Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Totani e patate: kalmary z ziemniakami z Wybrzeża Amalfitańskiego

Totani e patate to duszone kalmary z ziemniakami, winem i czosnkiem z Praiano i Amalfi. Dokładny przepis, czasy duszenia i dobór oliwy z Kampanii

Totani e patate: ilustracja

Totani e patate to duszone totani, czyli mięsiste głowonogi podobne do kalmarów, gotowane razem z ziemniakami w białym winie, oliwie i czosnku; to domowe danie rybackich miasteczek Wybrzeża Amalfitańskiego, przede wszystkim Praiano i Amalfi. Nie ma w nim nic wyszukanego: kilka składników, jedna szeroka patelnia i cierpliwość, bo totano mięknie dopiero po dłuższym duszeniu.

Efekt jest jednak znacznie lepszy, niż sugeruje lista zakupów. Ziemniaki wchłaniają sok, który puszczają głowonogi, i częściowo się rozpadają, zagęszczając sos do konsystencji kremu. Oliwa robi tu dwie rzeczy: na początku przenosi smak czosnku i peperoncino, a na końcu, dodana na surowo, przywraca daniu świeżość, którą długie duszenie odbiera.

Przygotowanie25 min
Razem1 godz. 15 min
Trudnośćłatwy
Porcje4
Oliwaśrednio owocowa z Kampanii, np. Colline Salernitane DOP z Rotondelli

W skrócie

  • Region: Kampania, Wybrzeże Amalfitańskie w prowincji Salerno, zwłaszcza Praiano, Amalfi i Positano.
  • Główne składniki: totani lub kalmary, ziemniaki, białe wino, czosnek, pomidorki, natka pietruszki, peperoncino.
  • Rola oliwy: baza do duszenia, w której czosnek oddaje aromat, oraz surowe wykończenie przed podaniem.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa z Kampanii, np. Colline Salernitane DOP z Rotondelli albo łagodniejsza Penisola Sorrentina DOP.
  • Czas przygotowania: około 25 minut pracy, około 75 minut łącznie z duszeniem.
  • Poziom trudności: łatwy; wymaga tylko pilnowania czasu i ognia.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Totano, kalmar czy mątwa
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Wybrzeże Amalfitańskie to strome zbocza, na których domy i tarasy z cytrynami wiszą nad morzem. Ziemi uprawnej zawsze było tu mało, a rybacy z Praiano, Conca dei Marini czy Cetary żyli z tego, co przyniosła noc na łodzi. Totani łowi się tradycyjnie nocą, przy świetle lamp, które przyciągają głowonogi ku powierzchni. Połowy przypadają głównie na lato i wczesną jesień, kiedy ławice podchodzą bliżej brzegu.

Totano zawsze był tańszy od kalmara. Ma grubszy, twardszy płaszcz i nie nadaje się do szybkiego smażenia w panierce, co w nadmorskiej kuchni od razu przesądziło o jego losie: trafiał do garnka. Duszenie z ziemniakami rozwiązywało dwa problemy naraz. Długie gotowanie zmiękczało mięso, a ziemniaki zwiększały objętość dania tak, żeby kilka sztuk wykarmiło całą rodzinę.

Ziemniaki stały się powszechne w kuchni ludowej Królestwa Neapolu dopiero w XIX wieku, więc totani e patate w obecnej formie nie jest daniem starożytnym, jak czasem się sugeruje. To raczej klasyk ostatnich stu kilkudziesięciu lat, który z kuchni rybackich trafił do trattorii. W Praiano uchodzi za danie miejscowe i w sezonie letnim pojawia się w niemal każdej knajpce przy porcie, ale podobne potrawy gotuje się w całej Kampanii, od Zatoki Neapolitańskiej po Cilento.

Pomidorki w tym przepisie są sprawą sporną. Część rodzin gotuje totani e patate „in bianco”, tylko z winem i czosnkiem, inne dodają garść pomidorków, które nadają sosowi różowy kolor i lekką kwasowość. Obie wersje są tradycyjne, różnią się domami, a nie miejscowościami.

Totano, kalmar czy mątwa

Totano (Todarodes sagittatus) należy do innej rodziny niż kalmar (Loligo vulgaris), choć na straganie łatwo je pomylić. Różnice są widoczne gołym okiem i decydują o czasie duszenia.

Cecha Totano Kalmar Mątwa
Płetwy krótkie, tworzą grot na końcu płaszcza długie, sięgają około dwóch trzecich płaszcza biegną wzdłuż całego ciała
Kolor skóry czerwonawy, fioletowy różowy z drobnymi plamkami szarobrązowy, pręgowany
Mięso grube, jędrne, twardsze cienkie, delikatne grube, słodkawe
Czas duszenia 40–50 minut 25–35 minut 40–50 minut
Cena orientacyjna we Włoszech 12–18 euro za kg 20–30 euro za kg 14–20 euro za kg

W Polsce świeże totani zdarzają się rzadko. Najbliższym zamiennikiem są mrożone tuby kałamarnicy z rodzaju Illex, która należy do tej samej rodziny co totano i zachowuje się w garnku bardzo podobnie. Kalmary też się sprawdzą, ale skróć im wstępne duszenie o połowę.

Składniki

Na 4 porcje:

  • 1 kg totani lub kalmarów (około 700 g po oczyszczeniu)
  • 800 g ziemniaków ogólnoużytkowych, typ B
  • 200 g pomidorków koktajlowych (opcjonalnie)
  • 3 ząbki czosnku
  • 1 mała suszona papryczka peperoncino albo 1/4 łyżeczki płatków chili
  • 150 ml białego wytrawnego wina, np. Falanghina
  • 300 ml gorącej wody
  • 80 ml oliwy extra vergine do duszenia
  • 20 ml oliwy extra vergine do skropienia na koniec
  • 20 g natki pietruszki
  • 8 g soli
  • świeżo mielony czarny pieprz do smaku

Przygotowanie

  1. Oczyść totani: wyciągnij głowę z mackami, usuń z płaszcza przezroczyste pióro i wnętrzności, wytnij oczy i twardy dziób u nasady macek. Płaszcze opłucz zimną wodą i pokrój w krążki szerokości 1,5 cm, macki podziel na pary. Osusz wszystko dokładnie ręcznikiem, bo mokre głowonogi gotują się w wodzie zamiast podsmażyć.
  2. Obierz ziemniaki i pokrój je w kawałki wielkości 2–3 cm. Nie płucz ich i nie trzymaj w wodzie: skrobia z powierzchni zagęści później sos. Natkę posiekaj drobno, łodyżki zachowaj osobno.
  3. Do szerokiej patelni lub rondla o średnicy 28 cm wlej 80 ml oliwy i postaw na średnim ogniu. Dodaj zgnieciony czosnek, łodyżki natki i pokruszoną papryczkę. Podgrzewaj 2–3 minuty, aż czosnek zacznie lekko się złocić i zapachnie; oliwa ma mieć około 130°C i tylko delikatnie musować wokół czosnku.
  4. Zwiększ ogień i wrzuć totani. Smaż 4–5 minut, mieszając, aż mięso zbieleje, lekko się skurczy i puści sok. Gdy płyn na dnie zacznie odparowywać, a dno patelni zrobi się lekko kleiste, przejdź do następnego kroku.
  5. Wlej wino i gotuj na mocnym ogniu 2–3 minuty. Alkohol jest odparowany, kiedy znad patelni przestaje unosić się ostry, kwaśny zapach i czuć już tylko owocową woń.
  6. Dodaj przekrojone na pół pomidorki, jeśli ich używasz, i gotuj 3 minuty, aż skórki się pomarszczą. Zmniejsz ogień do minimum, przykryj i duś totani 20 minut. Kalmarom wystarczy na tym etapie 10 minut.
  7. Wyjmij czosnek i łodyżki natki. Dodaj ziemniaki, sól i tyle gorącej wody, żeby sięgała do połowy wysokości ziemniaków, zwykle około 300 ml. Wstrząśnij patelnią, żeby wszystko się rozłożyło, i przykryj.
  8. Duś na bardzo małym ogniu 25–30 minut, potrząsając patelnią co kilka minut zamiast mieszać łyżką. Płyn ma ledwie pyrkać przy brzegach. Ziemniaki są gotowe, gdy nóż wchodzi w nie bez oporu, a ich brzegi zaczynają się rozpadać.
  9. Zdejmij pokrywkę i gotuj jeszcze 5 minut, aż sos zgęstnieje do konsystencji gęstej śmietany. Sprawdź totani: krążek ma ustępować pod widelcem, sprężysty, ale bez gumowatości. Jeśli jest twardy, dolej 50 ml wody, przykryj i duś kolejne 10 minut.
  10. Zdejmij z ognia, dodaj posiekaną natkę, pieprz i 20 ml surowej oliwy. Przykryj i odstaw na 5 minut, żeby smaki się połączyły, a sos jeszcze odrobinę stężał.
Ziemniaki nie są tu dodatkiem: piją sok totani, wino i oliwę, aż ich brzegi zaczynają się rozpadać w gęsty sos.

Jaka oliwa

W totani e patate oliwa gotuje się długo, ale w niskiej temperaturze. Podczas duszenia płyn nie przekracza 100°C, więc oliwa extra vergine nie ma szans się przegrzać; jej punkt dymienia jest dwa razy wyżej. Nie ma więc powodu sięgać po rafinowaną oliwę ani olej słonecznikowy. Lepsza jest pełnowartościowa oliwa średnio owocowa, która zniesie godzinę na ogniu i jeszcze coś po sobie zostawi.

Do duszenia dobrze sprawdza się oliwa z prowincji Salerno, czyli z tej samej części Kampanii co Amalfi. Colline Salernitane DOP opiera się w dużej mierze na odmianie Rotondella, która daje oliwę o średniej owocowości, z nutą karczocha i świeżych ziół, umiarkowanie gorzką. Taki profil dobrze łączy się z czosnkiem i winem, a goryczka łagodnieje w trakcie gotowania. Jako oliwy codziennej do duszenia możesz też użyć oliwy z certyfikatem Olio Campania IGP, która gwarantuje pochodzenie z regionu przy przystępniejszej cenie.

Na koniec warto sięgnąć po coś łagodniejszego. Oliwa z sąsiedniego półwyspu, Penisola Sorrentina DOP, tłoczona głównie z miejscowej odmiany Minucciola, jest zwykle delikatna, z nutą migdała i trawy, i nie przykrywa słodyczy głowonogów. Jeśli lubisz wyraźniejszy charakter i dodajesz pomidorki, spróbuj oliwy z odmiany Ravece z Irpinii: jej charakterystyczna nuta zielonego pomidora i liścia pomidora dobrze rezonuje z sosem. Szerzej o oliwach regionu piszemy w przewodniku oliwa z Kampanii.

Na co uważać

Za krótko duszone totani. Głowonogi są miękkie albo po 2–3 minutach, albo po 40 minutach; wszystko pomiędzy daje gumę. Totano usmażone krótko i od razu podane z ziemniakami będzie twarde jak podeszwa. Jeśli po czasie z przepisu krążki nadal stawiają opór, nie zwiększaj ognia, tylko dolej odrobinę wody i daj im jeszcze 10 minut pod przykryciem.

Ziemniaki sałatkowe albo płukane. Odmiany woskowe, typu A, trzymają kształt tak dobrze, że sos zostaje rzadki i oddzielony od warzyw. Z kolei ziemniaki mączyste, typu C, rozpadną się w purée. Typ B, ogólnoużytkowy, daje to, czego szukasz: kawałki całe w środku, ale z rozmiękłymi brzegami, które zagęszczają płyn.

Za dużo wody. Totani same puszczają sporo soku, a wino dokłada kolejne mililitry. Woda ma sięgać tylko do połowy ziemniaków; reszta ugotuje się na parze pod pokrywką. Zalane całkowicie danie zamienia się w zupę, którą trzeba długo odparowywać, a wtedy głowonogi przesychają.

Przypalony czosnek. Czosnek zbrązowiały na zbyt gorącej oliwie robi się gorzki, a w długim duszeniu ta gorycz przenika całe danie. Pilnuj, żeby tylko się złocił, i wyjmij go przed dodaniem ziemniaków, jeśli nie chcesz, żeby rozgotował się w sosie.

Mieszanie łyżką. Każde energiczne zamieszanie kruszy ziemniaki, które w drugiej połowie gotowania są już kruche. Lepiej potrząsać patelnią ruchem okrężnym, jak przy risotto. Dzięki temu skrobia się uwalnia, ale kawałki pozostają rozpoznawalne.

Warianty

W Praiano i Amalfi najczęściej spotkasz wersję z kilkoma pomidorkami, czasem ze szczyptą oregano. Bliżej Neapolu kucharze chętnie używają małych pomidorków Piennolo del Vesuvio DOP, długo przechowywanych w gronach, które mają gęsty miąższ i dają bardziej skoncentrowany sos. Wersja „in bianco”, bez pomidorów, jest jaśniejsza i bardziej pachnie winem i natką.

Popularnym wariantem świątecznym są totani ripieni, czyli totani faszerowane mieszanką bułki tartej, czosnku, natki, pecorino i posiekanych macek, duszone na łóżku z ziemniaków lub pieczone w piekarniku w 180°C przez około 45 minut. Wtedy płaszcze zostawia się w całości, a krążki zastępuje się porcjami.

Domowe odmiany obejmują kalmary lub mątwy zamiast totani, dodatek oliwek z Gaety i kaparów, które zbliżają danie do smaków spaghetti alla puttanesca, albo wersję zapiekaną: wszystko przekłada się do naczynia żaroodpornego po etapie z winem i piecze pod folią w 180°C przez 40 minut, a ostatnie 10 minut bez przykrycia. Bliską kuzynką z tego samego wybrzeża jest potrawka z ośmiornicy polpi alla luciana, duszona w pomidorach w podobnie powolnym rytmie.

Do stołu

Totani e patate podaje się w głębokich talerzach, ciepłe, ale nie wrzące: po 5–10 minutach odpoczynku sos gęstnieje, a smak oliwy staje się wyraźniejszy. Obok postaw kromki chleba z grubą skórką, najlepiej opieczone, bo sosu zostaje zawsze więcej, niż się wydaje. To pełne danie główne; przed nim wystarczy lekka przystawka, np. insalata caprese.

Do picia pasuje białe wino z tej samej okolicy: Costa d'Amalfi DOC w wersji bianco, zwłaszcza z podstref Furore lub Ravello, albo Falanghina, której użyłeś do gotowania. Jeśli wolisz coś pełniejszego, sprawdzi się Fiano di Avellino lub Greco di Tufo z Irpinii.

Danie dobrze znosi przygotowanie z wyprzedzeniem. Możesz udusić totani z winem dzień wcześniej, schłodzić i dokończyć z ziemniakami tuż przed obiadem. Gotowe totani e patate przechowasz w lodówce do 2 dni w szczelnym pojemniku. Odgrzewaj powoli, pod przykryciem, z 2–3 łyżkami wody, bo ziemniaki dalej chłoną płyn i sos gęstnieje. Po odgrzaniu dodaj świeżą łyżkę surowej oliwy i odrobinę natki. Zamrażanie odradzamy: ziemniaki po rozmrożeniu stają się wodniste i ziarniste.

Pytania i odpowiedzi

Czym różni się totano od kalmara?

Totano to inny gatunek głowonoga niż kalmar: ma krótsze płetwy tworzące grot na końcu ciała, czerwonawą skórę i grubsze, twardsze mięso. Kalmar jest delikatniejszy i dobrze znosi krótkie smażenie. Totano wymaga dłuższego duszenia, ale ma intensywniejszy smak, dlatego w Kampanii uchodzi za lepszy do potraw z ziemniakami.

Czy do totani e patate można użyć mrożonych kalmarów?

Tak, mrożone kalmary lub tuby kałamarnicy dają dobry wynik, jeśli rozmrozisz je powoli w lodówce i dokładnie osuszysz. Najbliżej totani są mrożone kałamarnice z rodzaju Illex, z tej samej rodziny. Kalmarom skróć wstępne duszenie z 20 do 10 minut, bo miękną szybciej.

Ile dusić totani, żeby były miękkie?

Totani potrzebują łącznie około 40–50 minut duszenia na małym ogniu pod przykryciem. W przepisie to 20 minut samodzielnie z winem i 25–30 minut razem z ziemniakami. Gotowy krążek ustępuje pod widelcem i jest sprężysty, ale nie gumowaty.

Jakie ziemniaki wybrać do totani e patate?

Najlepsze są ziemniaki ogólnoużytkowe, oznaczane w Polsce jako typ B. Trzymają kształt w środku, a ich brzegi rozpadają się i zagęszczają sos. Ziemniaki sałatkowe zostawią sos rzadki, a mączyste zamienią danie w purée.

Czy do totani e patate dodaje się pomidory?

To zależy od domu, obie wersje są tradycyjne na Wybrzeżu Amalfitańskim. Wersja z garścią pomidorków ma różowy, lekko kwaskowy sos, a wersja „in bianco” opiera się tylko na winie, czosnku i natce. Pomidorów nigdy nie dodaje się w postaci przecieru, bo przykryłyby smak głowonogów.

Jaka oliwa jest najlepsza do duszenia kalmarów?

Do duszenia kalmarów najlepiej sprawdza się oliwa extra vergine o średniej owocowości, np. z Kampanii, z odmiany Rotondella. Temperatura duszenia nie przekracza 100°C, więc oliwa nie przegrzewa się i zachowuje smak. Na koniec dodaj łyżkę łagodniejszej, świeżej oliwy na surowo.

Jakie wino podać do totani e patate?

Najlepiej białe wino z Kampanii: Costa d'Amalfi bianco, Falanghina, Fiano di Avellino albo Greco di Tufo. Mają świeżą kwasowość i nutę owoców, które dobrze łączą się z głowonogami i ziemniakami. To samo wino możesz wykorzystać do gotowania.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu