Lucca DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia dla oliwy extra vergine z 19 gmin prowincji Lukka w północno-zachodniej Toskanii: z wzgórz otaczających miasto, z nadmorskiej Wersylii i z doliny rzeki Serchio aż po Garfagnanę. Oznaczenie zostało zarejestrowane w Unii Europejskiej w październiku 2004 roku.
Oliwa z Lukki ma inny charakter niż zielone, gorzkie oliwy z Chianti. Dyscyplinarz opisuje ją jako przeważnie słodką, z lekką lub średnią owocowością i delikatną goryczką oraz ostrością. To styl ukształtowany przez łagodny, wilgotny klimat między Alpami Apuańskimi a morzem i przez odmianę Frantoio, która dominuje w tutejszych gajach.
- Oznaczenie
- Lucca DOP
- Typ
- Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
- Region
- Toskania
- Obszar
- 19 gmin prowincji Lukka w trzech strefach: Równina Lukki, Wersylia oraz Media Valle i Garfagnana
- Odmiany
- Frantoio (Frantoiano) do 90%, Leccino do 30%, inne odmiany do 15%
- Rejestracja w UE
- 2004
W skrócie
- Typ oznaczenia: DOP, czyli Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP), zarejestrowana w UE w 2004 roku.
- Obszar: 19 gmin prowincji Lukka w trzech strefach: Równina Lukki, Wersylia oraz Media Valle i Garfagnana.
- Odmiany: Frantoio, lokalnie zwane Frantoiano, do 90%, Leccino do 30%, inne odmiany do 15%.
- Zbiór: z drzewa, najlepiej ręcznie, najpóźniej do 31 grudnia; owoce z ziemi są wykluczone.
- Tłoczenie: w ciągu dwóch dni od zbioru, malaksacja najwyżej 50 minut w 28 °C.
- Parametry: kwasowość do 0,5%, polifenole co najmniej 100 mg/l, ocena panelu min. 7.
- Smak: żółta oliwa z zielonymi refleksami, owocowa, przeważnie słodka.
Spis treści
Lukka, Wersylia i Garfagnana
Strefę oznaczenia tworzą trzy obszary o różnym krajobrazie. Równina Lukki obejmuje gminy Lucca, Capannori, Montecarlo, Altopascio, Porcari i Villa Basilica. Gaje rosną tu głównie na wzgórzach otaczających równinę od północy i wschodu oraz wokół Montecarlo, znanego też z wina.
Wersylia to pas wybrzeża i stoków pod Alpami Apuańskimi: Camaiore, Massarosa, Viareggio, Forte dei Marmi, Pietrasanta, Seravezza i Stazzema. Góry chronią gaje przed zimnymi wiatrami z północy, a bliskość morza łagodzi zimy, dzięki czemu oliwki rosną tu na stromych tarasach wysoko nad plażami. Seravezza i Pietrasanta słyną z obróbki apuańskiego marmuru, a gaje oliwne sąsiadują tu z kamieniołomami i pracowniami rzeźbiarzy. Trzecia strefa, Media Valle i Garfagnana, ciągnie się wzdłuż doliny Serchio: Bagni di Lucca, Borgo a Mozzano, Pescaglia, Barga, Coreglia Antelminelli i położone najdalej na północ Minucciano. W górskiej Garfagnanie oliwki rosną tylko na niższych, nasłonecznionych stokach, wśród lasów kasztanowych.
Wszystkie gminy leżą w prowincji Lukka. Okolica ma też równoległe oznaczenie w ramach Toscano IGP: wzmiankę geograficzną Colline Lucchesi, z podobnym składem odmianowym.
Kupcy, statuty i tarasy
Oliwka rośnie na ziemiach Lukki od starożytności, ale krajobraz widoczny z murów miasta ukształtowało średniowiecze i wczesna nowożytność. Gaje sadzono na tarasach wydartych zboczom, podpartych kamiennymi murkami. W XIV i XV wieku toskańskie gminy spisywały statuty chroniące i rozwijające uprawę oliwki; przepisy te wpływały na jakość oliwy i pomagały wyodrębnić najczęściej sadzone odmiany.
Republika Lukki była potęgą kupiecką, znaną z handlu jedwabiem, a z czasem także oliwą. Miejscowi historycy opisują przepisy handlowe, które zakazywały sprzedaży oliwy poza terytorium republiki, by chronić lokalne zasoby. Ta kupiecka tradycja przetrwała: w prowincji Lukka ma siedzibę Salov, właściciel marki Filippo Berio, jednej z największych włoskich firm handlujących oliwą. Jej mieszanki nie mają jednak związku z oznaczeniem DOP, które dotyczy wyłącznie oliwy z lokalnych gajów.
Oliwa była dla tutejszych rodzin nie tylko źródłem dochodu, ale też częścią codzienności. Gotowano na niej w glinianych garnkach, skrapiano nią chleb i warzywa, a rytm roku wyznaczały zbiory i tłoczenie w listopadzie i grudniu.
Frantoio, które tu nazywa się Frantoiano
Podstawą oliwy Lucca DOP jest odmiana Frantoio, w okolicy Lukki nazywana Frantoiano lub Frantoiana. Dyscyplinarz pozwala, by stanowiła do 90% gaju. Leccino może mieć udział do 30%, a inne odmiany do 15%.
Frantoio daje oliwę owocową, z nutami zielonej trawy i karczocha, ale w łagodnym klimacie Lukki, przy zbiorze w pełniejszej dojrzałości, jego gorycz bywa delikatniejsza niż w Chianti. Leccino dodaje miękkości i okrągłości. Wśród odmian uzupełniających spotyka się toskańskie zapylacze i lokalne odmiany, które przetrwały w starych, mieszanych gajach na tarasach.
Gaj według dyscyplinarza
Dyscyplinarz Lucca jest jednym z niewielu, które opisują pracę w gaju tak szczegółowo. Drzewa trzeba przycinać co najmniej co dwa lata, wiosną. Konsorcjum ochrony koordynuje z jednostką kontrolną programy ochrony gajów przed szkodnikami.
Oliwki zbiera się z drzewa, najlepiej metodą ręcznego obrywania, czyli brucatura manuale. Owoce zebrane z ziemi nie mogą w żadnym wypadku trafić do oliwy DOP. Zbiór trwa zwykle od końca października do końca grudnia i musi się zakończyć do 31 grudnia.
Te zasady mają prosty sens. Oliwka, która spadła na ziemię, jest zwykle przejrzała, obita albo uszkodzona przez szkodniki, a w kontakcie z wilgotną glebą szybko fermentuje i pleśnieje. Nawet niewielka domieszka takich owoców podnosi kwasowość i daje wady zapachu, które panel degustatorów od razu wychwyci. Ręczne obrywanie jest wolniejsze i droższe od wstrząsarek, ale najmniej uszkadza owoce.
Plon jest ograniczony do 7000 kg oliwek z hektara w gajach specjalistycznych i intensywnych, a w pozostałych do 20 kg z drzewa. Wydajność oliwy nie może przekroczyć 19% masy oliwek; dokładny próg na dany sezon ustala jednostka kontrolna.
Dwa dni do tłoczni i 50 minut malaksacji
Oliwki trzeba przetłoczyć w ciągu dwóch dni od zbioru. Do tego czasu leżą w sztywnych, przewiewnych skrzynkach, w chłodnych i wentylowanych pomieszczeniach. Tłoczenie musi odbyć się w tłoczni na terenie jednej z 19 gmin strefy.
Dyscyplinarz dopuszcza zarówno tradycyjne prasy, jak i nowoczesne linie ciągłe. Szczegółowo opisuje malaksację, czyli powolne mieszanie pasty oliwkowej przed oddzieleniem oliwy: może trwać najwyżej 50 minut w temperaturze do 28 °C. Przy bardzo suchych owocach wolno dodać wody, ale nie cieplejszej niż 20 °C. Takie limity chronią polifenole i lotne aromaty, które giną przy zbyt długim i gorącym mieszaniu. Jak wygląda ten etap w praktyce, opisujemy w artykule Frantoio od środka.
Parametry dyscyplinarza
| Parametr | Lucca DOP |
|---|---|
| Obszar | 19 gmin prowincji Lukka |
| Odmiany | Frantoio (Frantoiano) do 90%, Leccino do 30%, inne do 15% |
| Przycinanie | co najmniej co dwa lata, wiosną |
| Zbiór | z drzewa, najlepiej ręcznie, do 31 grudnia; bez owoców z ziemi |
| Plon | do 7000 kg z hektara lub 20 kg z drzewa |
| Wydajność oliwy | najwyżej 19% |
| Czas do tłoczenia | najwyżej 2 dni od zbioru |
| Malaksacja | do 50 minut, do 28 °C |
| Kwasowość | do 0,5% |
| Liczba nadtlenkowa | do 12 |
| Polifenole | co najmniej 100 mg/l |
| Tokoferole | co najmniej 90 mg/l |
| Kwas oleinowy | powyżej 72% |
| Ocena panelu | co najmniej 7 |
| Opakowanie | do 5 l, z rocznikiem na etykiecie |
Dyscyplinarz określa też zakresy pozostałych kwasów tłuszczowych: palmitynowego 9–14%, linolowego 5–9% i linolenowego poniżej 0,9%. To parametry, które pomagają laboratorium wykryć domieszkę oliwy z innych regionów lub innych olejów.
Łagodna, ale nie płaska
Oliwa Lucca DOP ma barwę żółtą z mniej lub bardziej intensywnymi zielonymi odcieniami. Zapach jest owocowy, od lekkiego do średniego, z nutami świeżej oliwki, trawy i migdała. W ustach dominuje słodycz, a gorycz i ostrość są wyczuwalne, ale nie przykrywają owocu.
Ta równowaga sprawia, że oliwa z Lukki bywa traktowana jako wzorzec łagodnej toskańskiej oliwy. Nie jest jednak płaska: wymagane minimum polifenoli i ocena panelu co najmniej 7 punktów oznaczają, że w butelce musi być wyczuwalna świeżość. Dla porównania oliwy z Chianti Classico DOP są wyraźnie bardziej gorzkie i pikantne.
Dużo zależy od terminu zbioru. Oliwy z oliwek zrywanych pod koniec października i na początku listopada, jeszcze zielonych, są bardziej trawiaste i pieprzne. Grudniowy zbiór z owoców w pełni dojrzałych, fioletowych i czarnych, daje oliwę łagodniejszą, bardziej maślaną, z nutą migdała i dojrzałego jabłka. Producenci często łączą partie z różnych terminów, by uzyskać pożądaną równowagę.
Etykieta i butelka
Uważaj na butelki z wizerunkiem murów Lukki i napisem „olio lucchese” bez znaku DOP. Mogą zawierać dobrą oliwę z okolicy, ale bez certyfikatu nie masz gwarancji pochodzenia ani parametrów. Szerzej o takich praktykach piszemy w tekście o fałszerstwach włoskiej oliwy.
Z kuchni lukkańskiej
Delikatna oliwa z Lukki dobrze współpracuje z kuchnią, która stoi na warzywach, zbożach i roślinach strączkowych. Wiosną klasyką jest garmugia, lukkańska zupa z bobu, groszku, karczochów i szparagów, którą skrapia się oliwą na talerzu. Zimą króluje zupa z orkiszu z Garfagnany, gotowana z fasolą, a na koniec zalewana surową oliwą.
Na wybrzeżu Wersylii, podobnie jak w Pizie i Livorno, piecze się cecinę, cienki placek z mąki z ciecierzycy, wody i oliwy. Do surowych warzyw w pinzimonio Lucca DOP sprawdza się lepiej niż mocne oliwy z wnętrza Toskanii, bo nie przykrywa smaku kopru włoskiego, selera czy rzodkiewki. Pasuje też do ryb, owoców morza z Viareggio, sałat i jajek.
Klasyczny gest to fettunta: grzanka z chleba upieczonego bez soli, natarta czosnkiem i polana świeżą oliwą. W listopadzie, kiedy tłocznie pracują pełną parą, to najlepszy sposób, by poznać nową oliwę. Propozycje jesiennych tras po okolicy znajdziesz w artykule szlaki oliwy w Toskanii, a tło regionalne w przewodniku Oliwa z Toskanii.
Pytania i odpowiedzi
Co oznacza Lucca DOP na butelce oliwy?
To Chroniona Nazwa Pochodzenia dla oliwy extra vergine z 19 gmin prowincji Lukka w Toskanii. Oliwki muszą pochodzić z zarejestrowanych gajów w strefie, być zebrane z drzewa i wytłoczone w ciągu dwóch dni w lokalnej tłoczni. Oznaczenie jest chronione w UE od 2004 roku.
Jak smakuje oliwa Lucca DOP?
Jest łagodna i przeważnie słodka, z lekką lub średnią owocowością oraz delikatną goryczką i ostrością. Ma żółtą barwę z zielonymi refleksami. Jest wyraźnie łagodniejsza od oliw z Chianti czy z okolic Florencji.
Z jakich oliwek powstaje Lucca DOP?
Głównie z odmiany Frantoio, lokalnie zwanej Frantoiano, która może stanowić do 90% gaju. Leccino może mieć udział do 30%, a inne odmiany do 15%. Większość butelek to kupaże z wyraźną przewagą Frantoio.
Jakie gminy obejmuje oznaczenie Lucca DOP?
Strefa obejmuje 19 gmin prowincji Lukka: Lucca, Capannori, Montecarlo, Altopascio, Porcari i Villa Basilica na równinie, siedem gmin Wersylii od Viareggio po Stazzemę oraz sześć gmin doliny Serchio i Garfagnany. Należą do nich m.in. Barga, Bagni di Lucca i Minucciano.
Czym różni się Lucca DOP od Toscano IGP ze wzmianką Colline Lucchesi?
Oba oznaczenia dotyczą okolic Lukki i opierają się na Frantoio, ale to dwa odrębne systemy certyfikacji z różnymi dyscyplinarzami. Lucca DOP ma szczegółowe wymagania co do zbioru i tłoczenia, m.in. przerób w ciągu dwóch dni i limit malaksacji. Toscano IGP ze wzmianką Colline Lucchesi działa w ramach ogólnych zasad regionalnego IGP.
Do czego najlepiej używać oliwy z Lukki?
Najlepiej na surowo do ryb, warzyw, sałat, zup z roślin strączkowych i grzanek. Łagodny profil sprawia, że nie przykrywa delikatnych składników. Nadaje się też do krótkiego podsmażania, ale do smażenia w głębokim tłuszczu szkoda jej aromatu.
Kiedy najlepiej kupować oliwę Lucca DOP?
Najświeższa oliwa z nowego rocznika pojawia się w tłoczniach od listopada do stycznia. W sklepach dostępna jest przez cały rok, ale warto wybierać butelki z ostatniego zbioru, sprawdzając rocznik na etykiecie. Jesienią możesz kupić ją bezpośrednio u producentów w okolicach Lukki i w Wersylii.
Ile czasu zachowuje świeżość oliwa Lucca DOP?
Najlepiej smakuje do roku od zbioru, a otwartą butelkę zużyj w ciągu dwóch, trzech miesięcy. Łagodne oliwy z mniejszą ilością polifenoli starzeją się nieco szybciej niż mocne oliwy z Chianti. Przechowuj ją w ciemnym miejscu, w temperaturze 14–18 °C.
