Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Torta pasqualina: genueńska tarta wielkanocna z boćwiną i jajkami

Torta pasqualina z Genui: cienkie warstwy ciasta na oliwie, boćwina, twaróg i całe jajka. Przepis krok po kroku, dobór oliwy, warianty i błędy

Torta pasqualina: ilustracja

Torta pasqualina to genueńska wytrawna tarta wielkanocna: kilkanaście cieniutkich warstw ciasta na oliwie, w środku boćwina wymieszana z kwaśnawym serem i parmezanem, a w zagłębieniach nadzienia całe surowe jajka, które pieką się razem z ciastem. Po przekrojeniu każdy kawałek pokazuje żółty krąg żółtka otoczony zielenią, i właśnie ten przekrój jest wizytówką liguryjskiej Wielkanocy.

To danie dla cierpliwych, ale nie dla zawodowców. Ciasto nie zawiera jajek ani drożdży, tylko mąkę, wodę, sól i oliwę, więc jego jakość zależy od dwóch rzeczy: odpoczynku glutenu i tłuszczu, którym smaruje się każdą warstwę. Delikatna oliwa z Riwiery robi tu więcej, niż się wydaje: rozwarstwia ciasto, rumieni je i nie zagłusza ani jajka, ani sera.

Przygotowanie1 godz. 30 min
Razem4 godz.
Trudnośćśredni
Porcje8
Oliwadelikatna liguryjska z odmiany Taggiasca, np. Riviera Ligure DOP

W skrócie

  • Region: Liguria, przede wszystkim Genua i wybrzeże Riviera di Levante.
  • Główne składniki: boćwina, ser prescinsêua (lub twaróg z jogurtem), parmezan, majeranek, jajka, ciasto z mąki, wody i oliwy.
  • Rola oliwy: składnik ciasta, tłuszcz między warstwami, smażenie boćwiny i skropienie wierzchu przed pieczeniem.
  • Najlepsza oliwa: delikatna, migdałowa oliwa z odmiany Taggiasca, najlepiej Riviera Ligure DOP.
  • Czas przygotowania: około 1,5 godziny pracy, 4 godziny łącznie z odpoczynkiem ciasta, pieczeniem i studzeniem.
  • Poziom trudności: średni; najwięcej uwagi wymaga wałkowanie bardzo cienkich płatów.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Ser, boćwina i majeranek
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Torta pasqualina wyrasta z długiej liguryjskiej tradycji „torte”, czyli wytrawnych placków z warzywami zamkniętymi w cienkim cieście. W regionie, gdzie na tarasach nad morzem więcej było ogródków niż pastwisk, zielenina z odrobiną sera i jajek stanowiła podstawę postnej i świątecznej kuchni. W XVI wieku pisarz Ortensio Lando wspominał o genueńskiej „gattafurze”, cieście z ziół i sera, którego nazwę tłumaczono tym, że koty (gatta) podkradały je z parapetów. Czy był to bezpośredni przodek pasqualiny, historycy kuchni nie są zgodni, ale pokrewieństwo jest widoczne gołym okiem.

Najbardziej znana opowieść dotyczy liczby warstw. Według genueńskiej tradycji prawdziwa pasqualina ma ich trzydzieści trzy, po jednej na każdy rok życia Chrystusa. To piękna legenda, ale w domowej praktyce mało kto wałkuje trzydzieści trzy płaty: rodzinne przepisy mówią zwykle o 10–18 warstwach, a cukiernie i piekarnie w Genui sprzedają tarty z jeszcze mniejszą liczbą arkuszy.

Całe jajka w środku mają oczywistą wymowę wielkanocną: po czterdziestu dniach postu, gdy jajek wolno już było jeść do woli, zamykano je w cieście jako symbol odrodzenia. Tarta była też praktyczna. Dobrze znosi transport i podaje się ją w temperaturze pokojowej, więc od pokoleń trafia do koszyka na Poniedziałek Wielkanocny, czyli Pasquettę, kiedy Genueńczycy wyjeżdżają na pierwszy wiosenny piknik w góry nad miastem.

W XIX wieku przepisy na „torta pasqualina” pojawiały się już w genueńskich książkach kucharskich, a w wersji wiosennej często zamiast boćwiny używano młodych karczochów. Obie wersje przetrwały do dziś. Wiosną, gdy na rynek trafiają kolczaste karczochy z równiny Albengi, wiele rodzin piecze właśnie pasqualinę karczochową.

Ser, boćwina i majeranek

Najtrudniejszym składnikiem do zdobycia poza Ligurią jest prescinsêua, genueński ser z mleka zakwaszonego podpuszczką, coś pośredniego między ricottą a gęstym jogurtem. Ma lekką kwaskowatość, która równoważy słodycz boćwiny i tłustość parmezanu. Najlepszym polskim zamiennikiem jest mieszanka półtłustego twarogu przetartego przez sito z jogurtem greckim w proporcji 3:2. Sama ricotta da nadzienie zbyt słodkie i mdłe.

Boćwina musi być liściasta, z cienkimi łodygami. Grube, mięsiste ogonki nadają się na osobną potrawę, bo w nadzieniu puszczą wodę. Jeśli boćwiny nie ma, można użyć szpinaku liściowego, ale trzeba go odcisnąć jeszcze staranniej. Majeranek jest w Ligurii przyprawą niemal tak ważną jak bazylia: daje nadzieniu żywiczną, lekko słodką nutę, bez której tarta smakuje jak zwykła zapiekanka.

Składniki

Na 8 porcji (tortownica o średnicy 26 cm):

Na ciasto

  • 500 g mąki pszennej typu 00
  • 260 ml letniej wody
  • 40 ml oliwy extra vergine do ciasta
  • 8 g soli
  • 70 ml oliwy extra vergine do smarowania warstw

Na nadzienie

  • 1,2 kg boćwiny (same liście z cienkimi ogonkami)
  • 1 mała cebula
  • 2 łyżki oliwy extra vergine
  • 500 g sera prescinsêua albo 300 g twarogu i 200 g jogurtu greckiego
  • 80 g tartego Parmigiano Reggiano
  • 2 jajka do masy
  • 1 łyżka listków świeżego majeranku
  • 1 szczypta gałki muszkatołowej
  • sól i pieprz do smaku

Do wnętrza

  • 6 jajek w rozmiarze M
  • 30 g tartego Parmigiano Reggiano
  • 1 łyżka oliwy extra vergine

Przygotowanie

  1. Wymieszaj mąkę z solą, wlej 40 ml oliwy i stopniowo dolewaj wodę, zagniatając przez 10 minut. Ciasto ma być gładkie, miękkie i elastyczne, nie powinno kleić się do rąk ani do blatu. Podziel je na 12 równych kul po około 65 g.
  2. Ułóż kule na posmarowanej oliwą tacy, posmaruj je cienko oliwą i przykryj folią. Zostaw na co najmniej godzinę w temperaturze pokojowej. Ciasto jest gotowe, gdy po naciśnięciu palcem wgłębienie wolno się wyrównuje, a kula rozciąga się bez oporu.
  3. W tym czasie umyj boćwinę, odetnij grube ogonki, a liście pokrój w paski szerokości 1 cm. Na szerokiej patelni podgrzej 2 łyżki oliwy do około 140°C, zeszklij drobno posiekaną cebulę przez 5 minut, dodaj boćwinę i duś ją 6–8 minut, aż zwiędnie i odparuje wodę. Przełóż na sito i ostudź.
  4. Wyciśnij ostudzoną boćwinę w dłoniach albo przez ściereczkę, aż przestanie z niej kapać, i posiekaj ją drobno. W misce wymieszaj ser, parmezan, 2 jajka, majeranek, gałkę, sól i pieprz, a następnie dodaj boćwinę. Masa ma być gęsta i dać się formować łyżką; jeśli jest rzadka, boćwina była za mokra.
  5. Nagrzej piekarnik do 180°C (grzanie góra i dół) i posmaruj tortownicę oliwą. Pierwszą kulę rozwałkuj na krąg o średnicy około 38 cm, tak cienki, by przez ciasto prześwitywał wzór blatu, i ułóż w formie z nadmiarem zwisającym na brzegach. Posmaruj go pędzlem oliwą.
  6. Powtórz to z kolejnymi pięcioma kulami, smarując oliwą każdą warstwę oprócz ostatniej. Sześć warstw tworzy spód, który nie przemoknie od nadzienia. Jeśli płat się przedrze, nie przejmuj się: kolejna warstwa zakryje dziurę.
  7. Wyłóż masę z boćwiną i wyrównaj ją. Grzbietem łyżki zrób 6 zagłębień rozmieszczonych w kole, w każde wsyp szczyptę parmezanu, kropnij odrobinę oliwy i wbij ostrożnie całe jajko, tak by żółtko pozostało nienaruszone. Posól lekko białka.
  8. Rozwałkuj pozostałe 6 kul na krążki o średnicy około 30 cm i układaj je na nadzieniu, smarując każdą warstwę oliwą. Przed położeniem ostatniego płata możesz unieść jego brzeg i dmuchnąć słomką między warstwy, tak jak robią to genueńskie gospodynie: powietrze rozdzieli płaty i wierzch ładnie się wybrzuszy.
  9. Zwiń nadmiar ciasta z brzegów do środka, tworząc gruby, skręcony rant. Posmaruj wierzch oliwą i nakłuj go delikatnie widelcem w kilku miejscach z dala od jajek. Wstaw tartę na dolną półkę piekarnika.
  10. Piecz 55–65 minut w 180°C. Tarta jest gotowa, gdy wierzch ma głęboki złoty kolor, warstwy na brzegu są chrupiące i rozdzielone, a przy ostukaniu ciasto brzmi pusto. Ostudź ją w formie co najmniej godzinę; dopiero wtedy jajka i nadzienie zwiążą się na tyle, żeby kroić czyste kawałki.
Oliwa w cieście nie tylko natłuszcza, ale też uelastycznia gluten, dzięki czemu płaty dają się wyciągnąć bardzo cienko.

Jaka oliwa

W Genui do pasqualiny bierze się tę samą oliwę, której używa się na co dzień, czyli delikatną oliwę z zachodniej Ligurii. Odmiana Taggiasca daje oliwę o łagodnym, słodkawym smaku z nutą migdała i orzeszków pinii, z minimalną goryczką i lekką ostrością. W tarcie, w której gra toczy się między jajkiem, kwaśnawym serem i boćwiną, to dokładnie to, czego trzeba: oliwa ma podbić smak, a nie nim dyrygować.

Do ciasta i do smarowania warstw wybierz oliwę extra vergine z oznaczeniem Riviera Ligure DOP, najlepiej z wzmianką Riviera dei Fiori, gdzie dominuje Taggiasca. Oliwa w cieście nie tylko natłuszcza, ale też uelastycznia gluten, dzięki czemu płaty dają się wyciągnąć bardzo cienko. Między warstwami tworzy z kolei cienką barierę, która w piekarniku zmienia wilgoć w parę i rozdziela arkusze.

Do duszenia boćwiny wystarczy ta sama oliwa, bo temperatura jest niska, około 140°C. Gdy nie masz oliwy liguryjskiej, sięgnij po delikatną oliwę znad Gardy z odmiany Casaliva albo po łagodny kupaż z przewagą Leccino. Unikaj oliw bardzo intensywnych, z Coratiny czy Moraiolo: ich gorycz i pieprzność w cieście wychodzą na pierwszy plan, a w zestawieniu z jajkiem stają się metaliczne. Więcej o regionie i jego stylu znajdziesz w przewodniku oliwa z Ligurii.

Na co uważać

Za krótki odpoczynek ciasta. Ciasto bez jajek, rozwałkowane zaraz po zagnieceniu, kurczy się i rwie. Godzina pod folią to minimum, a jeśli możesz, daj mu półtorej. Zrelaksowany gluten pozwala rozciągnąć płat tak cienko, że widać przez niego dłoń.

Mokra boćwina. To najczęstsza przyczyna zakalcowatego spodu. Boćwinę trzeba odparować na patelni, a potem wycisnąć z niej całą wodę, aż będzie niemal sucha. Jeśli masa po wymieszaniu wygląda rzadko, dodaj łyżkę parmezanu i łyżkę bułki tartej.

Za dużo oliwy między warstwami. Pędzel ma zostawić cienki film, a nie kałużę. Nadmiar tłuszczu zbiera się na dnie formy, smaży spód zamiast go piec i sprawia, że tarta po wystudzeniu jest ciężka i lepka.

Krojenie na gorąco. Pasqualina wyjęta z piekarnika wygląda kusząco, ale krojona na gorąco rozpada się, a żółtka wypływają. Godzina studzenia to warunek czystego przekroju z żółtkiem w środku każdej porcji.

Za wysoka temperatura. W 200°C i więcej wierzch przypala się, zanim jajka w środku się zetną. Trzymaj się 180°C i dolnej półki; jeśli wierzch po 40 minutach jest już mocno brązowy, przykryj go luźno folią aluminiową.

Warianty

Najstarszą obok boćwinowej jest pasqualina z karczochami. Pięć lub sześć młodych karczochów oczyszcza się z twardych liści, kroi w cienkie plasterki i dusi na oliwie z czosnkiem i natką, a potem miesza z serem jak boćwinę. Taka tarta jest bardziej wytrawna, z lekką goryczką, i wiosną bywa w Genui popularniejsza od wersji zielonej.

Codzienną krewną pasqualiny jest „turta de gê”, czyli tarta z boćwiną (gê to boćwina w dialekcie genueńskim). Robi się ją bez całych jajek i z mniejszą liczbą warstw, często tylko z dwóch płatów „pasta matta”. Ta nazwa, dosłownie „szalone ciasto”, opisuje ciasto z mąki, wody, oliwy i soli, bez jajek i spulchniaczy, które trzyma się razem tylko dzięki oliwie i odpoczynkowi glutenu. W głębi lądu, w dolinach nad Imperią i Savoną, piecze się z kolei „torta verde” z ziołami, ryżem i serem.

W domach poza Ligurią często używa się gotowego ciasta francuskiego albo filo. Efekt jest smaczny, ale to już inne danie: ciasto francuskie zawiera masło i daje słodką, maślaną nutę, której oryginał nie ma. Lepszym kompromisem jest ciasto filo, smarowane oliwą warstwa po warstwie, bo przynajmniej zachowuje charakter tłuszczu.

Do stołu

Pasqualinę podaje się w temperaturze pokojowej, pokrojoną w 8 trójkątów tak, by każdy miał jedno żółtko. Na Wielkanoc trafia na stół jako przystawka przed jagnięciną w fricassee, a w Poniedziałek Wielkanocny jedzie w koszyku na piknik obok focacci genueńskiej i jajek na twardo. W genueńskich sciamaddach, starych lokalach z piecem opalanym drewnem, sprzedaje się ją na kawałki przez cały rok, obok farinaty z ciecierzycy i innych tart warzywnych.

Do picia wybierz młode białe wino z Ligurii: Vermentino z Colli di Luni albo Pigato z Riviera Ligure di Ponente. Oba mają lekką słoność i nutę ziół, które dobrze grają z majerankiem. Z win spoza regionu sprawdzi się wytrawne Verdicchio albo Soave.

Tarta przechowywana pod ściereczką w chłodnym miejscu zachowuje świeżość przez dobę, w lodówce do 3 dni. Przed podaniem wyjmij ją na godzinę wcześniej, by ciasto nie było twarde, albo podgrzej kawałki przez 10 minut w 160°C. Pasqualinę warto upiec dzień wcześniej, bo nadzienie zdąży się związać, a smak majeranku dojrzeje.

Pytania i odpowiedzi

Ile warstw ciasta powinna mieć torta pasqualina?

Według genueńskiej tradycji trzydzieści trzy, po jednej na każdy rok życia Chrystusa, ale to raczej symbol niż praktyka. W domach piecze się ją zwykle z 10–18 warstw. Dwanaście płatów, sześć pod nadzieniem i sześć na wierzchu, daje już wyraźnie warstwowe, chrupiące ciasto.

Czym zastąpić ser prescinsêua?

Najbliższy smak daje mieszanka 300 g półtłustego twarogu i 200 g jogurtu greckiego, przetarta przez sito. Prescinsêua jest lekko kwaśna, więc sama ricotta da zbyt słodkie nadzienie. Można też użyć ricotty z dodatkiem dwóch łyżek gęstego kefiru.

Czy do torty pasqualiny można użyć ciasta francuskiego?

Można, ale wynik będzie inny niż oryginał, bo ciasto francuskie jest maślane i słodsze. Oryginalne ciasto pasqualiny to wyłącznie mąka, woda, sól i oliwa. Jeśli nie chcesz wałkować, lepiej sięgnąć po ciasto filo i smarować każdy arkusz oliwą.

Jak sprawić, żeby jajka w środku się nie rozlały?

Zrób w nadzieniu wyraźne zagłębienia grzbietem łyżki i wbijaj jajka ostrożnie, najlepiej najpierw do filiżanki. Szczypta parmezanu na dnie dołka pomaga białku się utrzymać. Po upieczeniu ostudź tartę co najmniej godzinę, wtedy żółtka zastygną i przekrój będzie czysty.

Jaka oliwa jest najlepsza do torty pasqualiny?

Najlepsza jest delikatna oliwa extra vergine z odmiany Taggiasca, np. z oznaczeniem Riviera Ligure DOP. Ma łagodny, migdałowy smak, który nie zagłusza jajek i sera. Zbyt gorzka i pikantna oliwa w cieście nabiera metalicznej nuty.

Czy tortę pasqualinę można zamrozić?

Tak, upieczoną i całkowicie wystudzoną tartę można zamrozić w porcjach na maksymalnie miesiąc. Rozmrażaj ją w lodówce przez noc, a potem odśwież 15 minut w piekarniku nagrzanym do 160°C. Ciasto straci trochę kruchości, a białko jajek może zrobić się nieco gumowe.

Czy torta pasqualina je się na ciepło czy na zimno?

Tradycyjnie podaje się ją w temperaturze pokojowej, letnią albo chłodną, a nie prosto z piekarnika. W Ligurii piecze się ją często dzień wcześniej i zabiera na wielkanocny piknik. Zbyt gorąca tarta rozpada się przy krojeniu, a smak nadzienia jest jeszcze niepełny.

Skąd pochodzi torta pasqualina?

Torta pasqualina pochodzi z Genui i okolicznych miejscowości Riviera di Levante w Ligurii. Należy do rodziny liguryjskich „torte”, czyli wytrawnych placków z warzywami w cienkim cieście na oliwie. Jest daniem wielkanocnym, a całe jajka w nadzieniu symbolizują odrodzenie po okresie postu.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu