Bianchera to odmiana oliwki z okolic Triestu i półwyspu Istria, znana w Słowenii i Chorwacji jako Belica. Rośnie na północnym skraju zasięgu oliwki, na wapiennych zboczach Krasu nad Adriatykiem, i daje intensywną, zieloną oliwę o wyraźnej goryczy i ostrości. Jest podstawą oliwy Tergeste DOP z prowincji Triest.
Odmianę ceni się przede wszystkim za odporność: znosi mróz, borę, czyli zimny wiatr z północnego wschodu, ubogie wapienne gleby i gwałtowne zmiany temperatury. Jej oliwa ma wysoki udział kwasu oleinowego i dużo związków fenolowych, dzięki czemu długo zachowuje świeżość.
- Odmiana
- Bianchera (Belica)
- Pochodzenie
- Triest i Istria: San Dorligo della Valle (Dolina) i Muggia, słoweńska i chorwacka Istria
- Region
- Friuli i Triest
- Przeznaczenie
- oliwa
- Intensywność oliwy
- intensywna
W skrócie
- Pochodzenie: okolice Triestu, tradycyjnie San Dorligo della Valle (Dolina) i Boljunec (Bagnoli della Rosandra), Muggia oraz Istria.
- Nazwy: Bianchera, Biancara, Bianca Istriana, po słoweńsku Belica lub Istrska belica, po chorwacku Bjelica.
- Odporność: znosi mróz do około minus 7–8°C, borę, wiatr od morza i wapienne gleby.
- Owoc: średni, około 3 g, krępy, eliptyczny; dojrzewa późno, od połowy listopada do połowy grudnia.
- Oliwa: intensywna, zielona, gorzka i ostra, z nutą trawy, liści, karczocha i migdała; kwas oleinowy około 74–75%.
- Oznaczenia: Tergeste DOP (min. 20% Bianchery), w Słowenii i Chorwacji oliwa z oznaczeniem „Istra”.
Spis treści
Biała z nazwy: Bianchera i Belica
Obie nazwy znaczą to samo. Włoska Bianchera pochodzi od słowa „bianca”, biała, a słoweńska Belica od „bel”, biały. W słoweńskiej części Istrii mówi się o niej Istrska belica albo Žlahtna belica, czyli szlachetna belica, w chorwackiej Bjelica lub Istarska bjelica. Włoskie dialekty znają ją też jako Biancara, Bancaria, Bianca Istriana lub po prostu Comune, „zwyczajna”. W niektórych rodzinach rolniczych na słoweńskim wybrzeżu słowo „oljka”, czyli drzewo oliwne, bywało wręcz synonimem Belicy.
Badania DNA prowadzone na drzewach z Friuli-Wenecji Julijskiej i ze Słowenii wykazały, że to jedna i ta sama odmiana, genetycznie bardzo jednorodna. Drzewa z Boljunca pod Triestem i ze słoweńskiej Istrii mają identyczny profil genetyczny. Różnice w kwitnieniu czy wyglądzie owoców między gajami wynikają z mikroklimatu i sposobu uprawy, a nie z istnienia odrębnych klonów.
Skąd się wzięła
Miejscowa tradycja umieszcza kolebkę odmiany w okolicach Doliny i Boljunca, wsi w gminie San Dorligo della Valle, tuż przy granicy włosko-słoweńskiej, w dolinie potoku Rosandra. Najstarsze zapisy o uprawie oliwek w tej strefie dotyczą Muggii, San Dorligo i Istrii, gdzie oliwa była znana już w czasach rzymskich; rzymscy autorzy, w tym Pliniusz Starszy, wysoko cenili oliwę istriańską.
Sama odmiana nie musi być aż tak stara. W zapiskach z końca XIX wieku, opisujących oliwki z regionu, Bianchera się nie pojawia, dlatego słoweńscy badacze zaliczają ją do odmian udomowionych, a nie z całą pewnością rodzimych. Jej kariera nabrała tempa w XX wieku, zwłaszcza po mroźnej zimie 1956 roku.
Oliwka na granicy zasięgu
Okolice Triestu to jedno z najdalej na północ wysuniętych miejsc uprawy oliwki na świecie, na tej samej szerokości geograficznej co jezioro Garda. Zimą wieje tu bora, porywisty, lodowaty wiatr z Krasu, a temperatura potrafi spaść poniżej zera na wiele dni. Zima 1929 roku zniszczyła większość drzew oliwnych w okolicach Triestu, a w Słowenii podobną rolę odegrał mróz z 1956 roku. Po nim Belica szybko rozpowszechniła się w słoweńskich gajach, a w odbudowanych gajach pod Triestem także przeważa właśnie ta odmiana.
Drzewo wytrzymuje spadki temperatury do około minus 7–8°C. Dobrze znosi też wiatr od morza, wapienne i ubogie gleby Krasu, susze, nagłe zmiany pogody i mocne cięcie. Dawniej sadzono je często w winnicach, gdzie służyło jako podpora dla rzędów winorośli. Odrodzenie oliwnictwa we Friuli-Wenecji Julijskiej zaczęło się w latach 50. XX wieku i opierało się w dużej mierze właśnie na tej odmianie.
Gdzie rośnie
W prowincji Triest Bianchera to około trzech czwartych wszystkich drzew oliwnych. Pod koniec pierwszej dekady XXI wieku gaje w prowincji zajmowały około 135 ha i liczyły około 42 tysięcy drzew, a mniej więcej 60% powierzchni przypadało na łagodniejsze klimatycznie gminy Muggia i San Dorligo della Valle. Mniejsze gaje rosną też w gminach Triest, Duino-Aurisina, Sgonico i Monrupino, gdzie klimat jest surowszy. Gospodarstwa są małe, rodzinne, a zbiór odbywa się prawie wyłącznie ręcznie.
Za granicą Bianchera, jako Belica, jest najczęściej sadzoną odmianą w słoweńskiej Istrii, wokół Kopru, Izoli i Piranu, i jedną z ważnych odmian w chorwackiej Istrii. Słoweńska oliwa z Istrii ma unijną Chronioną Nazwę Pochodzenia od 2007 roku, a w 2019 roku Słowenia i Chorwacja zarejestrowały wspólną nazwę „Istra” dla oliwy z całego półwyspu. Szerzej o oliwie z tej części Włoch piszemy w przewodniku oliwa z Friuli i Triestu.
Drzewo: silne, wzniesione i rustykalne
Bianchera rośnie bardzo silnie, ma pokrój wzniesiony i gęstą koronę. Bez cięcia pędy owoconośne kierują się ku górze, a korona szybko robi się nieuporządkowana, dlatego formowanie drzewa wymaga pracy. Niektórzy rolnicy zauważają, że młode drzewa wcześniej wchodzą w owocowanie, jeśli przez kilka pierwszych lat po posadzeniu nie tnie się ich zbyt mocno.
Kwitnie wcześnie: w okolicach Triestu w ostatnim tygodniu maja, w Słowenii od maja do początku czerwca, zależnie od pogody. Jest częściowo samopłodna, ale lepiej owocuje z zapylaczami. W gajach towarowych poleca się Leccino i Pendolino, na chudych, żwirowatych glebach Grignano, a na glebach świeżych i żyznych Maurino. Plonuje dobrze i, w porównaniu z wieloma odmianami, dość regularnie.
Odmiana jest tolerancyjna wobec plamistości pawiego oczka i guzowatości oliwki, ale wyraźnie wrażliwa na muszkę oliwną i na motyla z rodzaju Prays, po włosku tignola dell'olivo, którego gąsienice żerują w liściach, kwiatach i owocach. Muszka to w okolicach Triestu główny problem sanitarny, zwalczany metodami integrowanej ochrony.
Owoc
Owoc Bianchery jest średniej wielkości, waży przeciętnie około 3 g, ma około 24 mm długości i 18 mm szerokości. Kształt jest eliptyczny, krępy i lekko asymetryczny, z płasko ściętą podstawą i zaokrąglonym wierzchołkiem, więc z daleka owoc wydaje się niemal okrągły. Pestka waży około 0,34 g.
Dojrzewanie jest późne i rozłożone w czasie: od połowy listopada do połowy grudnia. Skórka przechodzi od jasnozielonej przez ciemnoczerwoną do ciemnofioletowej. W okolicach Triestu oliwki Bianchery zbiera się od połowy listopada, ręcznie, zielone lub w trakcie przebarwiania, zanim przyjdą największe chłody. Wydajność oliwy w tłoczni jest wysoka i sięga niekiedy 21–24%.
| Cecha | Bianchera (Belica) |
|---|---|
| Masa owocu | około 3 g |
| Wymiary owocu | około 24 × 18 mm |
| Kształt | eliptyczny, krępy, lekko asymetryczny |
| Dojrzewanie | późne, od połowy listopada do połowy grudnia |
| Wydajność oliwy | wysoka, niekiedy 21–24% |
| Kwas oleinowy | około 74–75% |
| Kwas linolowy | około 6% |
| Związki fenolowe | średnio około 570 mg/kg, duże wahania między latami |
| Tokoferole | około 120 mg/kg |
| Odporność na mróz | do około minus 7–8°C |
Oliwa: intensywna i trwała
Oliwa z Bianchery pachnie świeżo skoszoną trawą, zielonymi liśćmi i ziołami, z nutami karczocha, pomidora i migdała. W smaku dominują owocowość i wyraźna ostrość, a do tego charakterystyczna gorycz. To oliwa intensywna, zwykle wyraźnie mocniejsza niż łagodne oliwy znad Gardy.
Skład chemiczny tłumaczy, dlaczego tak długo zachowuje świeżość. Kwas oleinowy stanowi średnio około 74–75%, a kwas linolowy, najbardziej podatny na utlenianie, zaledwie około 6%. Zawartość związków fenolowych w oliwach ze słoweńskiej Istrii wynosi średnio około 570 mg/kg, choć w poszczególnych latach bywa znacznie niższa lub wyższa. W testach przyspieszonego utleniania ilość kwasu linolowego w oliwie z Bianchery zmieniała się o mniej niż 10%, podczas gdy w oliwie z Leccino spadała o 50–90%. Takie oliwy omawiamy szerzej w tekście oliwa wysokopolifenolowa z Włoch.
Fenole odpowiadają nie tylko za trwałość, ale i za aromat. Gdy z czasem się rozkładają, oliwa traci ostrość i zielony zapach, dlatego nawet tak stabilną oliwę najlepiej zużyć w ciągu 12–18 miesięcy od tłoczenia i trzymać ją w chłodzie, z dala od światła, zgodnie z zasadami z poradnika jak przechowywać oliwę.
Tergeste DOP i inne oznaczenia
Tergeste, od łacińskiej nazwy Triestu, to Chroniona Nazwa Pochodzenia dla oliwy z całej prowincji Triest. Dyscyplinarz wymaga, by co najmniej 20% oliwek pochodziło z Bianchery (Belicy), a resztę mogą stanowić Carbona, Leccino, Leccio del Corno, Frantoio, Maurino i Pendolino, pojedynczo lub razem. W praktyce, przy trzech czwartych drzew należących do Bianchery, udział tej odmiany w oliwach Tergeste jest zwykle znacznie wyższy niż wymagane minimum.
Oliwa Tergeste ma barwę żółtą z zielonymi refleksami i owocowe nuty świeżej trawy, migdała, zielonego pomidora i jabłka. Po słoweńskiej stronie granicy Belica jest główną odmianą tamtejszych oliw, sprzedawanych z oznaczeniem „Istra”. Ta sama odmiana daje więc oliwy chronione co najmniej dwiema różnymi nazwami, zależnie od tego, po której stronie granicy rosną drzewa.
Bianchera w kuchni
Intensywna, gorzka i ostra oliwa z Bianchery najlepiej smakuje na surowo. Najprostszy sposób na jej poznanie to chleb z oliwą Tergeste: kromka dobrego pieczywa, oliwa i szczypta soli. W listopadzie, gdy oliwa jest świeżo wytłoczona, ostrość drapie w gardle, a zapach trawy jest najmocniejszy; to dobry moment na degustację olio nuovo.
W kuchni Triestu i Istrii oliwa z Bianchery trafia do zup z fasoli, do ryb z grilla, smażonych sardeli, sałat z cykorii i radicchio, a wiosną do jajecznicy z dzikimi szparagami. Dobrze znosi towarzystwo mocnych smaków: czosnku, gorzkich warzyw liściastych, wędzonych ryb i dojrzałych serów owczych. Do delikatnych ryb gotowanych na parze czy deserów lepiej wybrać łagodniejszą oliwę.
Jak kupować
Oliwę z Bianchery najłatwiej kupić w okolicach Triestu, zwłaszcza w Muggii i San Dorligo della Valle, oraz po słoweńskiej stronie granicy, wokół Kopru i Piranu. Na włoskich etykietach szukaj napisu Tergeste DOP i nazwy odmiany, na słoweńskich nazwy Istrska belica i oznaczenia „Istra”. Produkcja jest bardzo mała, więc butelek z Triestu zwykle niełatwo szukać w Polsce.
Zwracaj uwagę na rok zbioru i datę tłoczenia. Świeża oliwa z Bianchery ma wyraźny, zielony zapach i ostrość w gardle; jeśli jest płaska i łagodna, prawdopodobnie jest już stara albo pochodzi z kupażu z przewagą łagodniejszych odmian.
Pytania i odpowiedzi
Czy Bianchera i Belica to ta sama odmiana?
Tak, Bianchera i Belica to ta sama odmiana oliwki, co potwierdziły badania DNA drzew z Włoch i Słowenii. Bianchera to nazwa włoska, używana w okolicach Triestu, a Belica lub Istrska belica to nazwa słoweńska; w Chorwacji mówi się Bjelica. Obie nazwy znaczą „biała”.
Skąd pochodzi Bianchera?
Miejscowa tradycja wskazuje okolice Doliny i Boljunca w gminie San Dorligo della Valle pod Triestem jako kolebkę odmiany. Bianchera rozpowszechniła się w prowincji Triest oraz w słoweńskiej i chorwackiej Istrii. W Słowenii szybko rozpowszechniła się po mroźnej zimie 1956 roku.
Jaki mróz wytrzymuje Bianchera?
Bianchera znosi spadki temperatury do około minus 7–8°C, co czyni ją jedną z odporniejszych odmian oliwek. Dobrze radzi sobie też z borą, wiatrem od morza i nagłymi zmianami pogody. Dlatego to ona dominuje w najdalej na północ wysuniętych gajach nad Adriatykiem.
Jak smakuje oliwa z Bianchery?
Oliwa z Bianchery jest intensywna: pachnie świeżą trawą, liśćmi i ziołami, ma nuty karczocha, pomidora i migdała, wyraźną goryczkę i ostrość. Należy do najbardziej intensywnych oliw północnych Włoch. Dzięki wysokiej zawartości kwasu oleinowego i fenoli długo zachowuje świeżość.
Ile Bianchery musi być w oliwie Tergeste DOP?
Dyscyplinarz Tergeste DOP wymaga co najmniej 20% oliwek z Bianchery (Belicy). Resztę mogą stanowić Carbona, Leccino, Leccio del Corno, Frantoio, Maurino i Pendolino. W praktyce udział Bianchery jest zwykle znacznie wyższy, bo to ona dominuje w gajach prowincji Triest.
Kiedy zbiera się oliwki Bianchera?
Bianchera dojrzewa późno i nierówno, od połowy listopada do połowy grudnia. W okolicach Triestu zbiór zaczyna się zwykle w połowie listopada, ręcznie, z oliwek zielonych lub w trakcie przebarwiania. Zbiera się je przed nadejściem największych chłodów późnej jesieni.
Jakie zapylacze dla Bianchery?
Bianchera jest częściowo samopłodna, ale lepiej owocuje w towarzystwie innych odmian. Jako zapylacze poleca się Leccino i Pendolino, na chudych, żwirowatych glebach Grignano, a na żyznych Maurino.
Do czego używać oliwy z Bianchery?
Oliwa z Bianchery najlepiej smakuje na surowo: na chlebie, w zupach z fasoli, na grillowanych rybach i warzywach, w sałatach z gorzkich liści. Dobrze pasuje do potraw o mocnym smaku, z czosnkiem i dojrzałymi serami. Do delikatnych dań i wypieków lepiej użyć łagodniejszej oliwy.
