Magazyn o oliwie z Italii
DOP i IGP

Lucca DOP: łagodna oliwa z Lukki, Wersylii i Garfagnany

Lucca DOP: 19 gmin prowincji Lukka, Frantoio jako podstawa, ręczny zbiór, tłoczenie w ciągu dwóch dni i słodkawy smak. Zasady, etykieta i kuchnia

Lucca DOP: ilustracja

Lucca DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia dla oliwy extra vergine z 19 gmin prowincji Lukka w północno-zachodniej Toskanii: z wzgórz otaczających miasto, z nadmorskiej Wersylii i z doliny rzeki Serchio aż po Garfagnanę. Oznaczenie zostało zarejestrowane w Unii Europejskiej w październiku 2004 roku.

Oliwa z Lukki ma inny charakter niż zielone, gorzkie oliwy z Chianti. Dyscyplinarz opisuje ją jako przeważnie słodką, z lekką lub średnią owocowością i delikatną goryczką oraz ostrością. To styl ukształtowany przez łagodny, wilgotny klimat między Alpami Apuańskimi a morzem i przez odmianę Frantoio, która dominuje w tutejszych gajach.

Oznaczenie
Lucca DOP
Typ
Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
Region
Toskania
Obszar
19 gmin prowincji Lukka w trzech strefach: Równina Lukki, Wersylia oraz Media Valle i Garfagnana
Odmiany
Frantoio (Frantoiano) do 90%, Leccino do 30%, inne odmiany do 15%
Rejestracja w UE
2004

W skrócie

  • Typ oznaczenia: DOP, czyli Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP), zarejestrowana w UE w 2004 roku.
  • Obszar: 19 gmin prowincji Lukka w trzech strefach: Równina Lukki, Wersylia oraz Media Valle i Garfagnana.
  • Odmiany: Frantoio, lokalnie zwane Frantoiano, do 90%, Leccino do 30%, inne odmiany do 15%.
  • Zbiór: z drzewa, najlepiej ręcznie, najpóźniej do 31 grudnia; owoce z ziemi są wykluczone.
  • Tłoczenie: w ciągu dwóch dni od zbioru, malaksacja najwyżej 50 minut w 28 °C.
  • Parametry: kwasowość do 0,5%, polifenole co najmniej 100 mg/l, ocena panelu min. 7.
  • Smak: żółta oliwa z zielonymi refleksami, owocowa, przeważnie słodka.
Spis treści
  1. Lukka, Wersylia i Garfagnana
  2. Kupcy, statuty i tarasy
  3. Frantoio, które tu nazywa się Frantoiano
  4. Gaj według dyscyplinarza
  5. Dwa dni do tłoczni i 50 minut malaksacji
  6. Parametry dyscyplinarza
  7. Łagodna, ale nie płaska
  8. Etykieta i butelka
  9. Z kuchni lukkańskiej
  10. Pytania i odpowiedzi

Lukka, Wersylia i Garfagnana

Strefę oznaczenia tworzą trzy obszary o różnym krajobrazie. Równina Lukki obejmuje gminy Lucca, Capannori, Montecarlo, Altopascio, Porcari i Villa Basilica. Gaje rosną tu głównie na wzgórzach otaczających równinę od północy i wschodu oraz wokół Montecarlo, znanego też z wina.

Wersylia to pas wybrzeża i stoków pod Alpami Apuańskimi: Camaiore, Massarosa, Viareggio, Forte dei Marmi, Pietrasanta, Seravezza i Stazzema. Góry chronią gaje przed zimnymi wiatrami z północy, a bliskość morza łagodzi zimy, dzięki czemu oliwki rosną tu na stromych tarasach wysoko nad plażami. Seravezza i Pietrasanta słyną z obróbki apuańskiego marmuru, a gaje oliwne sąsiadują tu z kamieniołomami i pracowniami rzeźbiarzy. Trzecia strefa, Media Valle i Garfagnana, ciągnie się wzdłuż doliny Serchio: Bagni di Lucca, Borgo a Mozzano, Pescaglia, Barga, Coreglia Antelminelli i położone najdalej na północ Minucciano. W górskiej Garfagnanie oliwki rosną tylko na niższych, nasłonecznionych stokach, wśród lasów kasztanowych.

