Testaroli al pesto to danie z Lunigiany, w którym rolę makaronu odgrywa placek z mąki, wody i soli, upieczony w testo, czyli żeliwnym lub glinianym naczyniu z ciężką pokrywą. Placek kroi się w romby, parzy chwilę we wrzątku i miesza z pesto, którego podstawą jest surowa oliwa.
Testaroli mają konsystencję pomiędzy naleśnikiem a gąbczastym, grubym makaronem i chłoną sos jak gąbka. Dlatego oliwa, z której robisz pesto, musi być delikatna: przy tak dużej, porowatej powierzchni każda nadmierna gorycz od razu wychodzi na wierzch.
W skrócie
- Region: Toskania, Lunigiana, zwłaszcza okolice Pontremoli; testaroli zna też sąsiednia Liguria, od doliny Vary po okolice La Spezii.
- Główne składniki: mąka pszenna, woda, sól; pesto z bazylii, orzeszków pinii, czosnku, Parmigiano Reggiano, pecorino i oliwy.
- Rola oliwy: surowa; oliwa jest bazą pesto albo, w wersji prostszej, jedynym sosem razem z tartym serem.
- Najlepsza oliwa: delikatna, słodkawa, z niską goryczką: Taggiasca z oznaczeniem Riviera Ligure DOP lub łagodne oliwy z okolic Lukki.
- Czas przygotowania: 40 minut pracy, około 80 minut razem z odpoczynkiem ciasta i studzeniem placków.
- Poziom trudności: średni.
Spis treści
Skąd się wzięło
Testaroli powstają z placka upieczonego na rozgrzanym naczyniu, a dopiero potem gotowanego, czyli w sposób, który poprzedza znany nam makaron z suszonego ciasta. Stąd biorą się powtarzane w Lunigianie hasła o „najstarszym makaronie Włoch”. Traktuj je jak wyraz miejscowej dumy, nie udokumentowany fakt: pisemnych dowodów na wiek dania brak, pewne jest tylko to, że technika jest bardzo prosta i bardzo stara.
Nazwa pochodzi od testo, naczynia, w którym placek się piecze. Tradycyjny testo składa się z płaskiej podstawy i wypukłej pokrywy, dawniej z gliny, dziś najczęściej z żeliwa; obie części rozgrzewa się na żarze z drewna. Ciasto wylewa się na podstawę, przykrywa gorącą pokrywą i po kilku minutach wyjmuje okrągły placek grubości kilku milimetrów, porowaty jak plaster miodu. Stare testi bywają w Lunigianie przekazywane z pokolenia na pokolenie.
Pontremoli, miasto na północnym krańcu Lunigiany, uchodzi za stolicę testaroli. Leży na trasie Via Francigena, a jego kuchnia łączy wpływy toskańskie, liguryjskie i emiliańskie. W lokalach w okolicy testaroli podaje się zwykle w dwóch wersjach: z pesto albo z oliwą i tartym serem; tę drugą miejscowi uważają za starszą, bo bazylia upowszechniła się w górskich wsiach później niż oliwa i ser.
Pesto w Lunigianie robi się podobnie jak w Genui, choć proporcje bywają domowe: mniej czosnku, czasem więcej orzeszków, czasem sam Parmigiano zamiast mieszanki serów. Ważniejsza od receptury jest świeżość bazylii i łagodność oliwy. Testaroli chłoną sos mocniej niż jakikolwiek makaron, więc pesto daje się do nich w większej ilości niż do trofie czy trenette.
Testaroli i panigacci: dwa placki z jednej doliny
Testaroli często myli się z panigacci z Podenzany, bo oba wypieki powstają z tego samego ciasta i pochodzą z tej samej doliny. Różnice dotyczą naczynia, grubości i dalszych losów placka.
| Cecha | Testaroli | Panigacci |
|---|---|---|
| Naczynie | testo z pokrywą | stos rozgrzanych testi |
| Wielkość i grubość | duży placek, 4–5 mm | mały krążek, 2–3 mm |
| Struktura | gąbczasta, porowata | cienka, giętka |
| Po upieczeniu | studzenie, krojenie w romby, parzenie | jedzenie od razu, na ciepło |
| Typowe dodatki | pesto, oliwa z serem | oliwa z serem, pesto, wędliny, miękkie sery |
| Ośrodek tradycji | Pontremoli i okolice | Podenzana i Aulla |
Składniki
Na 4 porcje:
Na testaroli
- 350 g mąki pszennej typu 0 lub 00
- 50 g mąki orkiszowej pełnoziarnistej (opcjonalnie, dla smaku)
- 560 ml letniej wody
- 7 g soli
- 5 ml oliwy do natłuszczenia patelni
Na pesto
- 50 g liści młodej bazylii, bez łodyg
- 1 ząbek czosnku
- 20 g orzeszków pinii
- 40 g Parmigiano Reggiano, startego
- 20 g pecorino, najlepiej sardyńskiego Fiore Sardo
- 5 g gruboziarnistej soli
- 110 ml delikatnej oliwy extra vergine
Do parzenia i podania
- 4 l wody
- 35 g gruboziarnistej soli
- 30 g Parmigiano Reggiano do posypania
- 20 ml delikatnej oliwy extra vergine do skropienia
Przygotowanie
- Przygotuj ciasto. Wymieszaj obie mąki z solą i wlewaj wodę stopniowo, ubijając trzepaczką, aż powstanie gładkie ciasto bez grudek. Ma konsystencję gęstej śmietanki: spływa z łyżki szeroką wstęgą i od razu się wygładza. Odstaw je pod przykryciem na 30–60 minut.
- Utrzyj pesto. W marmurowym moździerzu rozetrzyj czosnek z solą na pastę, dodaj orzeszki i ucieraj do kremu. Bazylię dodawaj porcjami i rozcieraj tłuczkiem ruchem okrężnym, dociskając liście do ścianek, przez 6–8 minut, aż masa będzie jasnozielona i wilgotna. Wmieszaj sery, a na końcu wlewaj oliwę cienką strugą, mieszając łyżką; przykryj i odstaw w chłodne miejsce.
- Rozgrzej testo. Postaw żeliwną patelnię o średnicy 26–28 cm na średnio dużym ogniu na 6–8 minut, a pokrywkę lub drugą patelnię podgrzej na sąsiednim palniku. Patelnia jest gotowa, gdy kropla wody toczy się po dnie, zamiast natychmiast wyparować; ma wtedy około 220–240°C. Przetrzyj dno ręcznikiem papierowym zwilżonym kilkoma kroplami oliwy.
- Piecz pierwszy placek. Wymieszaj ciasto i wylej na patelnię około 240 ml, przechylając ją tak, aby pokryło całe dno warstwą grubości około 4 mm. Od razu przykryj gorącą pokrywą i zmniejsz ogień do średniego. Piecz 3–4 minuty, aż powierzchnia zmatowieje i pokryje się gęsto małymi dziurkami, a brzegi same odejdą od ścianek.
- Sprawdź spód i zdejmij placek. Unieś brzeg szpatułką: spód ma mieć złote plamki, a wierzch być suchy w dotyku. Jeśli środek wciąż lśni od surowego ciasta, przewróć placek na 30–40 sekund. Przełóż go na kratkę i powtórz z resztą ciasta, natłuszczając patelnię co drugi raz; wyjdą 4 duże placki.
- Ostudź i pokrój. Odstaw placki na co najmniej 15 minut, aż całkowicie wystygną, bo ciepłe kleją się do noża i rwą. Pokrój każdy na paski szerokości 4–5 cm, a potem ukośnie w romby. Możesz to zrobić nawet dzień wcześniej, trzymając pokrojone testaroli pod ściereczką.
- Sparz testaroli. W dużym garnku zagotuj 4 l wody z 35 g soli i wyłącz ogień. Wrzuć testaroli do wody, która przestała wrzeć, i trzymaj je w niej 2–3 minuty, delikatnie mieszając. Są gotowe, gdy staną się miękkie, giętkie i ciepłe w środku, ale zachowają kształt; wyjmuj je łyżką cedzakową, nie odlewaj na durszlak.
- Wymieszaj z pesto. W ciepłej misce rozrzedź pesto 3–4 łyżkami wody z parzenia, aż będzie gładkie i lejące. Dodaj odsączone testaroli i delikatnie wymieszaj dużą łyżką, warstwami, żeby każdy romb był pokryty sosem. Posyp Parmigiano, skrop cienko surową oliwą i podawaj od razu.
Jaka oliwa
W testaroli al pesto oliwa nie widzi ognia ani przez sekundę: jest bazą sosu, spoiwem bazylii i sera, a na koniec ostatnią warstwą na talerzu. W 110 ml oliwy w pesto mieści się większość tłuszczu i znaczna część smaku całego dania. Dlatego jej wybór ma większe znaczenie niż typ mąki czy kształt rombów.
Najlepsza jest oliwa delikatna, słodkawa, z nutami migdała, orzeszków pinii i jabłka, z łagodną goryczką i krótką ostrością. Klasyczny wybór dla pesto to Taggiasca z wybrzeża Ligurii, sprzedawana z oznaczeniem Riviera Ligure DOP; jej miękkość pozwala bazylii zachować pierwszy głos. Z oliw toskańskich dobrze pasują łagodne oliwy z okolic Lukki, z oznaczeniem Lucca DOP, oraz jednoodmianowe oliwy z Leccino.
Unikaj oliw bardzo intensywnych, z dużą ilością polifenoli, jak młode kupaże z Moraiolo czy apulijska Coratina. Ich gorycz po roztarciu z bazylią i czosnkiem sumuje się z naturalną goryczką liści i całe pesto robi się cierpkie. Efekt jest jeszcze silniejszy, gdy pesto miksujesz w blenderze: szybkie noże rozbijają oliwę na drobne kropelki, przez co gorzkie związki są wyraźniej wyczuwalne.
Do wersji z oliwą i serem możesz wybrać oliwę o krok bardziej owocową, np. łagodny kupaż z oznaczeniem Toscano IGP, bo nie konkuruje wtedy z bazylią. Natłuszczanie testo to jedyny moment, gdy oliwa dotyka gorącego żeliwa; wystarczą do tego krople dowolnej łagodnej oliwy. Więcej o tym, jak dobierać oliwy do różnych dań, piszemy w tekście jaką włoską oliwę do czego.
Na co uważać
Gotowanie zamiast parzenia. Testaroli się nie gotuje, tylko parzy: wrzątek ma je ogrzać i zmiękczyć, a nie rozgotować. Wrzucone do bulgoczącej wody i trzymane w niej kilka minut rozpadają się na brzegach i robią się śliskie. Po 2 minutach wyjmij jeden romb i sprawdź: ma być miękki jak dobrze ugotowany makaron, nie jak rozmoczony chleb.
Krojenie ciepłych placków. Świeżo zdjęty placek jest wilgotny w środku, klei się do noża, a romby wychodzą postrzępione. Wystudzony, a nawet lekko przesuszony, kroi się czysto i lepiej znosi parzenie. Dlatego w Lunigianie testaroli często piecze się dzień wcześniej.
Za mocna oliwa w pesto. Pesto z intensywnej, gorzkiej oliwy wydaje się w moździerzu w porządku, ale po połączeniu z ciepłymi testaroli gorycz rośnie. Jeśli masz w domu tylko mocną oliwę, użyj jej najwyżej w jednej trzeciej, a resztę zastąp oliwą łagodną.
Ciemne pesto. Bazylia ciemnieje od ciepła i tarcia: od rozgrzanych noży blendera, od gorącego naczynia, od zbyt długiego stania przy kuchence. Ucieraj w moździerzu albo miksuj krótkimi impulsami w schłodzonym kielichu, a pesto łącz z testaroli w misce, nie w garnku.
Pesto bez wody z parzenia. Gęste pesto prosto ze słoika nie rozprowadzi się po porowatych rombach i zostanie w grudkach. Kilka łyżek gorącej, osolonej wody zamienia je w kremowy sos, który wnika w pory ciasta. Dodawaj ją stopniowo, aż sos będzie lejący jak jogurt.
Warianty
Testaroli con olio e formaggio to wersja najprostsza: sparzone romby polewa się obficie oliwą i posypuje Parmigiano lub pecorino oraz świeżo mielonym pieprzem. Oliwa jest tu jedynym sosem, więc dobierz ją jak do bruschetty: świeżą, owocową, z nutą trawy, ale bez agresywnej goryczy.
Jesienią w Lunigianie podaje się testaroli z sosem z borowików, a w kuchniach bliżej Ligurii z sosem orzechowym, takim jak do pansoti. W niektórych domach pesto rozrzedza się nie tylko wodą, ale też odrobiną młodego, świeżego sera, co daje sos jeszcze łagodniejszy.
We włoskich sklepach kupisz testaroli gotowe, pakowane próżniowo lub suszone; wystarczy je sparzyć zgodnie z instrukcją. Smakują dobrze, choć są zwykle cieńsze i mniej porowate od domowych, więc potrzebują mniej sosu. Z kolei pełny przepis na pesto w stylu genueńskim, z opisem bazylii Basilico Genovese DOP i pracy w moździerzu, znajdziesz w artykule o pesto alla genovese.
Do stołu
Testaroli al pesto podaje się jako primo piatto, ciepłe, ale nie gorące, w płytkich talerzach. Na stole postaw miseczkę startego Parmigiano i butelkę delikatnej oliwy. Jako danie główne licz 100 g mąki na osobę, jako primo w pełnym obiedzie wystarczy 70–80 g.
Do picia wybierz białe Vermentino z apelacji Colli di Luni albo białe wino z Cinque Terre. Mają słoność i ziołowość, które dobrze współgrają z bazylią. Czerwone wina z wyraźnymi taninami gryzą się z pesto, więc lepiej zostawić je na inne danie.
Placki możesz upiec dzień wcześniej: po wystudzeniu zawiń je w ściereczkę i trzymaj w chłodnym miejscu albo w lodówce. Pesto przechowasz 2–3 dni w lodówce w słoiku, pod warstwą oliwy grubości 5 mm; można je też zamrozić w małych porcjach na 2 miesiące. Gotowego dania nie odgrzewaj, bo testaroli dalej chłoną sos i robią się ciężkie. Więcej o oliwach z drugiej strony granicy regionów przeczytasz w przewodniku oliwa z Ligurii.
Pytania i odpowiedzi
Co to są testaroli?
Testaroli to placki z mąki, wody i soli pieczone w testo, naczyniu z pokrywą, a potem krojone w romby i parzone we wrzątku. Pochodzą z Lunigiany na granicy Toskanii i Ligurii, zwłaszcza z okolic Pontremoli. Najczęściej podaje się je z pesto albo z oliwą i tartym serem.
Czy testaroli to makaron?
We Włoszech testaroli zalicza się do makaronów, bo podaje się je jako primo piatto, po krótkim gotowaniu i z sosem. Technicznie to jednak placek pieczony, a nie ciasto wałkowane i suszone. Mają gąbczastą strukturę, która odróżnia je od wszystkich innych makaronów.
Czym zastąpić testo w domu?
Najlepiej żeliwną patelnią o średnicy 26–28 cm z ciężką pokrywką albo drugą, podgrzaną patelnią. Ważne, żeby naczynie było rozgrzane do około 220–240°C i dobrze trzymało ciepło. Patelnie z powłoką nieprzywierającą się nie nadają.
Ile parzyć testaroli?
Testaroli parzy się 2–3 minuty w osolonej wodzie zagotowanej i zdjętej z ognia. Placki grubsze niż 5 mm mogą potrzebować 4 minut. Są gotowe, gdy są miękkie i giętkie, ale nie rozpadają się na brzegach.
Jaka oliwa jest najlepsza do pesto do testaroli?
Najlepsza jest delikatna, słodkawa oliwa z niską goryczką, np. z Taggiaski z oznaczeniem Riviera Ligure DOP albo łagodna Lucca DOP. Intensywna oliwa z dużą ilością polifenoli daje pesto cierpkie i gorzkie. W wersji z samą oliwą i serem możesz użyć oliwy trochę bardziej owocowej.
Czy pesto do testaroli różni się od genueńskiego?
Składniki są te same: bazylia, czosnek, orzeszki pinii, Parmigiano, pecorino, sól i oliwa. W Lunigianie proporcje bywają bardziej domowe, często z mniejszą ilością czosnku i samym Parmigiano. Do testaroli pesto rozrzedza się mocniej wodą z parzenia, bo placek chłonie dużo sosu.
Czy testaroli można przygotować wcześniej?
Tak, placki można upiec i pokroić nawet dzień wcześniej, a pesto przygotować 2–3 dni wcześniej i trzymać pod warstwą oliwy w lodówce. Parzenie i mieszanie z sosem zrób tuż przed podaniem. Gotowego, wymieszanego dania nie przechowuj, bo traci sprężystość.
