Magazyn o oliwie z Italii
DOP i IGP

Umbria DOP: oliwa z pięciu wzgórz od Asyżu po Orvieto

Umbria DOP obejmuje cały region i pięć wzmianek geograficznych, od gorzkiej oliwy z Moraiolo spod Asyżu i Spoleto po łagodniejsze oliwy znad Trasimeno

Umbria DOP: ilustracja

Umbria DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP) dla oliwy extra vergine z całego regionu Umbria, zarejestrowana w Unii Europejskiej w 1997 roku. Każda butelka musi nosić jedną z pięciu wzmianek geograficznych: Colli Assisi-Spoleto, Colli Martani, Colli Amerini, Colli del Trasimeno albo Colli Orvietani. Od wybranej wzmianki zależą skład odmianowy, minimalna zawartość polifenoli i profil smaku, jakiego oczekuje panel degustacyjny.

Umbria daje zaledwie około 2% włoskiej oliwy, ale jej gaje, wspinające się po wapiennych zboczach między Asyżem a Spoleto, należą do najbardziej rozpoznawalnych krajobrazów oliwnych Włoch. Wspólnym mianownikiem regionu jest odmiana Moraiolo: drobna, odporna, dająca oliwę zieloną, gorzką i pikantną, która w najsłynniejszej podstrefie musi stanowić większość kupażu.

Oznaczenie
Umbria DOP
Typ
Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
Region
Umbria
Obszar
cały region Umbria z pięcioma wzmiankami: Colli Assisi-Spoleto, Colli Martani, Colli Amerini, Colli del Trasimeno, Colli Orvietani
Odmiany
Moraiolo, Frantoio, Leccino, San Felice, Rajo, Dolce Agogia (udziały zależne od wzmianki, np. min. 60% Moraiolo w Colli Assisi-Spoleto)
Rejestracja w UE
1997

W skrócie

  • Obszar: cały region Umbria, czyli prowincje Perugia i Terni, podzielony na pięć wzmianek geograficznych.
  • Odmiany: Moraiolo, Frantoio i Leccino oraz lokalne San Felice, Rajo i Dolce Agogia; udział Moraiolo od co najmniej 15% do co najmniej 60%, zależnie od wzmianki.
  • Zbiór: prosto z drzewa, ręcznie lub mechanicznie, najpóźniej do 31 grudnia.
  • Parametry: kwasowość do 0,65%, ocena panelu co najmniej 7 punktów, polifenole od 100 do 150 mg/kg zależnie od wzmianki.
  • Opakowanie: szkło lub blacha ocynowana, najwyżej 5 l, z rokiem zbioru i plombą gwarancyjną z kodem.
  • Rejestracja: 1997 rok, zmiana dyscyplinarza zatwierdzona przez Komisję Europejską w 2014 roku.
Spis treści
  1. Pięć wzmianek na mapie regionu
  2. Kupaż zapisany w przepisach
  3. Moraiolo i towarzysze
  4. Od Etrusków do mroźnej zimy 1985 roku
  5. Zbiór, plon i tłoczenie
  6. Normy ostrzejsze niż dla zwykłej extra vergine
  7. Jak smakuje oliwa z każdej wzmianki
  8. Etykieta, wzmianka i plomba
  9. Umbryjska oliwa na talerzu
  10. Gdzie spróbować i jak kupować
  11. Pytania i odpowiedzi

Pięć wzmianek na mapie regionu

Umbria jest jedynym regionem półwyspu Apenińskiego bez dostępu do morza, a jej oliwki rosną głównie na wzgórzach i niższych stokach gór, od doliny Tybru po Valnerinę. Dyscyplinarz obejmuje cały region, ale dzieli go na pięć wzmianek geograficznych, czyli podstref, z których każda ma własne zasady. Wzmianka nie jest ozdobnikiem: musi trafić na etykietę obok słowa Umbria.

Najbardziej znane są Colli Assisi-Spoleto, pas wzgórz ciągnący się od Gubbio i Gualdo Tadino przez Asyż, Spello, Foligno, Trevi i Campello sul Clitunno do Spoleto, a dalej przez Valnerinę aż po Norcię, Cascię i Terni. Samo Spoleto jest podzielone między dwie wzmianki: gaje na wschód od drogi Flaminia należą do Colli Assisi-Spoleto, a te na zachód od niej do Colli Martani. Ta druga podstrefa obejmuje wzgórza wokół Todi, Montefalco, Bevagny, Giano dell’Umbria, Massa Martany i Gualdo Cattaneo, sięgając na północy do Torgiano, Deruty i Bastii Umbry.

Na południu, w prowincji Terni, leżą Colli Amerini z Amelią, Narni, Otricoli, Giove i Lugnano in Teverina. Północny zachód to Colli del Trasimeno: brzegi jeziora Trasimeno z Castiglione del Lago, Magione, Passignano i Tuoro, a także Perugia i górna dolina Tybru z Città di Castello i Umbertide. Ostatnia wzmianka, Colli Orvietani, obejmuje okolice Orvieto, Città della Pieve, Ficulle, Fabro i Marsciano, czyli zachodnią Umbrię graniczącą z Toskanią i Lacjum. Szerszy obraz regionu, z jego tłoczniami i krajobrazem, daje nasz przewodnik oliwa z Umbrii.

Kupaż zapisany w przepisach

Każda wzmianka ma inny przepis na kupaż, ustalony na podstawie tego, co od pokoleń rośnie w tamtejszych gajach. Wspólny jest tylko obowiązkowy udział Moraiolo, choć w bardzo różnej skali: od co najmniej 15% pod Orvieto i Amelią do co najmniej 60% między Asyżem a Spoleto. Tabela zbiera najważniejsze parametry dyscyplinarza.

Wzmianka Skład odmianowy Plon oliwek z ha (gaje specjalistyczne) Wydajność oliwy Polifenole Profil wymagany przez dyscyplinarz
Colli Assisi-Spoleto Moraiolo min. 60%, Leccino i Frantoio do 30%, inne do 10% do 5000 kg do 21% min. 150 mg/kg intensywnie owocowy, mocna gorycz i ostrość
Colli Martani Moraiolo min. 20%, San Felice, Leccino i Frantoio do 80%, inne do 10% do 5500 kg do 19% min. 125 mg/kg średnio lub intensywnie owocowy, gorycz i ostrość mocne albo średnie
Colli Amerini Moraiolo min. 15%, Rajo, Leccino i Frantoio do 85%, inne do 10% do 6500 kg do 17% min. 100 mg/kg średnio owocowy, gorycz i ostrość średnie albo lekkie
Colli del Trasimeno Moraiolo i Dolce Agogia łącznie min. 15%, Frantoio i Leccino min. 65% do 6500 kg do 17% min. 100 mg/kg średnio lub lekko owocowy, gorycz i ostrość średnie albo lekkie
Colli Orvietani Moraiolo min. 15%, Leccino do 60%, Frantoio do 30% do 6500 kg do 17% min. 100 mg/kg średnio owocowy, średnia gorycz i ostrość

Wspólne dla wszystkich wzmianek są kwasowość do 0,65%, liczba nadtlenkowa do 12 meq O2/kg i ocena panelu co najmniej 7 punktów. Barwa może być od zielonej do żółtej, a w oliwach znad Trasimeno nawet złotożółta.

Im bliżej Spoleto, tym więcej Moraiolo w butelce i tym mocniej oliwa drapie w gardle.

Moraiolo i towarzysze

Moraiolo to odmiana o drobnych, okrągłych owocach, dobrze radząca sobie na suchych, kamienistych zboczach, ale podatna na pawie oczko, grzybową chorobę liści wywoływaną przez Spilocaea oleaginea. Daje oliwę o zielonym, intensywnym owocu, z nutami świeżej trawy, karczocha i liści oliwnych, a także z wyraźną goryczą i ostrością, które biorą się z wysokiej zawartości polifenoli. Dlatego Colli Assisi-Spoleto, gdzie Moraiolo stanowi co najmniej 60% kupażu, mają najwyższy próg polifenoli w całym oznaczeniu.

Frantoio wnosi do kupażu elegancję: zapach świeżo skoszonej trawy i niedojrzałego jabłka oraz zrównoważoną gorycz. Leccino łagodzi całość nutami dojrzałego owocu, kwiatów i słodkiego migdała. Obie odmiany pochodzą z Toskanii i dominują w zachodniej Umbrii, nad Trasimeno i pod Orvieto, gdzie krajobraz i klimat przypominają sąsiedni region.

Trzy odmiany lokalne nadają podstrefom własny charakter. San Felice, typowa dla Colli Martani, pachnie trawą łąkową i karczochem, a gorycz i ostrość ma lekkie i harmonijne. Dolce Agogia, odmiana znad Trasimeno, daje oliwę miękką, z nutą migdała i karczocha; w wersji jednoodmianowej pojawiają się też zielony migdał, kardy i nuty balsamiczne. Rajo, spotykana głównie w Colli Amerini, rzadko trafia do butelek jako oliwa jednoodmianowa, ale w kupażach z południa regionu ma stałe miejsce.

Od Etrusków do mroźnej zimy 1985 roku

Oliwki uprawiali tu już Etruskowie, którzy zakładali miasta na wzgórzach dzisiejszej zachodniej Umbrii, w tym Perugię i Orvieto. Od I wieku p.n.e. umbryjska oliwa trafiała na rynek rzymski; bliskość stolicy i droga Flaminia ułatwiały handel. Po średniowiecznym kryzysie uprawa odrodziła się wraz z rozwojem wielkich majątków ziemskich i dóbr kościelnych, które obsadzały zbocza drzewami i budowały tarasy.

Tak powstał krajobraz, który najlepiej widać na zboczach między Asyżem a Spoleto: pas gajów na tarasach podtrzymywanych kamiennymi murkami, ponad doliną Topino i Clitunno. W 2018 roku FAO wpisała go na listę światowo ważnych systemów dziedzictwa rolniczego (GIAHS). Opisujemy go szczegółowo w tekście o trasie Fascia Olivata.

Najcięższą próbą dla umbryjskich gajów w XX wieku był mróz ze stycznia 1985 roku, który w środkowych Włoszech zniszczył lub poważnie uszkodził ogromną liczbę drzew. Wiele z nich ścięto przy ziemi i odbudowano z odrostów, dlatego część gajów, które wyglądają na stare, ma w rzeczywistości młode korony na starych pniach. Chroniona nazwa pochodzenia, przyznana w 1997 roku, była dla regionu sposobem na odbudowę wartości oliwy po tych stratach.

Zbiór, plon i tłoczenie

Oliwki zbiera się prosto z drzewa: ręcznie, metodą zwaną brucatura, czyli przeczesywaniem gałęzi, albo za pomocą maszyn, najczęściej grzebieni i wstrząsaczy z siatkami. Dyscyplinarz wymaga, by zbiór zakończył się do 31 grudnia. W praktyce większość umbryjskich gajów zbiera się od końca października do początku grudnia, a pierwsze, bardzo zielone oliwy pojawiają się w tłoczniach na przełomie października i listopada.

Plony są niższe niż w wielu innych oznaczeniach. W gajach specjalistycznych Colli Assisi-Spoleto można zebrać najwyżej 5000 kg oliwek z hektara, w Colli Martani 5500 kg, a w trzech pozostałych wzmiankach 6500 kg. Wydajność oliwy nie może przekroczyć 21% w Colli Assisi-Spoleto, 19% w Colli Martani i 17% w pozostałych podstrefach. W latach szczególnie urodzajnych nadwyżkę trzeba usunąć staranną selekcją, a całkowita produkcja nie może przekroczyć limitu o więcej niż 20%.

Tłoczenie może się odbywać wyłącznie metodami mechanicznymi i fizycznymi, które nie zmieniają naturalnych cech owocu. Dyscyplinarz nie zabrania tradycyjnych kamiennych żaren, ale większość tłoczni w regionie pracuje na liniach ciągłych z dekanterem. Dobre tłocznie przerabiają owoce zwykle w ciągu doby od zbioru, bo każda godzina zwłoki obniża zawartość polifenoli, które w tej DOP są wymagane prawem.

Normy ostrzejsze niż dla zwykłej extra vergine

Ogólne przepisy unijne dopuszczają w oliwie extra vergine kwasowość do 0,8%, liczbę nadtlenkową do 20 meq O2/kg i współczynnik K232 do 2,5. Umbria DOP obniża te granice do 0,65% kwasowości, 12 meq O2/kg nadtlenków i 2,0 dla K232, a K270 do 0,20. Oznacza to oliwę z owoców zdrowych, przerobionych szybko i przechowywanych bez kontaktu z powietrzem.

Najciekawszy jest jednak próg polifenoli, różny w każdej wzmiance. Colli Assisi-Spoleto wymagają co najmniej 150 mg/kg, Colli Martani 125 mg/kg, a pozostałe podstrefy 100 mg/kg. Dobre oliwy z Moraiolo przekraczają te wartości kilkukrotnie, co czuć w ustach jako gorycz i drapanie w gardle, zwłaszcza w pierwszych tygodniach po tłoczeniu.

Panel degustacyjny ocenia każdą partię i musi przyznać co najmniej 7 punktów. Co sezon odkłada się próbki wzorcowe, z którymi porównuje się kolejne partie, a nad całym oznaczeniem czuwa niezależna jednostka certyfikująca, zatwierdzona przez włoskie ministerstwo rolnictwa.

Jak smakuje oliwa z każdej wzmianki

Colli Assisi-Spoleto dają najmocniejsze oliwy oznaczenia: intensywnie zielone, z zapachem karczocha, liścia oliwnego i świeżej trawy, z mocną goryczą i ostrością, które utrzymują się długo po przełknięciu. To oliwy na zimę, do zup strączkowych i grillowanego mięsa. Colli Martani są niewiele łagodniejsze, z wyraźną nutą łąki, którą wnosi San Felice.

Colli Amerini i Colli Orvietani mają owocowość średnią, gorycz i ostrość wyważone, często z nutą migdała i sałaty. Najłagodniejsze bywają oliwy znad Trasimeno, gdzie jezioro łagodzi klimat, a Frantoio, Leccino i Dolce Agogia dają oliwy okrągłe, złotozielone, z owocową słodyczą w finiszu. Jeśli dopiero poznajesz włoskie oliwy, zacznij od Trasimeno, a po Spoleto sięgnij, gdy polubisz gorycz.

Etykieta, wzmianka i plomba

Etykieta Umbria DOP podlega kilku zasadom, które ułatwiają rozpoznanie oryginału. Wzmianka geograficzna musi być wydrukowana literami nie większymi niż słowo Umbria, a nazwy gmin, posiadłości czy gospodarstw najwyżej o połowę mniejszymi od nazwy DOP. Ogólne zasady czytania włoskich etykiet z oznaczeniami opisujemy w tekście jak czytać oznaczenia DOP i IGP.

Jeśli na butelce widzisz napis „olio umbro” bez wzmianki i bez unijnego znaku, masz do czynienia z oliwą spoza systemu DOP, nawet jeśli pochodzi z Umbrii.

Umbryjska oliwa na talerzu

W Umbrii oliwa nie jest dodatkiem, tylko głównym składnikiem prostych potraw. Najlepszym sprawdzianem nowej oliwy z Colli Assisi-Spoleto jest bruschetta z olio nuovo: opieczony chleb bez soli natarty czosnkiem, sól i hojna porcja zielonej oliwy prosto z tłoczni. O tym, czym różni się świeża oliwa z listopada od tej sprzed kilku miesięcy, piszemy w tekście olio nuovo.

Do strangozzi z czarną truflą, typowych dla okolic Spoleto i Norcii, lepiej wybrać łagodniejszą oliwę z Trasimeno lub Colli Amerini, która nie przykryje aromatu trufli. Z kolei sałatka z orkiszu z warzywami i zupy z soczewicy z Castelluccio potrzebują oliwy mocnej, z wyraźną goryczą, czyli Colli Assisi-Spoleto albo Colli Martani.

Oliwa trafia też do ciasta: torta al testo, płaski placek pieczony na rozgrzanej płycie, zawiera jej niewiele, ale nadziewa się go wędlinami, smażonymi warzywami i ziołami polanymi oliwą. W kuchni domowej Umbryjczycy często używają tej samej oliwy DOP do wszystkiego, łącznie z duszeniem warzyw, choć do smażenia na głębokim tłuszczu sięgają po tańszą oliwę.

Gdzie spróbować i jak kupować

Region ma około 25–27 tys. ha gajów, ponad 7 mln drzew i około 230 czynnych tłoczni, a certyfikację DOP prowadzi nieco ponad 200 producentów. W 2020 roku do systemu DOP zgłoszonych było około 6500 ha gajów, czyli mniej więcej jedna czwarta umbryjskiej powierzchni oliwnej; w Kalabrii czy na Sardynii ten odsetek nie przekraczał kilku procent. Ilość certyfikowanej oliwy wahała się w latach 2001–2019 od około 480 do ponad 800 t rocznie.

Najlepszy moment na wizytę to jesienne święto Frantoi Aperti, gdy przez kilka weekendów od połowy października do połowy listopada tłocznie otwierają drzwi dla gości i nalewają nową oliwę na chleb. W Perugii odbywa się też Ercole Olivario, jeden z najstarszych włoskich konkursów oliw, prowadzony przez umbryjskie izby handlowe.

Kupując Umbria DOP, wybieraj butelki z rokiem zbioru z ostatniego sezonu i ciemnego szkła. Butelka 0,5 l kosztuje we Włoszech zwykle od około 10 do 20 euro, zależnie od producenta i wzmianki. Oliwę przechowuj w chłodzie, w temperaturze 14–18°C, i zużyj w ciągu kilku miesięcy od otwarcia, bo intensywność Moraiolo słabnie z czasem.

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza skrót DOP na oliwie z Umbrii?

DOP to Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP). Oznacza, że oliwki wyrosły w Umbrii, zostały przetłoczone w regionie, a oliwa spełnia zasady dyscyplinarza dotyczące odmian, plonów i jakości. Umbria DOP jest chroniona w Unii Europejskiej od 1997 roku.

Jakie są wzmianki geograficzne Umbria DOP?

Umbria DOP ma pięć wzmianek: Colli Assisi-Spoleto, Colli Martani, Colli Amerini, Colli del Trasimeno i Colli Orvietani. Każda ma własny skład odmianowy, plony i minimalną zawartość polifenoli. Wzmianka musi być podana na etykiecie obok nazwy Umbria.

Z jakich odmian powstaje oliwa Umbria DOP?

Podstawą są Moraiolo, Frantoio i Leccino, uzupełniane lokalnymi odmianami San Felice, Rajo i Dolce Agogia. Udział Moraiolo zależy od wzmianki: co najmniej 60% w Colli Assisi-Spoleto, 20% w Colli Martani i 15% w pozostałych podstrefach. Nad Trasimeno minimum 15% dotyczy łącznie Moraiolo i Dolce Agogia.

Jaka jest maksymalna kwasowość oliwy Umbria DOP?

Kwasowość oliwy Umbria DOP nie może przekraczać 0,65%, podczas gdy zwykła oliwa extra vergine może mieć do 0,8%. Liczba nadtlenkowa musi być nie wyższa niż 12 meq O2/kg. Dobre oliwy z regionu mają zwykle kwasowość kilka razy niższą od limitu.

Dlaczego oliwa z Umbrii jest gorzka i ostra?

Gorycz i ostrość pochodzą z polifenoli, których najwięcej ma odmiana Moraiolo, podstawa kupaży z okolic Asyżu i Spoleto. Dyscyplinarz wymaga w tej wzmiance co najmniej 150 mg/kg polifenoli. Gorycz łagodnieje z upływem miesięcy od tłoczenia.

Która oliwa Umbria DOP jest najłagodniejsza?

Najłagodniejsze są zwykle oliwy z wzmianki Colli del Trasimeno, oparte na Frantoio, Leccino i Dolce Agogia. Dyscyplinarz przewiduje dla nich owocowość średnią lub lekką oraz średnią albo lekką gorycz i ostrość. Łagodne bywają też oliwy z Colli Amerini i Colli Orvietani.

Kiedy w Umbrii zbiera się oliwki?

Zbiór w Umbrii trwa zwykle od końca października do grudnia, a dyscyplinarz Umbria DOP wymaga, by zakończył się do 31 grudnia. Oliwki zrywa się z drzewa ręcznie lub mechanicznie. Pierwsza nowa oliwa trafia do tłoczni na przełomie października i listopada.

Do czego najlepiej używać oliwy Umbria DOP?

Mocne oliwy z Colli Assisi-Spoleto najlepiej smakują na surowo: na bruschetcie, w zupach z soczewicy i ciecierzycy, na grillowanym mięsie. Łagodniejsze oliwy znad Trasimeno i z Colli Amerini pasują do trufli, ryb słodkowodnych i sałat. Do smażenia na głębokim tłuszczu wystarczy tańsza oliwa.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu