Magazyn o oliwie z Italii
Odmiany

Pendolino: toskański zapylacz i odmiana oliwek o eleganckiej oliwie

Pendolino to toskańska odmiana oliwek o zwisających gałęziach, główny zapylacz Frantoio, Leccino i Moraiolo, dająca elegancką, ziołowo-migdałową oliwę

Pendolino: ilustracja

Pendolino to toskańska odmiana oliwek o długich, zwisających gałęziach, sadzona przede wszystkim jako zapylacz innych odmian, a przy okazji dająca oliwę o delikatnym, ziołowym aromacie z nutą migdała i wyraźną, pieprzną ostrością. Wytwarza bardzo dużo pyłku i kwitnie razem z najważniejszymi odmianami środkowych Włoch, dlatego rośnie w niemal każdym gaju Frantoio, Leccino i Moraiolo.

Przez dziesięciolecia oliwa z Pendolino znikała w kupażach i mało kto znał jej smak. Kiedy toskańskie tłocznie zaczęły tłoczyć ją osobno, okazało się, że to elegancka, zrównoważona oliwa, zbyt dobra, by traktować ją wyłącznie jako produkt uboczny zapylania.

Odmiana
Pendolino
Pochodzenie
Toskania, rozpowszechniona jako zapylacz w całych Włoszech
Region
Toskania
Przeznaczenie
oliwa
Intensywność oliwy
średnia

W skrócie

  • Pochodzenie: Toskania; jako zapylacz rozpowszechniona w całych Włoszech i w wielu krajach świata.
  • Rola w gaju: zapylacz dla Frantoio, Leccino, Moraiolo, Leccio del Corno i wielu innych odmian.
  • Drzewo: średniej siły wzrostu, z gęstą koroną i długimi, elastycznymi pędami zwisającymi ku ziemi.
  • Owoc: średni, wydłużony, lekko asymetryczny; dojrzewa wcześnie i stopniowo, we wrześniu i październiku.
  • Plon: wysoki i regularny, z dobrą wydajnością oleju.
  • Smak oliwy: średnio owocowy, zielone zioła, trawa, migdał, umiarkowana gorycz i wyraźna ostrość.
  • Oznaczenia: Toscano IGP, Canino DOP, Olio di Roma IGP oraz kupaże wielu innych DOP środkowych Włoch.
Spis treści
  1. Gałęzie jak wahadło: skąd nazwa
  2. Zapylacz z zawodu
  3. Drzewo, owoc i zbiór
  4. Oliwa, której nikt nie znał
  5. Gdzie rośnie Pendolino
  6. Pendolino w oznaczeniach DOP i IGP
  7. W kuchni: oliwa do zieleni i ryb
  8. Pendolino w ogrodzie
  9. Pytania i odpowiedzi

Gałęzie jak wahadło: skąd nazwa

Nazwa Pendolino pochodzi od włoskiego pendolo, czyli wahadła, i od przymiotnika pendulo, „zwisający”. Wystarczy zobaczyć dorosłe drzewo, by zrozumieć skojarzenie: długie, cienkie i giętkie pędy owoconośne opadają ku ziemi jak u wierzby płaczącej, a obciążone owocami kołyszą się na wietrze. Ten pokrój odróżnia Pendolino od sąsiadów w gaju już z daleka.

Odmiana pochodzi z Toskanii, gdzie od dawna sadzono ją między drzewami innych odmian. Jej zalety jako zapylacza docenili zwłaszcza szkółkarze, którzy rozpowszechnili ją razem z nowymi nasadzeniami Frantoio i Leccino. W efekcie Pendolino rośnie wszędzie tam, gdzie te odmiany, choć zwykle jako pojedyncze drzewa rozmieszczone w gaju, a nie w dużych blokach.

Zapylacz z zawodu

Oliwka jest rośliną wiatropylną. Jej drobne, kremowobiałe kwiaty pojawiają się w gronach pod koniec maja lub w czerwcu, a pyłek przenosi wiatr, nie owady. Wiele ważnych włoskich odmian, w tym Leccino i Moraiolo, jest samobezpłodnych: bez pyłku innej, zgodnej odmiany zawiązują niewiele owoców albo nie zawiązują ich wcale. Nawet częściowo samopłodne Frantoio plonuje lepiej, gdy w pobliżu rośnie odpowiedni dawca pyłku.

Pendolino nadaje się do tej roli z trzech powodów. Wytwarza bardzo dużo pyłku, kwitnie w tym samym czasie co główne odmiany środkowych Włoch i jest z nimi zgodne genetycznie, więc jego pyłek skutecznie zapładnia ich kwiaty. Do tego zwisające gałęzie i średnia siła wzrostu sprawiają, że drzewo łatwo wpasowuje się między inne bez zacieniania sąsiadów.

Samo Pendolino również jest samobezpłodne. W gajach zapylają je Leccino, Moraiolo, Frantoio i Maurino, więc wzajemne zapylanie działa w obie strony. Właśnie dlatego toskański gaj rzadko składa się z jednej odmiany: mieszanka drzew jest warunkiem dobrego plonu.

Z kim Pendolino tworzy pary

Odmiana główna Czy potrzebuje zapylacza Rola Pendolino
Leccino tak, jest całkowicie samobezpłodne główny zapylacz
Moraiolo tak, jest samobezpłodne główny zapylacz, obok Maurino
Frantoio częściowo samopłodne poprawia zawiązywanie owoców
Leccio del Corno tak, jest samobezpłodne jeden z zalecanych zapylaczy
Pendolino tak, jest samobezpłodne zapylają je Leccino, Moraiolo, Frantoio, Maurino
Pendolino rzadko trafia na etykietę, a bez niego wiele toskańskich gajów owocowałoby słabo.

Drzewo, owoc i zbiór

Pendolino ma średnią siłę wzrostu i gęstą koronę z wąskimi, lancetowatymi liśćmi. Najbardziej charakterystyczne są długie, elastyczne pędy owoconośne, które zwisają do ziemi i tworzą coś w rodzaju zielonej kurtyny. Drzewo wcześnie wchodzi w owocowanie, a potem plonuje wysoko i regularnie, bez wyraźnych lat nieurodzaju.

Odporność na niskie temperatury jest średnia: Pendolino znosi typowe toskańskie zimy, ale silne mrozy mogą je uszkodzić. Odmiana jest wrażliwa na sadzakę, czyli czarny nalot grzybów rozwijających się na wydzielinach owadów (po włosku fumaggine). W gęstej, słabo przewietrzonej koronie nalot pojawia się łatwo, dlatego drzewo wymaga regularnego prześwietlania.

Owoce są średniej wielkości, wydłużone i lekko asymetryczne. Dojrzewają wcześnie i stopniowo, we wrześniu i październiku, w podobnym rytmie jak Leccino. W dyscyplinarzu Tuscia DOP w Lacjum Pendolino figuruje razem z Leccino, Frantoio i Maurino wśród odmian wczesnych, które trzeba zebrać do 20 grudnia. Wydajność oleju jest dobra, a wysoki i regularny plon sprawia, że drzewa zapylaczy realnie dokładają się do produkcji gaju.

Oliwa, której nikt nie znał

Ponieważ Pendolino sadzono dla pyłku, jego owoce przez lata trafiały do tłoczni razem z resztą gaju. Oliwa jednoodmianowa z Pendolino jest więc stosunkowo nowym zjawiskiem, a jej jakość bywa niedoceniana. Kiedy tłoczy się ją osobno, pokazuje profil średnio owocowy, z zapachem zielonych ziół, skoszonej trawy i lekkim akcentem karczocha, a w smaku z wyraźną nutą migdała.

Aromat jest delikatny, ale smak już nie. W ocenach panelowych toskańskich oliw jednoodmianowych Pendolino ma wyraźną ostrość i średnią gorycz, a zielony owocowy charakter jest na poziomie odmian uznawanych za intensywne. W badaniu jedenastu włoskich oliw jednoodmianowych tłoczonych w tych samych warunkach Pendolino należało do odmian z najwyższym poziomem głównych związków fenolowych, odpowiedzialnych za gorycz i ostrość. Oliwa z Pendolino dobrze też znosi przechowywanie.

Cecha Pendolino
Owocowość średnia, zielona
Aromat zioła, trawa, karczoch, migdał
Gorycz średnia
Ostrość wyraźna, pieprzna
Polifenole średnie do wysokich, zależnie od terminu zbioru
Dojrzewanie wczesne, wrzesień–październik
Plon wysoki i regularny
Słabe strony sadzaka, średnia odporność na mróz

W kupażu Pendolino dodaje ziołowego aromatu i migdałowej słodyczy, które ładnie łączą się z trawiastym Frantoio i miękkim Leccino. Kilka toskańskich posiadłości, m.in. w Chianti, tłoczy je osobno jako ciekawostkę dla koneserów. Najlepiej poznać Pendolino, próbując go obok Leccino z tego samego gaju: obie odmiany dojrzewają w podobnym czasie, ale Pendolino ma wyraźnie więcej ostrości i ziołowego aromatu, a Leccino więcej słodyczy dojrzałego owocu.

Gdzie rośnie Pendolino

Najwięcej drzew Pendolino rośnie w Toskanii, w gajach Chianti, wzgórz Florencji, Montalbano, Sieny i Arezzo. Przewodnik Toscano IGP pokazuje, jak szeroko rozproszone są te gaje. Pendolino towarzyszy też Moraiolo w Umbrii, Leccino i Caninese w Lacjum, a na północy rośnie nad Gardą, gdzie zapyla Casalivę i Leccino; więcej o tamtejszych gajach w przewodniku oliwa znad Gardy.

Z tej samej przyczyny Pendolino wyjechało daleko poza Włochy. Sadzi się je wszędzie tam, gdzie zakłada się gaje toskańskich odmian: na Istrii, w Australii, Kalifornii, Argentynie czy RPA. Pokrój drzewa sprawia też, że bywa sadzone jako drzewo ozdobne w ogrodach i przy domach.

Pendolino w oznaczeniach DOP i IGP

Pendolino rzadko jest wymienione na etykiecie, ale figuruje w wielu dyscyplinarzach. Toscano IGP umieszcza je na liście 31 dozwolonych odmian toskańskich, a we wzmiankach geograficznych Colline di Firenze i Montalbano jest jedną z odmian podstawowych. W Montalbano stoi na liście obok Leccino, Moraiolo, Frantoio, Rossellino i Piangente, które razem mogą stanowić całość oliwy, a w Colline di Firenze obok m.in. Leccio del Corno, Madonna dell’Impruneta i Morchiaio. We wzmiance Colline Senesi Pendolino, razem z Maurino, Morchiaio i Mignolo, może stanowić do 15% oliwy jako uzupełnienie głównych odmian.

W Lacjum Canino DOP dopuszcza Pendolino obok Caninese, Leccino, Maurino i Frantoio, a inne odmiany mogą stanowić najwyżej 5%. Olio di Roma IGP zalicza Pendolino do odmian autochtonicznych regionu, razem z Itraną, Carboncellą czy Caninese. W praktyce Pendolino trafia też do kupaży Chianti Classico DOP i Umbria DOP w ramach puli innych odmian, która w Chianti Classico może sięgać 20%, a w większości podstref Umbrii 10%.

W kuchni: oliwa do zieleni i ryb

Oliwa z Pendolino jest bardziej wyrazista niż sugerowałby jej delikatny zapach, ale nie przytłacza potraw tak jak Moraiolo. Dobrze pasuje do surowych warzyw, a pinzimonio z karczochami, koprem włoskim, selerem i rzodkiewką pokazuje jej ziołowy aromat. Sprawdza się też w toskańskiej panzanelli, sałatce z namoczonego chleba, pomidorów, ogórka i czerwonej cebuli.

Migdałowa nuta Pendolino dobrze współgra z rybami pieczonymi w całości, z ośmiornicą z ziemniakami i z carpaccio z ryb. Kilka łyżek oliwy z Pendolino podkreśli też smak białej fasoli z szałwią, risotta z cukinią czy pieczonych warzyw. Do smażenia lepiej użyć tańszej oliwy, bo wysoka temperatura zabiera aromat, a ilość oliwy jednoodmianowej z Pendolino jest niewielka.

Pendolino w ogrodzie

Pendolino bywa sprzedawane także w Polsce jako drzewko oliwne do donicy, często razem z Leccino lub Frantoio. Jeśli chcesz, by drzewko zawiązało owoce, potrzebujesz co najmniej dwóch zgodnych odmian, które kwitną w tym samym czasie i stoją blisko siebie; samotne Pendolino czy samotne Leccino zwykle owoców nie da. Pamiętaj też, że żadna z tych odmian nie przetrwa polskiej zimy w gruncie: drzewka wymagają jasnego, chłodnego zimowania w temperaturze kilku stopni powyżej zera. O uprawie oliwek w ich naturalnym środowisku piszemy w tekście o uprawie oliwek we Włoszech.

Pytania i odpowiedzi

Do czego służy odmiana Pendolino?

Pendolino sadzi się przede wszystkim jako zapylacz dla innych odmian oliwek, zwłaszcza Leccino, Moraiolo i Frantoio. Wytwarza dużo pyłku i kwitnie w tym samym czasie co główne odmiany środkowych Włoch. Jego owoce trafiają do tłoczni i dają oliwę dobrej jakości.

Czy Pendolino jest samopylne?

Nie, Pendolino jest samobezpłodne i do zawiązania owoców potrzebuje pyłku innej odmiany. Najczęściej zapylają je Leccino, Moraiolo, Frantoio i Maurino. W gaju zapylanie działa więc w obie strony.

Jak smakuje oliwa z Pendolino?

Oliwa z Pendolino jest średnio owocowa, z aromatem zielonych ziół, trawy i karczocha oraz wyraźną nutą migdała. Ma umiarkowaną gorycz i wyraźną, pieprzną ostrość. Zapach jest delikatny, ale smak bardziej wyrazisty, niż się spodziewasz.

Skąd pochodzi nazwa Pendolino?

Nazwa pochodzi od włoskiego pendolo, czyli wahadła, i opisuje długie, zwisające gałęzie drzewa. Pędy owoconośne opadają ku ziemi jak u wierzby płaczącej. Ten pokrój pozwala rozpoznać Pendolino w gaju z daleka.

Kiedy dojrzewają oliwki Pendolino?

Pendolino to odmiana wczesna: owoce dojrzewają stopniowo we wrześniu i październiku. W Toskanii zbiera się je zwykle razem z Leccino, przed Frantoio i Moraiolo. W Lacjum dyscyplinarz Tuscia DOP wymaga zbioru odmian wczesnych, w tym Pendolino, do 20 grudnia.

Ile drzew Pendolino potrzeba do zapylenia gaju?

Nie ma jednej reguły, ale w gajach zapylacze sadzi się jako pojedyncze drzewa rozmieszczone równomiernie między odmianą główną, tak by pyłek docierał z wiatrem do wszystkich drzew. W mieszanych toskańskich gajach, gdzie rośnie kilka zgodnych odmian, wzajemne zapylanie zapewniają same odmiany główne. Przy jednej odmianie samobezpłodnej, jak Leccino, zapylacze są niezbędne.

Czy Pendolino można uprawiać w donicy w Polsce?

Tak, Pendolino dobrze rośnie w donicy, a jego zwisające gałęzie wyglądają dekoracyjnie na tarasie. Zimą drzewko musi stać w jasnym, chłodnym pomieszczeniu w temperaturze kilku stopni powyżej zera. Aby zawiązało owoce, potrzebuje towarzystwa innej odmiany, np. Leccino.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu