Oliwa z Umbrii to intensywna oliwa extra vergine z jedynego regionu środkowych Włoch bez dostępu do morza, tłoczona głównie z odmiany Moraiolo, uzupełnianej przez Frantoio i Leccino. Ma zieloną barwę, zapach karczocha, trawy i zielonego migdała oraz wyraźną gorycz i pikantność. Region produkuje zaledwie około 2% włoskiej oliwy, ale jego oliwy należą do najwyżej cenionych w kraju.
Umbria ma około 27 tys. ha gajów i ponad 7 mln drzew. Najbardziej znany jest pas wzgórz między Asyżem a Spoleto, Fascia Olivata, który w 2018 roku jako pierwsze miejsce we Włoszech trafił na listę rolniczego dziedzictwa FAO. Cały region obejmuje jedna nazwa chroniona, Umbria DOP, podzielona na pięć stref.
- Region
- Umbria
- Główne odmiany
- Moraiolo, Frantoio, Leccino
- Oznaczenia
- Umbria DOP
W skrócie
- Region: Umbria, środkowe Włochy; gaje głównie na wzgórzach między Asyżem, Spoleto, Trevi, jeziorem Trasimeno, Orvieto i Amelią.
- Odmiany: Moraiolo, Frantoio i Leccino, a lokalnie Dolce Agogia, San Felice i Rajo.
- Oznaczenie: Umbria DOP z pięcioma wzmiankami geograficznymi, kwasowość do 0,65%.
- Smak: zielony, z karczochem, trawą i migdałem, wyraźnie gorzki i pikantny.
- Skala: około 27 tys. ha gajów, ponad 7 mln drzew, około 2% włoskiej produkcji.
- Sezon: zbiór od końca października do grudnia; jesienią święto otwartych tłoczni Frantoi Aperti.
Spis treści
- Zielone serce Włoch bez morza
- Fascia Olivata: gaje między Asyżem a Spoleto
- Historia zapisana w drzewach
- Moraiolo i jego towarzysze
- Umbria DOP: jedna nazwa, pięć wzgórz
- Jak smakuje umbryjska oliwa
- Tłocznie, Frantoi Aperti i olio nuovo
- Umbryjska kuchnia na oliwie
- Jak kupować oliwę z Umbrii
- Pytania i odpowiedzi
Zielone serce Włoch bez morza
Umbria leży w samym środku Półwyspu Apenińskiego, między Toskanią, Marche i Lacjum, i jako jedyny region środkowych Włoch nie ma wybrzeża. Oliwki rosną tu na wzgórzach otaczających doliny Tybru, Topino i Clitunno oraz jezioro Trasimeno, zwykle na wysokości 200–600 m. Niżej, na dnach dolin, zimą zalega zimne powietrze, wyżej zaczynają się lasy dębowe i pastwiska Apeninów.
Klimat jest kontynentalny jak na oliwkę: lata gorące, zimy chłodne, z przymrozkami i czasem śniegiem. Dlatego gaje zajmują stoki zwrócone na południe i zachód, a drzewa sadzi się na wapiennych, kamienistych glebach, z których woda szybko spływa. Chłodna jesień spowalnia dojrzewanie, a oliwki długo pozostają zielone i bogate w polifenole, co daje typową dla regionu gorycz i ostrość.
Fascia Olivata: gaje między Asyżem a Spoleto
Fascia Olivata, czyli oliwny pas, to ciąg wzgórz u podnóża Apeninów od Asyżu przez Spello, Foligno, Trevi i Campello sul Clitunno po Spoleto. Drzewa rosną na stromych stokach, często na tarasach i półokrągłych podmurówkach z kamienia, wznoszonych przez stulecia. Te konstrukcje chronią glebę przed erozją i dobrze odprowadzają wodę, a jednocześnie wymagają ciągłej, ręcznej pracy.
W 2018 roku FAO wpisała ten krajobraz na listę Globalnie Ważnych Systemów Dziedzictwa Rolniczego, jako pierwsze takie miejsce we Włoszech. Dla odwiedzających to jedna z najpiękniejszych tras oliwnych kraju: drogi i ścieżki wiją się między gajami, z widokiem na dolinę Umbrii i średniowieczne miasteczka. Opis wędrówki znajdziesz w przewodniku Fascia Olivata: gaje między Asyżem a Spoleto.
Historia zapisana w drzewach
Uprawa oliwki w Umbrii sięga czasów Etrusków, a Rzymianie rozwinęli ją wzdłuż Via Flaminia, która przecina region. W średniowieczu gaje utrzymywały klasztory benedyktyńskie i franciszkańskie, a oliwa służyła w liturgii, do oświetlenia kościołów i w codziennej kuchni. Najsłynniejszym świadkiem tej historii jest oliwka świętego Emiliana w Bovarze pod Trevi, uważana za najstarsze drzewo oliwne regionu i szacowana na około 1700 lat; według legendy do jej pnia przywiązano męczennika Emiliana.
Umbria, podobnie jak cała środkowa Italia, ucierpiała w czasie wielkiego mrozu w styczniu 1985 roku, gdy zniszczeniu uległa duża część drzew. Wiele gajów odbudowano z odrostów, a nowe nasadzenia częściej opierano na odpornym Leccino. Od końca lat 90. region ma własne oznaczenie DOP, a od 2004 roku szlak oliwny łączący tłocznie, gospodarstwa i miasteczka.
Moraiolo i jego towarzysze
Moraiolo
Moraiolo jest odmianą, która nadaje umbryjskiej oliwie charakter. Ma drobny, okrągły owoc, który dojrzewając ciemnieje, i jedną z najwyższych zawartości polifenoli wśród włoskich odmian. Oliwa jest owocowa i roślinna, z nutą świeżej oliwki i ziół, a w ustach mocno gorzka i pikantna. Drzewo dobrze znosi kamieniste stoki, ale jest podatne na pawie oczko, grzybową chorobę liści.
Frantoio i Leccino
Frantoio wnosi do kupażu elegancję: nuty świeżej trawy i zielonego jabłka oraz zrównoważoną gorycz. Leccino jest łagodniejsze, kwiatowe i migdałowe, z delikatną goryczą, a drzewo lepiej znosi mróz. Typowa umbryjska oliwa to kupaż tej trójki, w którym Moraiolo nadaje siłę, a Leccino ją łagodzi.
Dolce Agogia, San Felice i Rajo
Każda strefa ma też swoje lokalne odmiany. Dolce Agogia z okolic jeziora Trasimeno to odmiana kapryśna, wrażliwa na muszkę oliwną i suszę, o nieregularnym plonie, ale daje oliwę z nutą zielonego migdała, karda i ziół. San Felice, typowa dla Colli Martani, pachnie trawą i karczochem, a Rajo jest wizytówką Colli Amerini na południu regionu.
Umbria DOP: jedna nazwa, pięć wzgórz
Umbria DOP była pierwszą włoską nazwą chronioną oliwy obejmującą cały region. Każda butelka musi nosić jedną z pięciu wzmianek geograficznych, które różnią się składem odmian, a kwasowość nie może przekroczyć 0,65%, przy dopuszczalnych 0,8% dla zwykłej oliwy extra vergine. Oliwę certyfikuje nieco ponad 200 producentów.
| Wzmianka | Gminy | Skład odmian |
|---|---|---|
| Colli Assisi-Spoleto | 29 | Moraiolo min. 60%, Leccino i Frantoio do 30%, inne do 10% |
| Colli Martani | 15 | Moraiolo min. 20%, San Felice, Frantoio i Leccino do 80%, inne do 10% |
| Colli Amerini | 9 | Moraiolo min. 15%, Rajo, Leccino i Frantoio do 85%, inne do 10% |
| Colli del Trasimeno | 17 | Dolce Agogia min. 15%, Frantoio i Leccino min. 65%, inne do 10% |
| Colli Orvietani | około 17 | Moraiolo min. 15%, Leccino do 60%, Frantoio do 30%, inne do 20% |
Najbardziej intensywne są oliwy z Colli Assisi-Spoleto, gdzie dominuje Moraiolo. Colli Martani i Colli Amerini dają oliwy średnio intensywne, z nutą karczocha, a oliwy znad Trasimeno i z okolic Orvieto, z większym udziałem Leccino i Frantoio, są łagodniejsze i bardziej kwiatowe.
Jak smakuje umbryjska oliwa
Świeża oliwa z Umbrii ma intensywnie zieloną barwę i zapach roślin: karczocha w różnych jego częściach, sałaty, zielonego migdała, liścia oliwnego i ziół. W ustach jest gęsta, wyraźnie gorzka, a pikantność długo zostaje w gardle. To styl zbliżony do oliw z Chianti, ale zwykle jeszcze bardziej surowy, zwłaszcza gdy w kupażu dominuje Moraiolo.
Wysoka zawartość polifenoli sprawia, że umbryjska oliwa długo zachowuje świeżość. Przez pierwsze tygodnie po tłoczeniu, jako olio nuovo, bywa wręcz agresywna, po dwóch, trzech miesiącach łagodnieje i nabiera harmonii. Jeśli wolisz łagodniejsze oliwy, szukaj wzmianek Colli del Trasimeno lub Colli Orvietani.
Tłocznie, Frantoi Aperti i olio nuovo
Oliwę z Umbrii przerabia około 230–250 tłoczni, od małych rodzinnych frantoi w średniowiecznych miasteczkach po nowoczesne zakłady w dolinie. Zbiór zaczyna się pod koniec października i trwa do grudnia, a większość gajów zbiera się ręcznie albo z pomocą ręcznych wibratorów, bo na stromych tarasach maszyny niewiele pomagają. Wydajność wczesnego zbioru jest niska, zwykle 10–15 kg oliwy ze 100 kg owoców.
Jesienią region świętuje nową oliwę podczas Frantoi Aperti, cyklu weekendów otwartych tłoczni, degustacji, spacerów po gajach i kolacji z olio nuovo. To najlepszy moment na wizytę: tłocznie pokazują pracę maszyn, a w miasteczkach od Trevi po Spello podaje się bruschettę z oliwą prosto z dekantera. Szczegóły opisujemy w tekście Frantoi Aperti w Umbrii. Region jest też gospodarzem ogólnokrajowego konkursu Ercole Olivario, związanego z Perugią.
Historię tłoczenia najlepiej poznać w dwóch muzeach. W Trevi działa muzeum cywilizacji oliwnej, poświęcone uprawie i dawnym tłoczniom Fascia Olivata, a w Torgiano pod Perugią Muzeum Drzewa Oliwnego i Oliwy pokazuje kamienne żarna, prasy, lampy oliwne i naczynia z różnych epok. Oba łatwo połączyć z jesienną wizytą w tłoczniach, a więcej adresów zebraliśmy w przeglądzie muzeów oliwy we Włoszech.
Umbryjska kuchnia na oliwie
Najprostszym sprawdzianem nowej oliwy jest bruschetta con olio nuovo: opieczona kromka chleba, natarta czosnkiem, posolona i obficie polana świeżą oliwą. Torta al testo, płaski placek z mąki, oliwy i wody, piecze się na rozgrzanej płycie i przekłada wędlinami lub warzywami, a cresciole con i ciccioli łączą ciasto z oliwą ze skwarkami.
Gorzka umbryjska oliwa pasuje do kuchni górskiej i strączkowej: soczewicy z Castelluccio, zupy z cieciorki, fasoli i dziczyzny. Strangozzi z czarną truflą z okolic Spoleto i Norcii podaje się z sosem z oliwy, odrobiny czosnku i tartej trufli, a sałatka z orkiszem dostaje surową oliwę DOP na koniec. Do smażenia i duszenia wystarczy tańsza oliwa, a najlepsze butelki zostaw do polewania gotowych dań.
Jak kupować oliwę z Umbrii
W okolicach Spoleto i Foligno działają duże włoskie firmy oliwne, które butelkują oliwy z różnych krajów. Nazwa umbryjskiego miasta w adresie rozlewni nie oznacza więc, że oliwa pochodzi z Umbrii. Pewność daje oznaczenie Umbria DOP albo oliwa kupiona bezpośrednio od gospodarstwa lub tłoczni.
Orientacyjnie litr dobrej umbryjskiej oliwy kosztuje w tłoczni 15–25 euro, a oliwy DOP z małych gospodarstw i nagradzane kupaże 25–40 euro za litr. Najkorzystniej kupuje się w listopadzie, bezpośrednio w tłoczni.
Pytania i odpowiedzi
Dlaczego oliwa z Umbrii jest gorzka?
Gorycz pochodzi z odmiany Moraiolo, która ma bardzo dużo polifenoli, oraz z wczesnego zbioru zielonych owoców. Chłodna jesień w środkowych Włoszech spowalnia dojrzewanie, więc oliwki długo zachowują te związki. Gorycz i ostrość są znakiem świeżości i jakości, a nie wadą.
Czym jest Umbria DOP?
To chroniona nazwa pochodzenia oliwy extra vergine z całej Umbrii, podzielona na pięć wzmianek geograficznych: Colli Assisi-Spoleto, Colli Martani, Colli Amerini, Colli del Trasimeno i Colli Orvietani. Każda ma własne zasady co do odmian, a kwasowość nie może przekroczyć 0,65%. Była to pierwsza włoska DOP oliwy obejmująca cały region.
Co to jest Fascia Olivata?
Fascia Olivata to pas gajów oliwnych na wzgórzach między Asyżem a Spoleto, przez Spello, Foligno, Trevi i Campello sul Clitunno. W 2018 roku FAO wpisała go na listę Globalnie Ważnych Systemów Dziedzictwa Rolniczego jako pierwsze takie miejsce we Włoszech. To popularna trasa piesza i rowerowa, najpiękniejsza jesienią.
Czym jest Frantoi Aperti?
Frantoi Aperti to jesienne święto otwartych tłoczni w Umbrii, rozłożone na kilka weekendów października i listopada. Tłocznie pokazują pracę w sezonie, a miasteczka organizują degustacje nowej oliwy, spacery i kolacje. To dobra okazja, by kupić olio nuovo bezpośrednio od producenta.
Która oliwa z Umbrii jest najłagodniejsza?
Najłagodniejsze są oliwy z wzmianek Colli del Trasimeno i Colli Orvietani, w których jest więcej Leccino i Frantoio. Mają kwiatowe i migdałowe nuty oraz umiarkowaną gorycz. Najmocniejsze są oliwy z Colli Assisi-Spoleto, z co najmniej 60% Moraiolo.
Kiedy jechać do Umbrii na oliwę?
Najlepszy czas to druga połowa października i listopad, gdy trwa zbiór, tłocznie pracują, a w regionie odbywa się Frantoi Aperti. Wtedy można spróbować olio nuovo w tłoczniach i restauracjach. Wiosną gaje są spokojniejsze i lepsze na długie wędrówki.
Ile lat ma najstarsze drzewo oliwne w Umbrii?
Za najstarsze drzewo regionu uchodzi oliwka świętego Emiliana w Bovarze pod Trevi, szacowana na około 1700 lat. Według legendy do jej pnia przywiązano męczennika Emiliana. To jeden z najczęściej odwiedzanych punktów na oliwnych trasach wokół Trevi.
