiera się oliwy łagodniejsze niż na co dzień.

Domowa oliwa z truflą

Jeśli masz świeżą truflę, nie rób z niej oliwy na zapas. Trufla rośnie w ziemi i może przenosić przetrwalniki bakterii jadu kiełbasianego, a pod warstwą oliwy, bez dostępu tlenu i w temperaturze pokojowej, znajduje się w podobnej sytuacji jak świeży czosnek. Domowy macerat ze świeżą truflą przechowuj w lodówce i zużyj w ciągu kilku dni; zasady bezpieczeństwa omawiamy w tekście o oliwach ziołowych i czosnkowych.

Lepiej wykorzystać truflę na bieżąco. Zetrzyj ją do oliwy podgrzanej do około 60°C, odstaw na kilka minut i od razu wymieszaj z makaronem albo polej nią jajka. Możesz też wymieszać startą truflę z miękkim masłem, zawinąć w folię i zamrozić. Kawałki, które zostały, trzymaj w lodówce zawinięte w papierowy ręcznik, w szczelnym słoiku.

Jak przechowywać oliwę truflową

Aromat trufli jest nietrwały i w otwartej butelce ulatnia się szybciej, niż starzeje się sama oliwa. Kupuj małe butelki, 50–100 ml, jeśli używasz oliwy truflowej okazjonalnie, i zakręcaj je zaraz po użyciu. Trzymaj je w ciemnej szafce w 14–18°C, z dala od kuchenki. Lodówka nie jest potrzebna dla oliwy z aromatem, ale jest konieczna dla domowych maceratów ze świeżą truflą.

Po otwarciu oliwa truflowa zachowuje pełny aromat zwykle przez 1–2 miesiące, później zapach słabnie. Jeśli butelka pachnie już tylko oliwą albo pojawia się zapach starego orzecha czy farby, oliwa zjełczała i lepiej ją wyrzucić. Ogólne zasady znajdziesz w tekście jak przechowywać włoską oliwę.

Pytania i odpowiedzi

Czy oliwa truflowa zawiera prawdziwe trufle?

Najczęściej nie, a jeśli zawiera, to w niewielkiej ilości i głównie dla wyglądu. Za zapach większości oliw truflowych odpowiada aromat, zwykle oparty na 2,4-ditiapentanie. O tym, czy w butelce jest trufla i jaki to gatunek, mówi skład z procentową zawartością i łacińską nazwą grzyba.

Co to jest 2,4-ditiapentan?

To związek siarkowy, który naturalnie występuje w białej trufli i należy do najważniejszych składników jej zapachu. Przemysł wytwarza go syntetycznie i używa jako podstawy aromatu truflowego. Daje intensywny, ale jednowymiarowy zapach, kojarzony z czosnkiem i gazem.

Jak rozpoznać dobrą oliwę truflową?

Dobra oliwa truflowa ma w składzie oliwę extra vergine na pierwszym miejscu, podany gatunek trufli i jej procent, a jeśli zawiera aromat, to najlepiej naturalny aromat trufli. Pachnie ziemiście i grzybowo, a nie ostro gazowo, i nie zostawia chemicznego posmaku. Sprzedawana jest w małych, ciemnych butelkach, w cenie adekwatnej do deklarowanej trufli.

Czy na oliwie truflowej można smażyć?

Nie ma to sensu, bo w wysokiej temperaturze aromat trufli ulatnia się w kilka sekund. Oliwę truflową dodaje się na koniec, na talerzu, na danie ciepłe, ale nie gorące. Do smażenia używaj zwykłej oliwy extra vergine.

Czym różni się oliwa z białą truflą od oliwy z czarną truflą?

Oliwa z białą truflą pachnie intensywniej, z nutami czosnku i sera, i pasuje do jajek, risotta i makaronu z masłem. Oliwa z czarną truflą jest łagodniejsza, bardziej ziemista i leśna, dobrze łączy się z mięsem, ziemniakami i grzybami. Różnicę tworzy jednak głównie rodzaj użytego aromatu, bo prawdziwej trufli bywa w obu niewiele.

Ile oliwy truflowej dodać do risotta?

Na porcję risotta wystarczy około pół łyżeczki, dodanej po wmieszaniu masła i sera, tuż przed podaniem. Większa ilość zagłusza smak ryżu i parmezanu. Bardzo intensywną oliwę truflową rozcieńcz wcześniej zwykłą, łagodną oliwą extra vergine.

Czy oliwa truflowa jest oliwą extra vergine?

Nie, bo dodatek aromatu lub trufli wyprowadza produkt poza kategorie oliwy. Na etykiecie powinna być nazwana przyprawą na bazie oliwy extra vergine, po włosku „condimento a base di olio extravergine di oliva”. Oliwa bazowa może mieć klasę extra vergine, ale produkt końcowy już nie.

Jak długo można przechowywać otwartą oliwę truflową?

Otwarta oliwa truflowa zachowuje pełny aromat zwykle przez 1–2 miesiące, jeśli stoi zamknięta w ciemnym, chłodnym miejscu. Później zapach słabnie, a oliwa bazowa starzeje się jak każda inna. Domowe maceraty ze świeżą truflą trzymaj w lodówce i zużyj w ciągu kilku dni.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Czytaj także