Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Farinata: liguryjski placek z mąki z ciecierzycy i oliwy

Farinata, czyli genueńska fainà: mąka z ciecierzycy, woda, sól i dużo delikatnej oliwy, pieczone w gorącym piecu. Proporcje, odpoczynek ciasta, warianty

Farinata (fainà): ilustracja

Farinata, po genueńsku fainà, to cienki, okrągły placek z mąki z ciecierzycy, wody i soli, pieczony w szerokiej blasze na grubej warstwie oliwy, w bardzo gorącym piecu. Ma chrupiące, przyrumienione brzegi, złoty wierzch z ciemniejszymi plamkami i miękki, niemal kremowy środek. W Genui je się ją na gorąco, posypaną czarnym pieprzem, prosto z blachy.

Oliwa jest w farinacie drugim po ciecierzycy składnikiem smaku. Ciasto wylewa się na rozgrzaną oliwę, która częściowo zostaje pod spodem i smaży placek od dołu, a częściowo wypływa na powierzchnię i tworzy złote, błyszczące plamy. Przy takiej ilości tłuszczu liczy się jego charakter: łagodna liguryjska oliwa z odmiany Taggiasca dodaje słodyczy i migdałowego tła, które dobrze współgra z orzechowym smakiem ciecierzycy.

Przygotowanie15 min
Razem4 godz. 40 min
Trudnośćłatwy
Porcje4
Oliwadelikatna liguryjska z odmiany Taggiasca, hojnie wlana do blachy

W skrócie

  • Region: Liguria, przede wszystkim Genua i Savona; bliskie wersje istnieją w Toskanii, w Nicei i na Sardynii.
  • Główne składniki: mąka z ciecierzycy, woda, sól, oliwa extra vergine, czarny pieprz.
  • Rola oliwy: warstwa w blasze, w której placek piecze się niemal jak na patelni, i część ciasta wymieszana z nim tuż przed pieczeniem.
  • Najlepsza oliwa: delikatna Taggiasca, najlepiej z oznaczeniem Riviera Ligure DOP.
  • Czas przygotowania: 15 minut pracy, 4–12 godzin odpoczynku ciasta i 15–20 minut pieczenia.
  • Poziom trudności: łatwy; liczą się cierpliwość i mocno rozgrzany piekarnik.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Składniki
  3. Przygotowanie
  4. Jedna mąka, wiele nazw
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Placki i papki z mąki z roślin strączkowych jadano w basenie Morza Śródziemnego od starożytności. Ciecierzyca dobrze znosiła suche lato, a jej mąka długo się przechowywała, więc była tanim źródłem białka dla ludzi morza i miasta. Farinata jest jedną z wielu wersji tego samego pomysłu, rozsianych wzdłuż wybrzeża od Nicei po Livorno.

Najbardziej znana opowieść o jej powstaniu dotyczy bitwy pod Melorią w 1284 roku, w której flota Genui rozbiła flotę Pizy. Legenda mówi, że galery wracające do domu wpadły w sztorm, beczki z oliwą i worki z mąką z ciecierzycy przemieszały się z morską wodą, a marynarzom wydawano tę papkę jako rację żywnościową. Część miała zostać na pokładzie i wyschnąć w słońcu na placek, który po powrocie genueńczycy zaczęli piec w piecu i nazywali złośliwie „złotem Pizy”. Bitwa jest faktem historycznym, natomiast jej związek z farinatą to piękna, ale niczym niepotwierdzona opowieść.

Lepiej udokumentowane są sciamadde, czyli genueńskie lokale z piecami opalanymi drewnem; nazwa pochodzi od dialektalnego słowa oznaczającego płomień. Piecze się w nich farinatę w ogromnych, cynowanych miedzianych blachach, zwanych testi, a także wytrawne tarty z warzywami i smażoną panissę. Farinatę je się tam na stojąco, na kawałku papieru, z kieliszkiem białego wina. Dawniej była przede wszystkim jedzeniem jesieni i zimy, gdy rozgrzane piece dawały także ciepło.

Genueńscy kupcy, marynarze i emigranci rozwieźli farinatę daleko poza Ligurię. W Sassari na Sardynii, gdzie wpływy Genui sięgają średniowiecza, mówi się na nią fainè. Na wysepce San Pietro, w Carloforte, przetrwała razem z dialektem liguryjskim przybyłych tam w XVIII wieku osadników. Emigranci zawieźli ją też do Buenos Aires i Montevideo, gdzie jako fainá kładzie się ją na kawałku pizzy.

Składniki

Na 4 porcje (2 okrągłe blachy o średnicy 32 cm albo jedna blacha 35 × 40 cm):

  • 200 g mąki z ciecierzycy
  • 600 ml wody o temperaturze pokojowej
  • 5 g drobnej soli
  • 80 ml delikatnej oliwy extra vergine (po 40 ml na każdą okrągłą blachę)
  • 1 gałązka rozmarynu (opcjonalnie)
  • czarny pieprz, świeżo zmielony, do smaku

Ta ilość daje warstwę grubości 4–5 mm. Jeśli masz tylko jedną blachę 32 cm, upiecz farinatę w dwóch turach.

Przygotowanie

  1. Ciasto. Wsyp mąkę do miski i wlewaj wodę stopniowo, mieszając trzepaczką: najpierw około 100 ml, żeby powstała gładka pasta, potem resztę. Mieszaj, aż ciasto będzie płynne jak rzadka śmietanka. Jeśli zostały grudki, przecedź je przez sito.
  2. Odpoczynek. Przykryj miskę i zostaw ciasto na 4–12 godzin w temperaturze 18–22 °C; w upalne dni po 6 godzinach przenieś je do lodówki. W tym czasie mąka wchłania wodę, a na powierzchni zbiera się piana. Ciasto jest gotowe, gdy jest wyraźnie gładsze i nie ma posmaku surowej mąki.
  3. Zbieranie piany i solenie. Zbierz pianę łyżką cedzakową albo płaską łyżką. Dodaj sól i wymieszaj. Powierzchnia ma być gładka i bez piany, inaczej po upieczeniu pokryje się białym, suchym naskórkiem.
  4. Piekarnik. Rozgrzej piekarnik do najwyższej temperatury, 250–280 °C, z grzaniem góra i dół, przez co najmniej 30 minut. Na ostatnie 5 minut wstaw do środka puste blachy. Piekarnik jest gotowy, gdy blachy są gorące na całej powierzchni.
  5. Oliwa w blasze. Wyjmij blachy i wlej do każdej 40 ml oliwy, przechylając je, aż oliwa pokryje całe dno. Wstaw na 1–2 minuty z powrotem do piekarnika. Oliwa jest gotowa, gdy zaczyna się lekko marszczyć na powierzchni, ale jeszcze nie dymi.
  6. Wylewanie. Zamieszaj ciasto i wlej do każdej blachy około 370 ml, do wysokości 4–5 mm. Przeciągnij kilka razy drewnianą łyżką lub trzepaczką przez ciasto w blasze, aby część oliwy wypłynęła na wierzch i utworzyła złote smugi. Jeśli chcesz, połóż na wierzchu kilka igieł rozmarynu; blacha musi stać idealnie poziomo.
  7. Pieczenie. Piecz na najniższym poziomie 12–15 minut, aż ciasto się zetnie, a brzegi zrumienią i zaczną odchodzić od blachy. Przełóż blachę na najwyższy poziom i włącz grill na 3–5 minut. Farinata jest gotowa, gdy wierzch jest złoty z ciemniejszymi plamkami i drobnymi spękaniami, brzegi ciemnobrązowe i chrupiące, a środek po naciśnięciu sprężyście miękki.
  8. Podanie. Odczekaj 2–3 minuty, aż placek lekko stężeje, i posyp go hojnie świeżo zmielonym pieprzem. Pokrój metalową łopatką na trójkąty lub prostokąty i podawaj od razu, gdy brzegi chrupią.

Jedna mąka, wiele nazw

Farinata ma krewnych wszędzie tam, gdzie docierali genueńscy kupcy i marynarze. Różnią się nazwą, grubością i dodatkami, ale zasada jest wspólna: rzadkie ciasto z mąki i wody, dużo oliwy i bardzo gorący piec.

Nazwa Gdzie Czym się wyróżnia
Farinata, fainà Genua, Liguria cienka, z pieprzem, czasem z rozmarynem lub cebulą
Farinata bianca Savona z mąki pszennej zamiast ciecierzycy
Cecina, torta di ceci Piza, Livorno bardzo podobna; w Livorno jedzona w bułce jako „5 e 5”
Socca Nicea bardzo cienka, mocno pieprzona, jedzona na ulicy
Fainè Sassari, Carloforte często z cebulą, kiełbasą lub anchois
Fainá Buenos Aires, Montevideo kładziona na kawałku pizzy

Toskańską wersję opisujemy osobno w przepisie na cecinę, a sardyńską w tekście o fainè z Sassari. Z Carloforte pochodzi też makaron, który najlepiej pokazuje liguryjskie korzenie wyspy San Pietro: pasta alla carlofortina z tuńczykiem i pesto.

Farinata to ciecierzyca upieczona w oliwie: brzegi się smażą, a środek zostaje kremowy.

Jaka oliwa

Na 200 g mąki przypada w tym przepisie 80 ml oliwy, czyli blisko 40% masy mąki. Oliwa pracuje na dwa sposoby. Ta, która zostaje pod ciastem, smaży spód i brzegi, dając im chrupkość i ciemnozłoty kolor. Ta, która przy mieszaniu wypływa na wierzch, tworzy złote smugi i plamy, przez które farinata wygląda na marmurkową, a jej powierzchnia jest błyszcząca i lekko tłusta w dotyku.

Najlepiej sprawdza się oliwa z odmiany Taggiasca, słodkawa, z nutą migdała i bez wyraźnej goryczy, najlepiej z oznaczeniem Riviera Ligure DOP. Jej łagodny charakter podkreśla orzechowy smak ciecierzycy. Przy toskańskiej cecinie naturalnym wyborem jest oliwa z okolic Lukki, z oznaczeniem Lucca DOP, zwykle delikatniejsza niż oliwy z centralnej Toskanii.

Farinata piecze się w temperaturze znacznie wyższej niż punkt dymienia oliwy, ale olej pod warstwą wilgotnego ciasta nie nagrzewa się tak mocno jak piekarnik. Krytyczny jest moment rozgrzewania pustej blachy i ostatnie minuty pod grillem. Jeśli oliwa w blasze zaczyna dymić, jest za gorąca: farinata nabierze gorzkiego, przypalonego posmaku. Z tego samego powodu nie warto używać oliw intensywnych, bogatych w polifenole, bo w wysokiej temperaturze ich gorycz staje się szorstka.

W Genui nie skrapia się gotowej farinaty oliwą na surowo; wystarczy pieprz. Jeśli jednak pieczesz wersję cieńszą, z mniejszą ilością oliwy w blasze, łyżeczka delikatnej oliwy na gorący placek tuż przed podaniem przywróci mu soczystość.

Na co uważać

Brak odpoczynku ciasta. Ciasto wylane od razu po wymieszaniu daje farinatę o posmaku surowej mąki i nierównej, grudkowatej strukturze. Mąka z ciecierzycy potrzebuje co najmniej 4 godzin, żeby wchłonąć wodę; wiele genueńskich lokali przygotowuje ciasto wieczorem na następny dzień.

Za mało oliwy. Przy cienkiej warstwie oliwy placek przywiera do blachy, brzegi nie chrupią, a wierzch jest matowy i suchy. Oliwa ma pokrywać całe dno warstwą grubości mniej więcej pół milimetra.

Za gruba warstwa ciasta. Farinata grubsza niż 6 mm ma w środku konsystencję budyniu, a na wierzchu twardą skórkę. Klasyczna fainà ma 4–5 mm i jest miękka w środku, ale nie płynna.

Za chłodny piekarnik. W 200 °C farinata piecze się tak długo, że wysycha na całej grubości i nie ma kremowego środka. W domowym piekarniku ustaw maksymalną temperaturę, a na koniec użyj grilla.

Krzywa blacha. Na nierównej blasze ciasto spływa na jedną stronę: z jednej strony jest przypalone, z drugiej grube i surowe. Przed wylaniem ciasta sprawdź, czy ruszt i blacha stoją poziomo, a stare, wypaczone blachy odłóż do innych zadań.

Warianty

Najpopularniejsze genueńskie wersje to farinata z rozmarynem i farinata z cebulą: cienkie krążki białej cebuli układa się na cieście tuż przed pieczeniem. Wiosną w Ligurii piecze się farinatę z gianchetti, maleńkimi rybkami, których połów jest dziś ściśle ograniczany. Spotyka się też wersje z cienko pokrojonymi karczochami, z kiełbasą albo z kawałkami świeżego stracchino dodanymi pod koniec pieczenia.

W Savonie popularna jest farinata bianca z mąki pszennej, cieńsza i bardziej chrupiąca, o zupełnie innym, mniej orzechowym smaku. W Sassari fainè przygotowuje się często z cebulą, kiełbasą lub anchois, a przy jednym stole zamawia się kilka wersji naraz.

Bliską krewną farinaty jest panissa, z tej samej mąki i wody, ale ugotowana na gęstą papkę jak polenta, a potem pokrojona i usmażona lub skropiona oliwą. Opisujemy ją w osobnym przepisie na panissę.

Do stołu

Farinatę podaje się wyłącznie na gorąco, najlepiej w ciągu kilku minut od wyjęcia z pieca. W Genui je się ją jako przekąskę, na stojąco, albo jako przystawkę przed talerzem makaronu. Dobrze towarzyszą jej smażona panissa i wytrawne tarty z warzywami, a do picia lekkie białe wino, np. Vermentino, albo jasne piwo.

Ciasto możesz przygotować z wyprzedzeniem: w lodówce wytrzyma 24–48 godzin, trzeba je tylko wyjąć godzinę przed pieczeniem, zamieszać i zebrać pianę. Upieczona farinata najlepsza jest od razu. Resztki odgrzewaj na suchej, rozgrzanej patelni przez 2–3 minuty z każdej strony albo w piekarniku w 220 °C przez 5 minut.

Jeśli chcesz spróbować farinaty u źródła, najwięcej sciamadde działa w starym centrum Genui. W drodze na zachód, ku gajom Taggiaski, zatrzymaj się w Savonie, gdzie zjesz obie wersje, ciecierzycową i pszenną; trasę opisujemy w przewodniku po Riwierze di Ponente, a cały region w tekście oliwa z Ligurii.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest farinata?

Farinata, po genueńsku fainà, to cienki placek z mąki z ciecierzycy, wody, soli i oliwy, pieczony w bardzo gorącym piecu. Ma chrupiące brzegi i miękki, kremowy środek. Je się ją na gorąco, posypaną czarnym pieprzem.

Czy farinata i cecina to to samo?

To niemal to samo danie pod różnymi nazwami: farinata w Ligurii, cecina lub torta di ceci w Pizie i Livorno. Obie robi się z mąki z ciecierzycy, wody, oliwy i soli. Różnice dotyczą głównie grubości placka i sposobu podania, np. w Livorno cecinę je się w bułce.

Czy farinata jest bezglutenowa?

Tak, farinata z samej mąki z ciecierzycy, wody, soli i oliwy nie zawiera glutenu. Przy celiakii sprawdź, czy mąka ma oznaczenie bezglutenowe, bo bywa mielona w młynach przetwarzających pszenicę. Uwaga na savońską farinatę bianca, która powstaje z mąki pszennej.

Dlaczego ciasto na farinatę musi odpoczywać?

Mąka z ciecierzycy potrzebuje kilku godzin, żeby wchłonąć wodę i stracić posmak surowej mąki. Odpoczęte ciasto piecze się równomiernie i daje kremowy środek. Minimalny czas to 4 godziny, ale najlepsze efekty daje 8–12 godzin.

Ile oliwy dać do farinaty?

Na 200 g mąki z ciecierzycy potrzeba około 80 ml oliwy, czyli po 40 ml na okrągłą blachę o średnicy 32 cm. Oliwa ma pokryć całe dno i częściowo wypłynąć na wierzch po zamieszaniu ciasta. Najlepsza jest delikatna oliwa z odmiany Taggiasca.

Jak upiec farinatę w domowym piekarniku?

Rozgrzej piekarnik do maksymalnej temperatury, 250–280 °C, razem z pustymi blachami. Wlej oliwę do gorących blach, potem ciasto do wysokości 4–5 mm i piecz 12–15 minut na najniższym poziomie. Na koniec przełóż blachę pod grill na 3–5 minut, aż wierzch się zarumieni.

Czy legenda o bitwie pod Melorią jest prawdziwa?

Bitwa pod Melorią z 1284 roku, w której Genua pokonała Pizę, jest faktem historycznym. Opowieść o tym, że farinata powstała z mąki ciecierzycowej zalanej oliwą i morską wodą podczas sztormu, to legenda bez potwierdzenia w źródłach. Placki z mąki z ciecierzycy znano na wybrzeżu na długo wcześniej.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu