Pendolino to toskańska odmiana oliwek o długich, zwisających gałęziach, sadzona przede wszystkim jako zapylacz innych odmian, a przy okazji dająca oliwę o delikatnym, ziołowym aromacie z nutą migdała i wyraźną, pieprzną ostrością. Wytwarza bardzo dużo pyłku i kwitnie razem z najważniejszymi odmianami środkowych Włoch, dlatego rośnie w niemal każdym gaju Frantoio, Leccino i Moraiolo.
Przez dziesięciolecia oliwa z Pendolino znikała w kupażach i mało kto znał jej smak. Kiedy toskańskie tłocznie zaczęły tłoczyć ją osobno, okazało się, że to elegancka, zrównoważona oliwa, zbyt dobra, by traktować ją wyłącznie jako produkt uboczny zapylania.
- Odmiana
- Pendolino
- Pochodzenie
- Toskania, rozpowszechniona jako zapylacz w całych Włoszech
- Region
- Toskania
- Przeznaczenie
- oliwa
- Intensywność oliwy
- średnia
W skrócie
- Pochodzenie: Toskania; jako zapylacz rozpowszechniona w całych Włoszech i w wielu krajach świata.
- Rola w gaju: zapylacz dla Frantoio, Leccino, Moraiolo, Leccio del Corno i wielu innych odmian.
- Drzewo: średniej siły wzrostu, z gęstą koroną i długimi, elastycznymi pędami zwisającymi ku ziemi.
- Owoc: średni, wydłużony, lekko asymetryczny; dojrzewa wcześnie i stopniowo, we wrześniu i październiku.
- Plon: wysoki i regularny, z dobrą wydajnością oleju.
- Smak oliwy: średnio owocowy, zielone zioła, trawa, migdał, umiarkowana gorycz i wyraźna ostrość.
- Oznaczenia: Toscano IGP, Canino DOP, Olio di Roma IGP oraz kupaże wielu innych DOP środkowych Włoch.
Spis treści
Gałęzie jak wahadło: skąd nazwa
Nazwa Pendolino pochodzi od włoskiego pendolo, czyli wahadła, i od przymiotnika pendulo, „zwisający”. Wystarczy zobaczyć dorosłe drzewo, by zrozumieć skojarzenie: długie, cienkie i giętkie pędy owoconośne opadają ku ziemi jak u wierzby płaczącej, a obciążone owocami kołyszą się na wietrze. Ten pokrój odróżnia Pendolino od sąsiadów w gaju już z daleka.
Odmiana pochodzi z Toskanii, gdzie od dawna sadzono ją między drzewami innych odmian. Jej zalety jako zapylacza docenili zwłaszcza szkółkarze, którzy rozpowszechnili ją razem z nowymi nasadzeniami Frantoio i Leccino. W efekcie Pendolino rośnie wszędzie tam, gdzie te odmiany, choć zwykle jako pojedyncze drzewa rozmieszczone w gaju, a nie w dużych blokach.
Zapylacz z zawodu
Oliwka jest rośliną wiatropylną. Jej drobne, kremowobiałe kwiaty pojawiają się w gronach pod koniec maja lub w czerwcu, a pyłek przenosi wiatr, nie owady. Wiele ważnych włoskich odmian, w tym Leccino i Moraiolo, jest samobezpłodnych: bez pyłku innej, zgodnej odmiany zawiązują niewiele owoców albo nie zawiązują ich wcale. Nawet częściowo samopłodne Frantoio plonuje lepiej, gdy w pobliżu rośnie odpowiedni dawca pyłku.
Pendolino nadaje się do tej roli z trzech powodów. Wytwarza bardzo dużo pyłku, kwitnie w tym samym czasie co główne odmiany środkowych Włoch i jest z nimi zgodne genetycznie, więc jego pyłek skutecznie zapładnia ich kwiaty. Do tego zwisające gałęzie i średnia siła wzrostu sprawiają, że drzewo łatwo wpasowuje się między inne bez zacieniania sąsiadów.
Samo Pendolino również jest samobezpłodne. W gajach zapylają je Leccino, Moraiolo, Frantoio i Maurino, więc wzajemne zapylanie działa w obie strony. Właśnie dlatego toskański gaj rzadko składa się z jednej odmiany: mieszanka drzew jest warunkiem dobrego plonu.
Z kim Pendolino tworzy pary
| Odmiana główna | Czy potrzebuje zapylacza | Rola Pendolino |
|---|---|---|
| Leccino | tak, jest całkowicie samobezpłodne | główny zapylacz |
| Moraiolo | tak, jest samobezpłodne | główny zapylacz, obok Maurino |
| Frantoio | częściowo samopłodne | poprawia zawiązywanie owoców |
| Leccio del Corno | tak, jest samobezpłodne | jeden z zalecanych zapylaczy |
| Pendolino | tak, jest samobezpłodne | zapylają je Leccino, Moraiolo, Frantoio, Maurino |
Drzewo, owoc i zbiór
Pendolino ma średnią siłę wzrostu i gęstą koronę z wąskimi, lancetowatymi liśćmi. Najbardziej charakterystyczne są długie, elastyczne pędy owoconośne, które zwisają do ziemi i tworzą coś w rodzaju zielonej kurtyny. Drzewo wcześnie wchodzi w owocowanie, a potem plonuje wysoko i regularnie, bez wyraźnych lat nieurodzaju.
Odporność na niskie temperatury jest średnia: Pendolino znosi typowe toskańskie zimy, ale silne mrozy mogą je uszkodzić. Odmiana jest wrażliwa na sadzakę, czyli czarny nalot grzybów rozwijających się na wydzielinach owadów (po włosku fumaggine). W gęstej, słabo przewietrzonej koronie nalot pojawia się łatwo, dlatego drzewo wymaga regularnego prześwietlania.
Owoce są średniej wielkości, wydłużone i lekko asymetryczne. Dojrzewają wcześnie i stopniowo, we wrześniu i październiku, w podobnym rytmie jak Leccino. W dyscyplinarzu Tuscia DOP w Lacjum Pendolino figuruje razem z Leccino, Frantoio i Maurino wśród odmian wczesnych, które trzeba zebrać do 20 grudnia. Wydajność oleju jest dobra, a wysoki i regularny plon sprawia, że drzewa zapylaczy realnie dokładają się do produkcji gaju.
Oliwa, której nikt nie znał
Ponieważ Pendolino sadzono dla pyłku, jego owoce przez lata trafiały do tłoczni razem z resztą gaju. Oliwa jednoodmianowa z Pendolino jest więc stosunkowo nowym zjawiskiem, a jej jakość bywa niedoceniana. Kiedy tłoczy się ją osobno, pokazuje profil średnio owocowy, z zapachem zielonych ziół, skoszonej trawy i lekkim akcentem karczocha, a w smaku z wyraźną nutą migdała.
Aromat jest delikatny, ale smak już nie. W ocenach panelowych toskańskich oliw jednoodmianowych Pendolino ma wyraźną ostrość i średnią gorycz, a zielony owocowy charakter jest na poziomie odmian uznawanych za intensywne. W badaniu jedenastu włoskich oliw jednoodmianowych tłoczonych w tych samych warunkach Pendolino należało do odmian z najwyższym poziomem głównych związków fenolowych, odpowiedzialnych za gorycz i ostrość. Oliwa z Pendolino dobrze też znosi przechowywanie.
| Cecha | Pendolino |
|---|---|
| Owocowość | średnia, zielona |
| Aromat | zioła, trawa, karczoch, migdał |
| Gorycz | średnia |
| Ostrość | wyraźna, pieprzna |
| Polifenole | średnie do wysokich, zależnie od terminu zbioru |
| Dojrzewanie | wczesne, wrzesień–październik |
| Plon | wysoki i regularny |
| Słabe strony | sadzaka, średnia odporność na mróz |
W kupażu Pendolino dodaje ziołowego aromatu i migdałowej słodyczy, które ładnie łączą się z trawiastym Frantoio i miękkim Leccino. Kilka toskańskich posiadłości, m.in. w Chianti, tłoczy je osobno jako ciekawostkę dla koneserów. Najlepiej poznać Pendolino, próbując go obok Leccino z tego samego gaju: obie odmiany dojrzewają w podobnym czasie, ale Pendolino ma wyraźnie więcej ostrości i ziołowego aromatu, a Leccino więcej słodyczy dojrzałego owocu.
Gdzie rośnie Pendolino
Najwięcej drzew Pendolino rośnie w Toskanii, w gajach Chianti, wzgórz Florencji, Montalbano, Sieny i Arezzo. Przewodnik Toscano IGP pokazuje, jak szeroko rozproszone są te gaje. Pendolino towarzyszy też Moraiolo w Umbrii, Leccino i Caninese w Lacjum, a na północy rośnie nad Gardą, gdzie zapyla Casalivę i Leccino; więcej o tamtejszych gajach w przewodniku oliwa znad Gardy.
Z tej samej przyczyny Pendolino wyjechało daleko poza Włochy. Sadzi się je wszędzie tam, gdzie zakłada się gaje toskańskich odmian: na Istrii, w Australii, Kalifornii, Argentynie czy RPA. Pokrój drzewa sprawia też, że bywa sadzone jako drzewo ozdobne w ogrodach i przy domach.
Pendolino w oznaczeniach DOP i IGP
Pendolino rzadko jest wymienione na etykiecie, ale figuruje w wielu dyscyplinarzach. Toscano IGP umieszcza je na liście 31 dozwolonych odmian toskańskich, a we wzmiankach geograficznych Colline di Firenze i Montalbano jest jedną z odmian podstawowych. W Montalbano stoi na liście obok Leccino, Moraiolo, Frantoio, Rossellino i Piangente, które razem mogą stanowić całość oliwy, a w Colline di Firenze obok m.in. Leccio del Corno, Madonna dell’Impruneta i Morchiaio. We wzmiance Colline Senesi Pendolino, razem z Maurino, Morchiaio i Mignolo, może stanowić do 15% oliwy jako uzupełnienie głównych odmian.
W Lacjum Canino DOP dopuszcza Pendolino obok Caninese, Leccino, Maurino i Frantoio, a inne odmiany mogą stanowić najwyżej 5%. Olio di Roma IGP zalicza Pendolino do odmian autochtonicznych regionu, razem z Itraną, Carboncellą czy Caninese. W praktyce Pendolino trafia też do kupaży Chianti Classico DOP i Umbria DOP w ramach puli innych odmian, która w Chianti Classico może sięgać 20%, a w większości podstref Umbrii 10%.
W kuchni: oliwa do zieleni i ryb
Oliwa z Pendolino jest bardziej wyrazista niż sugerowałby jej delikatny zapach, ale nie przytłacza potraw tak jak Moraiolo. Dobrze pasuje do surowych warzyw, a pinzimonio z karczochami, koprem włoskim, selerem i rzodkiewką pokazuje jej ziołowy aromat. Sprawdza się też w toskańskiej panzanelli, sałatce z namoczonego chleba, pomidorów, ogórka i czerwonej cebuli.
Migdałowa nuta Pendolino dobrze współgra z rybami pieczonymi w całości, z ośmiornicą z ziemniakami i z carpaccio z ryb. Kilka łyżek oliwy z Pendolino podkreśli też smak białej fasoli z szałwią, risotta z cukinią czy pieczonych warzyw. Do smażenia lepiej użyć tańszej oliwy, bo wysoka temperatura zabiera aromat, a ilość oliwy jednoodmianowej z Pendolino jest niewielka.
Pendolino w ogrodzie
Pendolino bywa sprzedawane także w Polsce jako drzewko oliwne do donicy, często razem z Leccino lub Frantoio. Jeśli chcesz, by drzewko zawiązało owoce, potrzebujesz co najmniej dwóch zgodnych odmian, które kwitną w tym samym czasie i stoją blisko siebie; samotne Pendolino czy samotne Leccino zwykle owoców nie da. Pamiętaj też, że żadna z tych odmian nie przetrwa polskiej zimy w gruncie: drzewka wymagają jasnego, chłodnego zimowania w temperaturze kilku stopni powyżej zera. O uprawie oliwek w ich naturalnym środowisku piszemy w tekście o uprawie oliwek we Włoszech.
Pytania i odpowiedzi
Do czego służy odmiana Pendolino?
Pendolino sadzi się przede wszystkim jako zapylacz dla innych odmian oliwek, zwłaszcza Leccino, Moraiolo i Frantoio. Wytwarza dużo pyłku i kwitnie w tym samym czasie co główne odmiany środkowych Włoch. Jego owoce trafiają do tłoczni i dają oliwę dobrej jakości.
Czy Pendolino jest samopylne?
Nie, Pendolino jest samobezpłodne i do zawiązania owoców potrzebuje pyłku innej odmiany. Najczęściej zapylają je Leccino, Moraiolo, Frantoio i Maurino. W gaju zapylanie działa więc w obie strony.
Jak smakuje oliwa z Pendolino?
Oliwa z Pendolino jest średnio owocowa, z aromatem zielonych ziół, trawy i karczocha oraz wyraźną nutą migdała. Ma umiarkowaną gorycz i wyraźną, pieprzną ostrość. Zapach jest delikatny, ale smak bardziej wyrazisty, niż się spodziewasz.
Skąd pochodzi nazwa Pendolino?
Nazwa pochodzi od włoskiego pendolo, czyli wahadła, i opisuje długie, zwisające gałęzie drzewa. Pędy owoconośne opadają ku ziemi jak u wierzby płaczącej. Ten pokrój pozwala rozpoznać Pendolino w gaju z daleka.
Kiedy dojrzewają oliwki Pendolino?
Pendolino to odmiana wczesna: owoce dojrzewają stopniowo we wrześniu i październiku. W Toskanii zbiera się je zwykle razem z Leccino, przed Frantoio i Moraiolo. W Lacjum dyscyplinarz Tuscia DOP wymaga zbioru odmian wczesnych, w tym Pendolino, do 20 grudnia.
Ile drzew Pendolino potrzeba do zapylenia gaju?
Nie ma jednej reguły, ale w gajach zapylacze sadzi się jako pojedyncze drzewa rozmieszczone równomiernie między odmianą główną, tak by pyłek docierał z wiatrem do wszystkich drzew. W mieszanych toskańskich gajach, gdzie rośnie kilka zgodnych odmian, wzajemne zapylanie zapewniają same odmiany główne. Przy jednej odmianie samobezpłodnej, jak Leccino, zapylacze są niezbędne.
Czy Pendolino można uprawiać w donicy w Polsce?
Tak, Pendolino dobrze rośnie w donicy, a jego zwisające gałęzie wyglądają dekoracyjnie na tarasie. Zimą drzewko musi stać w jasnym, chłodnym pomieszczeniu w temperaturze kilku stopni powyżej zera. Aby zawiązało owoce, potrzebuje towarzystwa innej odmiany, np. Leccino.