Wszystkie gminy leżą w prowincji Lukka. Okolica ma też równoległe oznaczenie w ramach Toscano IGP: wzmiankę geograficzną Colline Lucchesi, z podobnym składem odmianowym.

Kupcy, statuty i tarasy

Oliwka rośnie na ziemiach Lukki od starożytności, ale krajobraz widoczny z murów miasta ukształtowało średniowiecze i wczesna nowożytność. Gaje sadzono na tarasach wydartych zboczom, podpartych kamiennymi murkami. W XIV i XV wieku toskańskie gminy spisywały statuty chroniące i rozwijające uprawę oliwki; przepisy te wpływały na jakość oliwy i pomagały wyodrębnić najczęściej sadzone odmiany.

Republika Lukki była potęgą kupiecką, znaną z handlu jedwabiem, a z czasem także oliwą. Miejscowi historycy opisują przepisy handlowe, które zakazywały sprzedaży oliwy poza terytorium republiki, by chronić lokalne zasoby. Ta kupiecka tradycja przetrwała: w prowincji Lukka ma siedzibę Salov, właściciel marki Filippo Berio, jednej z największych włoskich firm handlujących oliwą. Jej mieszanki nie mają jednak związku z oznaczeniem DOP, które dotyczy wyłącznie oliwy z lokalnych gajów.

Oliwa była dla tutejszych rodzin nie tylko źródłem dochodu, ale też częścią codzienności. Gotowano na niej w glinianych garnkach, skrapiano nią chleb i warzywa, a rytm roku wyznaczały zbiory i tłoczenie w listopadzie i grudniu.

W Lukce oliwki muszą trafić do tłoczni najpóźniej dwa dni po zerwaniu, a te z ziemi nie trafiają tam nigdy.

Frantoio, które tu nazywa się Frantoiano

Podstawą oliwy Lucca DOP jest odmiana Frantoio, w okolicy Lukki nazywana Frantoiano lub Frantoiana. Dyscyplinarz pozwala, by stanowiła do 90% gaju. Leccino może mieć udział do 30%, a inne odmiany do 15%.

Frantoio daje oliwę owocową, z nutami zielonej trawy i karczocha, ale w łagodnym klimacie Lukki, przy zbiorze w pełniejszej dojrzałości, jego gorycz bywa delikatniejsza niż w Chianti. Leccino dodaje miękkości i okrągłości. Wśród odmian uzupełniających spotyka się toskańskie zapylacze i lokalne odmiany, które przetrwały w starych, mieszanych gajach na tarasach.

Gaj według dyscyplinarza

Dyscyplinarz Lucca jest jednym z niewielu, które opisują pracę w gaju tak szczegółowo. Drzewa trzeba przycinać co najmniej co dwa lata, wiosną. Konsorcjum ochrony koordynuje z jednostką kontrolną programy ochrony gajów przed szkodnikami.

Oliwki zbiera się z drzewa, najlepiej metodą ręcznego obrywania, czyli brucatura manuale. Owoce zebrane z ziemi nie mogą w żadnym wypadku trafić do oliwy DOP. Zbiór trwa zwykle od końca października do końca grudnia i musi się zakończyć do 31 grudnia.

Te zasady mają prosty sens. Oliwka, która spadła na ziemię, jest zwykle przejrzała, obita albo uszkodzona przez szkodniki, a w kontakcie z wilgotną glebą szybko fermentuje i pleśnieje. Nawet niewielka domieszka takich owoców podnosi kwasowość i daje wady zapachu, które panel degustatorów od razu wychwyci. Ręczne obrywanie jest wolniejsze i droższe od wstrząsarek, ale najmniej uszkadza owoce.

Plon jest ograniczony do 7000 kg oliwek z hektara w gajach specjalistycznych i intensywnych, a w pozostałych do 20 kg z drzewa. Wydajność oliwy nie może przekroczyć 19% masy oliwek; dokładny próg na dany sezon ustala jednostka kontrolna.

Dwa dni do tłoczni i 50 minut malaksacji

Oliwki trzeba przetłoczyć w ciągu dwóch dni od zbioru. Do tego czasu leżą w sztywnych, przewiewnych skrzynkach, w chłodnych i wentylowanych pomieszczeniach. Tłoczenie musi odbyć się w tłoczni na terenie jednej z 19 gmin strefy.

Dyscyplinarz dopuszcza zarówno tradycyjne prasy, jak i nowoczesne linie ciągłe. Szczegółowo opisuje malaksację, czyli powolne mieszanie pasty oliwkowej przed oddzieleniem oliwy: może trwać najwyżej 50 minut w temperaturze do 28 °C. Przy bardzo suchych owocach wolno dodać wody, ale nie cieplejszej niż 20 °C. Takie limity chronią polifenole i lotne aromaty, które giną przy zbyt długim i gorącym mieszaniu. Jak wygląda ten etap w praktyce, opisujemy w artykule Frantoio od środka.

Parametry dyscyplinarza

Parametr Lucca DOP
Obszar 19 gmin prowincji Lukka
Odmiany Frantoio (Frantoiano) do 90%, Leccino do 30%, inne do 15%
Przycinanie co najmniej co dwa lata, wiosną
Zbiór z drzewa, najlepiej ręcznie, do 31 grudnia; bez owoców z ziemi
Plon do 7000 kg z hektara lub 20 kg z drzewa
Wydajność oliwy najwyżej 19%
Czas do tłoczenia najwyżej 2 dni od zbioru
Malaksacja do 50 minut, do 28 °C
Kwasowość do 0,5%
Liczba nadtlenkowa do 12
Polifenole co najmniej 100 mg/l
Tokoferole co najmniej 90 mg/l
Kwas oleinowy powyżej 72%
Ocena panelu co najmniej 7
Opakowanie do 5 l, z rocznikiem na etykiecie

Dyscyplinarz określa też zakresy pozostałych kwasów tłuszczowych: palmitynowego 9–14%, linolowego 5–9% i linolenowego poniżej 0,9%. To parametry, które pomagają laboratorium wykryć domieszkę oliwy z innych regionów lub innych olejów.

Łagodna, ale nie płaska

Oliwa Lucca DOP ma barwę żółtą z mniej lub bardziej intensywnymi zielonymi odcieniami. Zapach jest owocowy, od lekkiego do średniego, z nutami świeżej oliwki, trawy i migdała. W ustach dominuje słodycz, a gorycz i ostrość są wyczuwalne, ale nie przykrywają owocu.

Ta równowaga sprawia, że oliwa z Lukki bywa traktowana jako wzorzec łagodnej toskańskiej oliwy. Nie jest jednak płaska: wymagane minimum polifenoli i ocena panelu co najmniej 7 punktów oznaczają, że w butelce musi być wyczuwalna świeżość. Dla porównania oliwy z Chianti Classico DOP są wyraźnie bardziej gorzkie i pikantne.

Dużo zależy od terminu zbioru. Oliwy z oliwek zrywanych pod koniec października i na początku listopada, jeszcze zielonych, są bardziej trawiaste i pieprzne. Grudniowy zbiór z owoców w pełni dojrzałych, fioletowych i czarnych, daje oliwę łagodniejszą, bardziej maślaną, z nutą migdała i dojrzałego jabłka. Producenci często łączą partie z różnych terminów, by uzyskać pożądaną równowagę.

Etykieta i butelka

Uważaj na butelki z wizerunkiem murów Lukki i napisem „olio lucchese” bez znaku DOP. Mogą zawierać dobrą oliwę z okolicy, ale bez certyfikatu nie masz gwarancji pochodzenia ani parametrów. Szerzej o takich praktykach piszemy w tekście o fałszerstwach włoskiej oliwy.

Z kuchni lukkańskiej

Delikatna oliwa z Lukki dobrze współpracuje z kuchnią, która stoi na warzywach, zbożach i roślinach strączkowych. Wiosną klasyką jest garmugia, lukkańska zupa z bobu, groszku, karczochów i szparagów, którą skrapia się oliwą na talerzu. Zimą króluje zupa z orkiszu z Garfagnany, gotowana z fasolą, a na koniec zalewana surową oliwą.

Na wybrzeżu Wersylii, podobnie jak w Pizie i Livorno, piecze się cecinę, cienki placek z mąki z ciecierzycy, wody i oliwy. Do surowych warzyw w pinzimonio Lucca DOP sprawdza się lepiej niż mocne oliwy z wnętrza Toskanii, bo nie przykrywa smaku kopru włoskiego, selera czy rzodkiewki. Pasuje też do ryb, owoców morza z Viareggio, sałat i jajek.

Klasyczny gest to fettunta: grzanka z chleba upieczonego bez soli, natarta czosnkiem i polana świeżą oliwą. W listopadzie, kiedy tłocznie pracują pełną parą, to najlepszy sposób, by poznać nową oliwę. Propozycje jesiennych tras po okolicy znajdziesz w artykule szlaki oliwy w Toskanii, a tło regionalne w przewodniku Oliwa z Toskanii.

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza Lucca DOP na butelce oliwy?

To Chroniona Nazwa Pochodzenia dla oliwy extra vergine z 19 gmin prowincji Lukka w Toskanii. Oliwki muszą pochodzić z zarejestrowanych gajów w strefie, być zebrane z drzewa i wytłoczone w ciągu dwóch dni w lokalnej tłoczni. Oznaczenie jest chronione w UE od 2004 roku.

Jak smakuje oliwa Lucca DOP?

Jest łagodna i przeważnie słodka, z lekką lub średnią owocowością oraz delikatną goryczką i ostrością. Ma żółtą barwę z zielonymi refleksami. Jest wyraźnie łagodniejsza od oliw z Chianti czy z okolic Florencji.

Z jakich oliwek powstaje Lucca DOP?

Głównie z odmiany Frantoio, lokalnie zwanej Frantoiano, która może stanowić do 90% gaju. Leccino może mieć udział do 30%, a inne odmiany do 15%. Większość butelek to kupaże z wyraźną przewagą Frantoio.

Jakie gminy obejmuje oznaczenie Lucca DOP?

Strefa obejmuje 19 gmin prowincji Lukka: Lucca, Capannori, Montecarlo, Altopascio, Porcari i Villa Basilica na równinie, siedem gmin Wersylii od Viareggio po Stazzemę oraz sześć gmin doliny Serchio i Garfagnany. Należą do nich m.in. Barga, Bagni di Lucca i Minucciano.

Czym różni się Lucca DOP od Toscano IGP ze wzmianką Colline Lucchesi?

Oba oznaczenia dotyczą okolic Lukki i opierają się na Frantoio, ale to dwa odrębne systemy certyfikacji z różnymi dyscyplinarzami. Lucca DOP ma szczegółowe wymagania co do zbioru i tłoczenia, m.in. przerób w ciągu dwóch dni i limit malaksacji. Toscano IGP ze wzmianką Colline Lucchesi działa w ramach ogólnych zasad regionalnego IGP.

Do czego najlepiej używać oliwy z Lukki?

Najlepiej na surowo do ryb, warzyw, sałat, zup z roślin strączkowych i grzanek. Łagodny profil sprawia, że nie przykrywa delikatnych składników. Nadaje się też do krótkiego podsmażania, ale do smażenia w głębokim tłuszczu szkoda jej aromatu.

Kiedy najlepiej kupować oliwę Lucca DOP?

Najświeższa oliwa z nowego rocznika pojawia się w tłoczniach od listopada do stycznia. W sklepach dostępna jest przez cały rok, ale warto wybierać butelki z ostatniego zbioru, sprawdzając rocznik na etykiecie. Jesienią możesz kupić ją bezpośrednio u producentów w okolicach Lukki i w Wersylii.

Ile czasu zachowuje świeżość oliwa Lucca DOP?

Najlepiej smakuje do roku od zbioru, a otwartą butelkę zużyj w ciągu dwóch, trzech miesięcy. Łagodne oliwy z mniejszą ilością polifenoli starzeją się nieco szybciej niż mocne oliwy z Chianti. Przechowuj ją w ciemnym miejscu, w temperaturze 14–18 °C.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu