Farinata, po genueńsku fainà, to cienki, okrągły placek z mąki z ciecierzycy, wody i soli, pieczony w szerokiej blasze na grubej warstwie oliwy, w bardzo gorącym piecu. Ma chrupiące, przyrumienione brzegi, złoty wierzch z ciemniejszymi plamkami i miękki, niemal kremowy środek. W Genui je się ją na gorąco, posypaną czarnym pieprzem, prosto z blachy.
Oliwa jest w farinacie drugim po ciecierzycy składnikiem smaku. Ciasto wylewa się na rozgrzaną oliwę, która częściowo zostaje pod spodem i smaży placek od dołu, a częściowo wypływa na powierzchnię i tworzy złote, błyszczące plamy. Przy takiej ilości tłuszczu liczy się jego charakter: łagodna liguryjska oliwa z odmiany Taggiasca dodaje słodyczy i migdałowego tła, które dobrze współgra z orzechowym smakiem ciecierzycy.
W skrócie
- Region: Liguria, przede wszystkim Genua i Savona; bliskie wersje istnieją w Toskanii, w Nicei i na Sardynii.
- Główne składniki: mąka z ciecierzycy, woda, sól, oliwa extra vergine, czarny pieprz.
- Rola oliwy: warstwa w blasze, w której placek piecze się niemal jak na patelni, i część ciasta wymieszana z nim tuż przed pieczeniem.
- Najlepsza oliwa: delikatna Taggiasca, najlepiej z oznaczeniem Riviera Ligure DOP.
- Czas przygotowania: 15 minut pracy, 4–12 godzin odpoczynku ciasta i 15–20 minut pieczenia.
- Poziom trudności: łatwy; liczą się cierpliwość i mocno rozgrzany piekarnik.
Spis treści
Skąd się wzięło
Placki i papki z mąki z roślin strączkowych jadano w basenie Morza Śródziemnego od starożytności. Ciecierzyca dobrze znosiła suche lato, a jej mąka długo się przechowywała, więc była tanim źródłem białka dla ludzi morza i miasta. Farinata jest jedną z wielu wersji tego samego pomysłu, rozsianych wzdłuż wybrzeża od Nicei po Livorno.
Najbardziej znana opowieść o jej powstaniu dotyczy bitwy pod Melorią w 1284 roku, w której flota Genui rozbiła flotę Pizy. Legenda mówi, że galery wracające do domu wpadły w sztorm, beczki z oliwą i worki z mąką z ciecierzycy przemieszały się z morską wodą, a marynarzom wydawano tę papkę jako rację żywnościową. Część miała zostać na pokładzie i wyschnąć w słońcu na placek, który po powrocie genueńczycy zaczęli piec w piecu i nazywali złośliwie „złotem Pizy”. Bitwa jest faktem historycznym, natomiast jej związek z farinatą to piękna, ale niczym niepotwierdzona opowieść.
Lepiej udokumentowane są sciamadde, czyli genueńskie lokale z piecami opalanymi drewnem; nazwa pochodzi od dialektalnego słowa oznaczającego płomień. Piecze się w nich farinatę w ogromnych, cynowanych miedzianych blachach, zwanych testi, a także wytrawne tarty z warzywami i smażoną panissę. Farinatę je się tam na stojąco, na kawałku papieru, z kieliszkiem białego wina. Dawniej była przede wszystkim jedzeniem jesieni i zimy, gdy rozgrzane piece dawały także ciepło.
Genueńscy kupcy, marynarze i emigranci rozwieźli farinatę daleko poza Ligurię. W Sassari na Sardynii, gdzie wpływy Genui sięgają średniowiecza, mówi się na nią fainè. Na wysepce San Pietro, w Carloforte, przetrwała razem z dialektem liguryjskim przybyłych tam w XVIII wieku osadników. Emigranci zawieźli ją też do Buenos Aires i Montevideo, gdzie jako fainá kładzie się ją na kawałku pizzy.
Składniki
Na 4 porcje (2 okrągłe blachy o średnicy 32 cm albo jedna blacha 35 × 40 cm):
- 200 g mąki z ciecierzycy
- 600 ml wody o temperaturze pokojowej
- 5 g drobnej soli
- 80 ml delikatnej oliwy extra vergine (po 40 ml na każdą okrągłą blachę)
- 1 gałązka rozmarynu (opcjonalnie)
- czarny pieprz, świeżo zmielony, do smaku
Ta ilość daje warstwę grubości 4–5 mm. Jeśli masz tylko jedną blachę 32 cm, upiecz farinatę w dwóch turach.
Przygotowanie
- Ciasto. Wsyp mąkę do miski i wlewaj wodę stopniowo, mieszając trzepaczką: najpierw około 100 ml, żeby powstała gładka pasta, potem resztę. Mieszaj, aż ciasto będzie płynne jak rzadka śmietanka. Jeśli zostały grudki, przecedź je przez sito.
- Odpoczynek. Przykryj miskę i zostaw ciasto na 4–12 godzin w temperaturze 18–22 °C; w upalne dni po 6 godzinach przenieś je do lodówki. W tym czasie mąka wchłania wodę, a na powierzchni zbiera się piana. Ciasto jest gotowe, gdy jest wyraźnie gładsze i nie ma posmaku surowej mąki.
- Zbieranie piany i solenie. Zbierz pianę łyżką cedzakową albo płaską łyżką. Dodaj sól i wymieszaj. Powierzchnia ma być gładka i bez piany, inaczej po upieczeniu pokryje się białym, suchym naskórkiem.
- Piekarnik. Rozgrzej piekarnik do najwyższej temperatury, 250–280 °C, z grzaniem góra i dół, przez co najmniej 30 minut. Na ostatnie 5 minut wstaw do środka puste blachy. Piekarnik jest gotowy, gdy blachy są gorące na całej powierzchni.
- Oliwa w blasze. Wyjmij blachy i wlej do każdej 40 ml oliwy, przechylając je, aż oliwa pokryje całe dno. Wstaw na 1–2 minuty z powrotem do piekarnika. Oliwa jest gotowa, gdy zaczyna się lekko marszczyć na powierzchni, ale jeszcze nie dymi.
- Wylewanie. Zamieszaj ciasto i wlej do każdej blachy około 370 ml, do wysokości 4–5 mm. Przeciągnij kilka razy drewnianą łyżką lub trzepaczką przez ciasto w blasze, aby część oliwy wypłynęła na wierzch i utworzyła złote smugi. Jeśli chcesz, połóż na wierzchu kilka igieł rozmarynu; blacha musi stać idealnie poziomo.
- Pieczenie. Piecz na najniższym poziomie 12–15 minut, aż ciasto się zetnie, a brzegi zrumienią i zaczną odchodzić od blachy. Przełóż blachę na najwyższy poziom i włącz grill na 3–5 minut. Farinata jest gotowa, gdy wierzch jest złoty z ciemniejszymi plamkami i drobnymi spękaniami, brzegi ciemnobrązowe i chrupiące, a środek po naciśnięciu sprężyście miękki.
- Podanie. Odczekaj 2–3 minuty, aż placek lekko stężeje, i posyp go hojnie świeżo zmielonym pieprzem. Pokrój metalową łopatką na trójkąty lub prostokąty i podawaj od razu, gdy brzegi chrupią.
Jedna mąka, wiele nazw
Farinata ma krewnych wszędzie tam, gdzie docierali genueńscy kupcy i marynarze. Różnią się nazwą, grubością i dodatkami, ale zasada jest wspólna: rzadkie ciasto z mąki i wody, dużo oliwy i bardzo gorący piec.
| Nazwa | Gdzie | Czym się wyróżnia |
|---|---|---|
| Farinata, fainà | Genua, Liguria | cienka, z pieprzem, czasem z rozmarynem lub cebulą |
| Farinata bianca | Savona | z mąki pszennej zamiast ciecierzycy |
| Cecina, torta di ceci | Piza, Livorno | bardzo podobna; w Livorno jedzona w bułce jako „5 e 5” |
| Socca | Nicea | bardzo cienka, mocno pieprzona, jedzona na ulicy |
| Fainè | Sassari, Carloforte | często z cebulą, kiełbasą lub anchois |
| Fainá | Buenos Aires, Montevideo | kładziona na kawałku pizzy |
Toskańską wersję opisujemy osobno w przepisie na cecinę, a sardyńską w tekście o fainè z Sassari. Z Carloforte pochodzi też makaron, który najlepiej pokazuje liguryjskie korzenie wyspy San Pietro: pasta alla carlofortina z tuńczykiem i pesto.
Jaka oliwa
Na 200 g mąki przypada w tym przepisie 80 ml oliwy, czyli blisko 40% masy mąki. Oliwa pracuje na dwa sposoby. Ta, która zostaje pod ciastem, smaży spód i brzegi, dając im chrupkość i ciemnozłoty kolor. Ta, która przy mieszaniu wypływa na wierzch, tworzy złote smugi i plamy, przez które farinata wygląda na marmurkową, a jej powierzchnia jest błyszcząca i lekko tłusta w dotyku.
Najlepiej sprawdza się oliwa z odmiany Taggiasca, słodkawa, z nutą migdała i bez wyraźnej goryczy, najlepiej z oznaczeniem Riviera Ligure DOP. Jej łagodny charakter podkreśla orzechowy smak ciecierzycy. Przy toskańskiej cecinie naturalnym wyborem jest oliwa z okolic Lukki, z oznaczeniem Lucca DOP, zwykle delikatniejsza niż oliwy z centralnej Toskanii.
Farinata piecze się w temperaturze znacznie wyższej niż punkt dymienia oliwy, ale olej pod warstwą wilgotnego ciasta nie nagrzewa się tak mocno jak piekarnik. Krytyczny jest moment rozgrzewania pustej blachy i ostatnie minuty pod grillem. Jeśli oliwa w blasze zaczyna dymić, jest za gorąca: farinata nabierze gorzkiego, przypalonego posmaku. Z tego samego powodu nie warto używać oliw intensywnych, bogatych w polifenole, bo w wysokiej temperaturze ich gorycz staje się szorstka.
W Genui nie skrapia się gotowej farinaty oliwą na surowo; wystarczy pieprz. Jeśli jednak pieczesz wersję cieńszą, z mniejszą ilością oliwy w blasze, łyżeczka delikatnej oliwy na gorący placek tuż przed podaniem przywróci mu soczystość.
Na co uważać
Brak odpoczynku ciasta. Ciasto wylane od razu po wymieszaniu daje farinatę o posmaku surowej mąki i nierównej, grudkowatej strukturze. Mąka z ciecierzycy potrzebuje co najmniej 4 godzin, żeby wchłonąć wodę; wiele genueńskich lokali przygotowuje ciasto wieczorem na następny dzień.
Za mało oliwy. Przy cienkiej warstwie oliwy placek przywiera do blachy, brzegi nie chrupią, a wierzch jest matowy i suchy. Oliwa ma pokrywać całe dno warstwą grubości mniej więcej pół milimetra.
Za gruba warstwa ciasta. Farinata grubsza niż 6 mm ma w środku konsystencję budyniu, a na wierzchu twardą skórkę. Klasyczna fainà ma 4–5 mm i jest miękka w środku, ale nie płynna.
Za chłodny piekarnik. W 200 °C farinata piecze się tak długo, że wysycha na całej grubości i nie ma kremowego środka. W domowym piekarniku ustaw maksymalną temperaturę, a na koniec użyj grilla.
Krzywa blacha. Na nierównej blasze ciasto spływa na jedną stronę: z jednej strony jest przypalone, z drugiej grube i surowe. Przed wylaniem ciasta sprawdź, czy ruszt i blacha stoją poziomo, a stare, wypaczone blachy odłóż do innych zadań.
Warianty
Najpopularniejsze genueńskie wersje to farinata z rozmarynem i farinata z cebulą: cienkie krążki białej cebuli układa się na cieście tuż przed pieczeniem. Wiosną w Ligurii piecze się farinatę z gianchetti, maleńkimi rybkami, których połów jest dziś ściśle ograniczany. Spotyka się też wersje z cienko pokrojonymi karczochami, z kiełbasą albo z kawałkami świeżego stracchino dodanymi pod koniec pieczenia.
W Savonie popularna jest farinata bianca z mąki pszennej, cieńsza i bardziej chrupiąca, o zupełnie innym, mniej orzechowym smaku. W Sassari fainè przygotowuje się często z cebulą, kiełbasą lub anchois, a przy jednym stole zamawia się kilka wersji naraz.
Bliską krewną farinaty jest panissa, z tej samej mąki i wody, ale ugotowana na gęstą papkę jak polenta, a potem pokrojona i usmażona lub skropiona oliwą. Opisujemy ją w osobnym przepisie na panissę.
Do stołu
Farinatę podaje się wyłącznie na gorąco, najlepiej w ciągu kilku minut od wyjęcia z pieca. W Genui je się ją jako przekąskę, na stojąco, albo jako przystawkę przed talerzem makaronu. Dobrze towarzyszą jej smażona panissa i wytrawne tarty z warzywami, a do picia lekkie białe wino, np. Vermentino, albo jasne piwo.
Ciasto możesz przygotować z wyprzedzeniem: w lodówce wytrzyma 24–48 godzin, trzeba je tylko wyjąć godzinę przed pieczeniem, zamieszać i zebrać pianę. Upieczona farinata najlepsza jest od razu. Resztki odgrzewaj na suchej, rozgrzanej patelni przez 2–3 minuty z każdej strony albo w piekarniku w 220 °C przez 5 minut.
Jeśli chcesz spróbować farinaty u źródła, najwięcej sciamadde działa w starym centrum Genui. W drodze na zachód, ku gajom Taggiaski, zatrzymaj się w Savonie, gdzie zjesz obie wersje, ciecierzycową i pszenną; trasę opisujemy w przewodniku po Riwierze di Ponente, a cały region w tekście oliwa z Ligurii.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest farinata?
Farinata, po genueńsku fainà, to cienki placek z mąki z ciecierzycy, wody, soli i oliwy, pieczony w bardzo gorącym piecu. Ma chrupiące brzegi i miękki, kremowy środek. Je się ją na gorąco, posypaną czarnym pieprzem.
Czy farinata i cecina to to samo?
To niemal to samo danie pod różnymi nazwami: farinata w Ligurii, cecina lub torta di ceci w Pizie i Livorno. Obie robi się z mąki z ciecierzycy, wody, oliwy i soli. Różnice dotyczą głównie grubości placka i sposobu podania, np. w Livorno cecinę je się w bułce.
Czy farinata jest bezglutenowa?
Tak, farinata z samej mąki z ciecierzycy, wody, soli i oliwy nie zawiera glutenu. Przy celiakii sprawdź, czy mąka ma oznaczenie bezglutenowe, bo bywa mielona w młynach przetwarzających pszenicę. Uwaga na savońską farinatę bianca, która powstaje z mąki pszennej.
Dlaczego ciasto na farinatę musi odpoczywać?
Mąka z ciecierzycy potrzebuje kilku godzin, żeby wchłonąć wodę i stracić posmak surowej mąki. Odpoczęte ciasto piecze się równomiernie i daje kremowy środek. Minimalny czas to 4 godziny, ale najlepsze efekty daje 8–12 godzin.
Ile oliwy dać do farinaty?
Na 200 g mąki z ciecierzycy potrzeba około 80 ml oliwy, czyli po 40 ml na okrągłą blachę o średnicy 32 cm. Oliwa ma pokryć całe dno i częściowo wypłynąć na wierzch po zamieszaniu ciasta. Najlepsza jest delikatna oliwa z odmiany Taggiasca.
Jak upiec farinatę w domowym piekarniku?
Rozgrzej piekarnik do maksymalnej temperatury, 250–280 °C, razem z pustymi blachami. Wlej oliwę do gorących blach, potem ciasto do wysokości 4–5 mm i piecz 12–15 minut na najniższym poziomie. Na koniec przełóż blachę pod grill na 3–5 minut, aż wierzch się zarumieni.
Czy legenda o bitwie pod Melorią jest prawdziwa?
Bitwa pod Melorią z 1284 roku, w której Genua pokonała Pizę, jest faktem historycznym. Opowieść o tym, że farinata powstała z mąki ciecierzycowej zalanej oliwą i morską wodą podczas sztormu, to legenda bez potwierdzenia w źródłach. Placki z mąki z ciecierzycy znano na wybrzeżu na długo wcześniej.
