Oliwa z Friuli i Triestu to oliwa z najdalej na północny wschód wysuniętych gajów Włoch, rosnących na wąskim pasie wybrzeża między płaskowyżem Krasu a Zatoką Triesteńską. Jej sercem jest odmiana Bianchera, w Słowenii nazywana Belica, z której powstaje intensywna, gorzka i ostra oliwa Tergeste DOP, zarejestrowana w Unii Europejskiej w 2004 roku. Nazwa Tergeste to łacińska nazwa Triestu z czasów rzymskiej kolonii.
Gaje nad Triestem są małe, rozdrobnione i często tarasowe, a całe oznaczenie obejmuje jedną z najmniejszych prowincji Włoch. Mimo to oliwa z tego skrawka ziemi należy do najbardziej charakterystycznych w kraju: zielona, pełna polifenoli, bliższa oliwom z sąsiedniej Istrii niż z Toskanii czy Apulii.
- Region
- Friuli i Triest
- Główne odmiany
- Bianchera (Belica), Carbona, Leccino
- Oznaczenia
- Tergeste DOP
W skrócie
- Region: Friuli-Wenecja Julijska, przede wszystkim prowincja Triest, mniejsze gaje we wzgórzach Collio, Colli Orientali i pod Pordenone.
- Odmiany: Bianchera (Belica), Carbona, a obok nich Leccino, Leccio del Corno, Frantoio, Maurino i Pendolino.
- Oznaczenie: Tergeste DOP, zarejestrowana 22 października 2004 roku, obejmuje całą prowincję Triest.
- Styl oliw: intensywnie zielone, z aromatem trawy i liści, wyraźnie gorzkie i ostre, bogate w polifenole.
- Skala: w prowincji Triest około 135 ha gajów i ponad 40 tysięcy drzew.
- Kiedy jechać: od końca października do grudnia na zbiór, w marcu na targi oliwne w Trieście.
Spis treści
Między Krasem a Adriatykiem
Triest leży na wąskim skrawku wybrzeża, nad którym stromo wznosi się płaskowyż Krasu, wapienna wyżyna o wysokości kilkuset metrów. Oliwki rosną głównie na zboczach opadających ku morzu, w pasie, który miejscowi nazywają costiera, oraz w dolinach na południowy wschód od miasta, w gminach Muggia i San Dorligo della Valle. To właśnie tam, w cieplejszym klimacie, znajduje się większość gajów prowincji.
Zbocza wybrzeża zbudowane są z fliszu, czyli warstw margli i piaskowców, które łatwo wietrzeją i dają głębsze, żyźniejsze gleby niż wapienny Kras. Od stuleci rolnicy budowali tu z kamienia tarasy nazywane pastini, na których uprawiali winorośl, oliwki i warzywa. Wiele z nich zarosło w XX wieku, a część odbudowano i obsadzono oliwkami na nowo.
Klimat jest łagodniejszy, niż sugeruje szerokość geograficzna, bo Adriatyk ociepla wybrzeże zimą. Groźna jest za to bora, zimny i suchy wiatr z północnego wschodu, który w porywach przekracza 150 km/h i wysusza oraz wychładza drzewa. Mrozy w latach 1929 i 1985 zniszczyły znaczną część gajów, a susza w 2003 roku obniżyła plony na Krasie. Zaletą północnego położenia jest mniejsza presja muszki oliwnej: zwykle wystarczają jeden lub dwa zabiegi w sezonie, podczas gdy na południu Włoch nawet dziesięć.
Od rzymskiego Tergeste do odrodzenia gajów
Oliwki uprawiano na wybrzeżu Triestu już w czasach rzymskich, gdy region należał do strefy wpływów Akwilei, jednego z najważniejszych portów cesarstwa. Przez stulecia oliwa była tu produktem domowym, tłoczonym w małych prasach i przeznaczonym na własne potrzeby oraz na lokalny rynek.
XX wiek przyniósł załamanie. Mróz z 1929 roku zniszczył znaczną część drzew, a odbudowa gajów opierała się w dużej mierze na Biancherze, która okazała się najbardziej odporna. W kolejnych dekadach wielu rolników porzucało ziemię, a pastini zarastały lasem. Odrodzenie zaczęło się pod koniec lat 70., gdy członkowie spółdzielni rolniczej z Triestu ponownie uruchomili regionalną tłocznię. W latach 80. regionalna agencja rozwoju rolnictwa prowadziła dziesięcioletni program z polami doświadczalnymi i doradztwem dla około stu oliwiarzy.
Kolejnym krokiem była nazwa pochodzenia. Tymczasową ochronę krajową oliwa Tergeste otrzymała w grudniu 2003 roku, a 22 października 2004 roku została wpisana do rejestru Unii Europejskiej. Kontrolę powierzono izbie handlowej w Trieście, a oficjalna prezentacja oliwy odbyła się w kwietniu 2007 roku na zamku w Duino.
Bianchera, czyli Belica
Bianchera to rodzima odmiana okolic San Dorligo della Valle, uprawiana także w słoweńskiej i chorwackiej Istrii, gdzie nosi nazwy Belica i Istarska bjelica. Nad Triestem stanowi około trzech czwartych drzew. Drzewo jest silne, plenne i odporne na mróz, a owoc waży około 3 g i dojrzewa późno, w drugiej połowie listopada.
Wydajność oliwy wynosi zwykle 17–22% masy owoców. Oliwa z Bianchery jest bardzo bogata w polifenole, ma niską kwasowość, intensywny aromat trawy i liści oraz wyraźną gorycz i ostrość. Dzięki dużej zawartości przeciwutleniaczy długo zachowuje świeżość; więcej o znaczeniu polifenoli dla zdrowia piszemy w tekście oliwa, polifenole i dieta śródziemnomorska.
Carbona i odmiany zapylające
Carbona to druga rodzima odmiana prowincji, spotykana głównie wokół Muggii. W gajach San Dorligo rosną też stare odmiany Buga i Drobnica, które pełnią rolę zapylaczy. Obok nich sadzi się odmiany toskańskie: Leccino, Leccio del Corno, Frantoio, Maurino i Pendolino. Odmiany toskańskie dojrzewają wcześniej, dlatego zbiór zaczyna się od nich pod koniec października, a Bianchera schodzi z drzew w listopadzie.
Tergeste DOP krok po kroku
Tergeste DOP obejmuje całą prowincję Triest, czyli sześć gmin: Duino Aurisina, Monrupino, Muggia, San Dorligo della Valle, Sgonico i Triest. Przepisy wymagają, by Bianchera stanowiła co najmniej 20% drzew w gaju, a resztę mogą uzupełniać Carbona, Leccino, Leccio del Corno, Frantoio, Maurino i Pendolino, osobno lub razem. W praktyce udział Bianchery jest zwykle znacznie wyższy.
Zbiór trwa od początku przebarwiania owoców do końca roku, ręcznie lub mechanicznie. Oliwki mogą czekać najwyżej trzy dni w sztywnych, przewiewnych pojemnikach w chłodnym miejscu, a w tłoczni muszą zostać przerobione w ciągu 36 godzin od dostarczenia. Tłoczyć można tylko w tłoczniach strefy i tylko metodami mechanicznymi.
Szczególny jest wymóg butelkowania. Oliwa Tergeste musi być rozlewana w prowincji Triest, mechanicznie, do szkła lub naczyń szkliwionych o pojemności najwyżej jednego litra. Nie kupisz jej więc w kanistrach ani w dużych puszkach.
| Zasada | Tergeste DOP |
|---|---|
| Rejestracja w UE | 22 października 2004 |
| Obszar | 6 gmin prowincji Triest |
| Skład | min. 20% drzew Bianchera, reszta z listy odmian |
| Zbiór | od przebarwiania do 31 grudnia |
| Przechowanie oliwek | maks. 3 dni |
| Tłoczenie | w ciągu 36 godzin od dostarczenia do tłoczni |
| Butelkowanie | w prowincji, szkło do 1 l |
Ile oliwy rodzi się nad Triestem
Skala produkcji jest bardzo mała. Pod koniec pierwszej dekady XXI wieku oliwki zajmowały w prowincji Triest około 135 ha, na których rosło około 42 tysięcy drzew. Najwięcej gajów leży w San Dorligo della Valle i Muggii, mniej w samym Trieście i w Duino Aurisina, gdzie uprawa wróciła stosunkowo późno.
W połowie tamtej dekady prowincja dawała 50–57 t oliwy rocznie, przy wydajności około 20% masy oliwek. Dla porównania w 1980 roku było to niecałe 11 t. W prowincjach Triest i Gorycja działało wtedy około 600 oliwiarzy, z czego tylko kilkudziesięciu miało więcej niż sto drzew. Wszystkie tłocznie prowincji Triest znajdowały się w San Dorligo della Valle.
Oliwa w pozostałej części Friuli
Poza Triestem oliwki rosną we Friuli na rozproszonych wzgórzach, a cały region miał w 2007 roku około 300 ha gajów, z czego połowa w prowincji Udine. Najważniejsze strefy to Collio i Colli Orientali del Friuli, między Gorycją a Cividale, gdzie gaje sąsiadują z winnicami białych win. W połowie lat 80. przywrócono gaje wokół opactwa Rosazzo, najpierw dla ozdoby, później dla oliwy.
Mniejsze gaje rosną też na wzgórzach pod Pordenone, wokół Caneva, oraz na morenowych wzgórzach w okolicach Ragogny i Martignacco. Oliwy z tych stref nie mają własnej nazwy pochodzenia i sprzedawane są jako extra vergine z Friuli, często z odmian toskańskich.
Smak i kuchnia
Tergeste to oliwa, którą najlepiej poznać na surowo. Najprostszy sposób to chleb z oliwą Tergeste: kromka dobrego pieczywa, sól i kilka łyżek świeżej oliwy, która od razu pokazuje swoją zieleń, gorycz i pieprzną ostrość. Tak samo degustuje się ją w tłoczniach, a jeśli chcesz zrobić to profesjonalnie, skorzystaj z naszego poradnika jak degustować oliwę.
Kuchnia Triestu łączy wpływy włoskie, słoweńskie, austriackie i bałkańskie, a oliwa ma w niej swoje miejsce przy rybach z zatoki. Sardoni impanai, czyli panierowane i smażone sardele, to klasyk miejskich gospód, a duszone ryby i owoce morza podaje się z odrobiną surowej oliwy na koniec. Intensywna Tergeste pasuje do zup z fasoli, gotowanych warzyw, grillowanych ryb i mięs, a także do ziemniaków i sałat z krasowych ogrodów.
Osmize, Val Rosandra i targi w Trieście
Najlepszy czas na wizytę to listopad, gdy w San Dorligo i Muggii pracują tłocznie. Warto przejść się szlakami nad doliną Val Rosandra, rezerwatem przyrody z wapiennymi ścianami i resztkami rzymskiego akweduktu, a potem zejść do Muggii, miasteczka o weneckim rodowodzie po drugiej stronie zatoki. Na północ od Triestu ścieżka Rilkego prowadzi klifami do zamku w Duino, gdzie zaprezentowano oliwę Tergeste DOP.
Na Krasie obowiązkowym punktem są osmize, sezonowe domowe gospody, w których rolnicy sprzedają własne wino, wędliny, jajka i ser. Tradycja sięga dekretu cesarza Józefa II z 1784 roku, który pozwolił chłopom sprzedawać nadwyżki z gospodarstw. Osmizę rozpoznasz po gałązce zawieszonej przy drodze; część z nich ma też w ofercie oliwę z własnych drzew.
Triest jest też ważnym miejscem na oliwnej mapie Włoch jako gospodarz targów Olio Capitale, poświęconych oliwom wysokiej jakości, które odbywają się zwykle w marcu. Więcej o takich wydarzeniach przeczytasz w przeglądzie przewodników i konkursów oliwnych.
Jak kupować oliwę Tergeste
Oliwę Tergeste DOP kupuje się głównie na miejscu, u producentów w San Dorligo della Valle i Muggii, w osmizach i w sklepach z lokalnymi produktami w Trieście. W Polsce jest praktycznie nieobecna. Ze względu na małą produkcję i ręczną pracę na tarasach jest droższa od większości oliw z południa Włoch i sprzedaje się ją zwykle w butelkach 0,25–0,5 l.
Jeśli nie możesz pojechać do Triestu, podobny styl oliwy znajdziesz w oliwach z Bianchery ze słoweńskiej i chorwackiej Istrii. Kto zwiedza północne Włochy, może połączyć wizytę z gajami Valpolicelli i Wzgórz Euganejskich opisanymi w przewodniku po oliwie z Wenecji Euganejskiej.
Pytania i odpowiedzi
Czym jest oliwa Tergeste DOP?
Tergeste DOP to chroniona nazwa pochodzenia oliwy z prowincji Triest, zarejestrowana w Unii Europejskiej 22 października 2004 roku. Obejmuje sześć gmin: Duino Aurisina, Monrupino, Muggia, San Dorligo della Valle, Sgonico i Triest. Opiera się na odmianie Bianchera, która musi stanowić co najmniej 20% drzew w gaju.
Czy Bianchera i Belica to ta sama odmiana?
Tak, Bianchera i Belica to ta sama odmiana oliwki, a w Chorwacji nazywa się ją Istarska bjelica. Pochodzi z okolic San Dorligo della Valle pod Triestem i z Istrii. Daje intensywną, gorzką i ostrą oliwę, bardzo bogatą w polifenole.
Jak smakuje oliwa z Triestu?
Oliwa z Triestu, zwłaszcza Tergeste DOP z dużym udziałem Bianchery, jest intensywnie zielona w aromacie, z nutą trawy i liści oliwki. W smaku ma wyraźną gorycz i pieprzną ostrość, a przy tym niską kwasowość. Najlepiej smakuje na surowo, na chlebie, w zupach strączkowych i na rybach z grilla.
Gdzie rosną oliwki we Friuli-Wenecji Julijskiej?
Najwięcej gajów oliwnych we Friuli-Wenecji Julijskiej rośnie w prowincji Triest, w gminach San Dorligo della Valle i Muggia. Mniejsze gaje są w Collio i Colli Orientali między Gorycją a Cividale, wokół opactwa Rosazzo oraz na wzgórzach pod Pordenone. Cały region miał w 2007 roku około 300 ha gajów.
Dlaczego oliwa Tergeste jest droga?
Oliwa Tergeste jest droga, bo produkcja jest bardzo mała, a gaje leżą na tarasach, gdzie większość pracy wykonuje się ręcznie. Prowincja Triest ma około 135 ha gajów i daje kilkadziesiąt ton oliwy rocznie. Przepisy wymagają też butelkowania w prowincji w szkle do 1 l.
Kiedy zbiera się oliwki pod Triestem?
Zbiór oliwek pod Triestem zaczyna się pod koniec października od wcześnie dojrzewających odmian toskańskich i trwa przez listopad, gdy dojrzewa Bianchera. Przepisy Tergeste DOP pozwalają zbierać oliwki do końca roku. Oliwki muszą zostać wytłoczone w ciągu 36 godzin od dostarczenia do tłoczni.
Czym są osmize?
Osmize to sezonowe domowe gospody na Krasie triesteńskim, w których rolnicy sprzedają własne wino, wędliny, ser, jajka, a czasem oliwę. Tradycja sięga dekretu cesarza Józefa II z 1784 roku. Otwartą osmizę rozpoznaje się po gałązce zawieszonej przy drodze.
