Magazyn o oliwie z Italii
Wiedza

Oliwa wysokopolifenolowa z Włoch: odmiany, zbiór i etykieta

Oliwa wysokopolifenolowa z Włoch: oleokantal i oleaceina, próg 250 mg/kg z rozporządzenia UE, najbogatsze odmiany i jak czytać deklaracje mg/kg

Oliwa wysokopolifenolowa z Włoch: odmiany, zbiór i etykieta: ilustracja

Oliwa wysokopolifenolowa to oliwa extra vergine, która zawiera wyraźnie więcej polifenoli niż przeciętna oliwa z półki: umownie co najmniej 250 mg/kg, a w ofertach wyspecjalizowanych tłoczni często 500–1000 mg/kg. Określenie nie jest kategorią handlową ani nazwą chronioną, tylko opisem składu, który producent potwierdza analizą laboratoryjną. Włochy mają do produkcji takich oliw wyjątkowo dobre warunki: setki rodzimych odmian, kilka z nich w światowej czołówce pod względem polifenoli, oraz tradycję wczesnego zbioru w Apulii, Toskanii, Umbrii i na Sardynii.

Polifenole odpowiadają za gorycz i pieprzną ostrość świeżej oliwy, a przy okazji spowalniają jej utlenianie. Wyjaśniamy, jakie związki kryją się pod tą nazwą, co dopuszcza unijne oświadczenie zdrowotne, od czego zależy wynik w laboratorium i jak czytać liczby na etykiecie.

W skrócie

  • Definicja: oliwa extra vergine o wysokiej zawartości polifenoli, umownie od 250 mg/kg wzwyż; termin nie ma definicji prawnej.
  • Najważniejsze związki: oleokantal, oleaceina, hydroksytyrozol, tyrozol oraz aglikony oleuropeiny i ligstrozydu.
  • Próg UE: co najmniej 5 mg hydroksytyrozolu i jego pochodnych w 20 g oliwy, czyli 250 mg/kg, zapisany w rozporządzeniu 432/2012.
  • Odmiany: Coratina, Moraiolo, Leccio del Corno, Bosana, Tonda Iblea, Ravece i Itrana.
  • Co decyduje: odmiana, wczesny zbiór, szybkie i chłodne tłoczenie, przechowywanie bez dostępu tlenu i światła.
  • Smak: wyraźna gorycz, ostrość w gardle, aromat trawy, karczocha i liścia pomidora.
  • Trwałość: polifenoli ubywa z każdym miesiącem, dlatego liczy się data analizy i rok zbioru.
Spis treści
  1. Polifenole, czyli skąd gorycz w oliwie
  2. Oświadczenie zdrowotne UE i próg 250 mg/kg
  3. Od czego zależy poziom polifenoli
  4. Włoskie odmiany bogate w polifenole
  5. Gorycz i pieprzność, czyli jak smakują polifenole
  6. Jak czytać deklaracje mg/kg na etykiecie
  7. Przechowywanie i rozsądne oczekiwania
  8. Pytania i odpowiedzi

Polifenole, czyli skąd gorycz w oliwie

Polifenole to związki, które drzewo oliwne wytwarza w owocach i liściach jako ochronę przed szkodnikami, grzybami i nadmiarem słońca. W oliwie extra vergine jest ich kilkadziesiąt, ale o smaku i wartości decyduje kilka grup. Najliczniejsze są sekoirydoidy, pochodne gorzkich glikozydów oleuropeiny i ligstrozydu, których najwięcej ma zielony, niedojrzały owoc. Kiedy w tłoczni rozdrabnia się oliwki, enzymy z miąższu rozcinają te cząsteczki i powstają związki rozpuszczalne w tłuszczu, które przechodzą do oliwy.

Rafinacja usuwa polifenole niemal całkowicie, dlatego oliwa rafinowana i olej z wytłoków mają ich śladowe ilości. O oliwie wysokopolifenolowej można mówić wyłącznie w przypadku oliwy extra vergine, uzyskanej z owoców metodami mechanicznymi, bez ogrzewania i bez chemii.

Oleokantal

Oleokantal jest pochodną tyrozolu, powstającą z ligstrozydu. To on odpowiada za drapanie w gardle, które pojawia się sekundę lub dwie po przełknięciu łyżki świeżej oliwy i czasem wywołuje kaszel. W 2005 roku badacze opisali, że bardzo podobne podrażnienie gardła daje ibuprofen w płynie, co zapoczątkowało serię badań laboratoryjnych nad tym związkiem. Sam oleokantal nie jest wyraźnie gorzki; jego podpisem jest ostrość z tyłu gardła.

Oleaceina

Oleaceina to bliski krewny oleokantalu, tyle że wywodzi się z oleuropeiny i jest pochodną hydroksytyrozolu. Razem z aglikonem oleuropeiny odpowiada w dużej mierze za gorycz wyczuwalną na środku i z tyłu języka. W oliwach z odmian bogatych w polifenole, takich jak Coratina czy Moraiolo, oleaceina i oleokantal zwykle należą do najobficiej występujących związków fenolowych.

Hydroksytyrozol i tyrozol

Hydroksytyrozol i tyrozol to proste fenole, z których zbudowane są bardziej złożone cząsteczki. W świeżej oliwie wolnego hydroksytyrozolu jest niewiele, bo większość tkwi w sekoirydoidach. Z upływem miesięcy te cząsteczki się rozpadają: suma polifenoli maleje, a wolnych prostych fenoli przybywa. Dlatego analiza starszej oliwy potrafi wykazać sporo hydroksytyrozolu, choć gorycz i ostrość wyraźnie złagodniały.

Oświadczenie zdrowotne UE i próg 250 mg/kg

Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 zawiera listę oświadczeń zdrowotnych, których wolno używać na żywności w całej Unii. Dla oliwy przewiduje jedno zdanie: „Polifenole oliwy z oliwek przyczyniają się do ochrony lipidów krwi przed stresem oksydacyjnym”. Wolno je umieścić tylko na oliwie, która w 20 g zawiera co najmniej 5 mg hydroksytyrozolu i jego pochodnych, takich jak kompleks oleuropeiny i tyrozol. W przeliczeniu daje to 250 mg na kilogram.

Do oświadczenia dochodzi obowiązkowa informacja, że korzystny efekt uzyskuje się przy spożyciu 20 g oliwy dziennie, czyli mniej więcej dwóch łyżek stołowych. Nic więcej producent obiecać nie może. Prawo unijne zabrania przypisywania żywności właściwości zapobiegania chorobom, ich leczenia lub wyleczenia, więc hasła w rodzaju „oliwa lecznicza” albo „oliwa na serce” są na etykiecie niedozwolone, niezależnie od liczby miligramów.

Próg 250 mg/kg przyjął się na rynku jako nieformalna granica oliwy „wysokopolifenolowej”, po włosku „ad alto contenuto di polifenoli”. Część producentów stawia poprzeczkę wyżej, na 500 mg/kg. Wśród włoskich oznaczeń geograficznych minimum polifenoli wpisało do swoich zasad Olio di Puglia IGP: każda partia musi mieć co najmniej 300 mg/kg biofenoli ogółem, w tym 250 mg/kg fenoli bioaktywnych.

Szerszy kontekst diety śródziemnomorskiej opisujemy w tekście oliwa, polifenole i dieta śródziemnomorska.

Gorycz i drapanie w gardle to nie wada oliwy, tylko najprostszy domowy test na polifenole.

Od czego zależy poziom polifenoli

Odmiana

Genetyka wyznacza pułap. Przy tej samej technologii i w tym samym roku jedna odmiana da oliwę ze 150 mg/kg polifenoli, a inna z 700 mg/kg. Coratina, Moraiolo czy Bosana należą do najbogatszych, a liguryjska Taggiasca i wiele odmian z północy daje oliwy łagodne i ubogie w polifenole, przeznaczone do innych potraw.

Termin zbioru

Najwięcej polifenoli mają owoce zielone i te, które dopiero zaczynają zmieniać kolor, co Włosi nazywają invaiatura. W miarę dojrzewania, gdy skórka ciemnieje, a miąższ mięknie, zawartość polifenoli spada, często o połowę i więcej. Oliwy wysokopolifenolowe pochodzą więc z wczesnego zbioru: w Apulii i na Sycylii zwykle od początku października, w Toskanii i Umbrii od połowy tego miesiąca.

Ceną jest wydajność. Zielone oliwki oddają mniej oliwy, nierzadko około 10–12 kg ze 100 kg owoców, podczas gdy z owoców dojrzałych tłocznia uzyskuje zwykle 15–20 kg. Do tego dochodzi pogoda: w suche lata drzewa wytwarzają więcej polifenoli, a intensywne nawadnianie obniża ich zawartość. Owoce uszkodzone przez muszkę oliwną (Bactrocera oleae) albo grad dają oliwę uboższą i bardziej podatną na wady.

Tłoczenie

Od zbioru do tłoczenia powinno minąć jak najmniej czasu, w najlepszych tłoczniach kilka godzin, najwyżej doba. Oliwki leżące w skrzynkach nagrzewają się, a enzymy i drobnoustroje zaczynają rozkładać polifenole, zanim owoce trafią do młyna. Kruszarki młotkowe i tarczowe uwalniają więcej polifenoli niż tradycyjne kamienne żarna, za to dają oliwę bardziej gorzką. Pracę maszyn opisujemy w tekście frantoio od środka.

Gramolatura, czyli powolne mieszanie pasty, trwa zwykle 20–40 minut. Im niższa temperatura i krótszy czas, tym mniej polifenoli ulega utlenieniu; napis „estratto a freddo”, czyli tłoczona na zimno, oznacza, że pasta nie przekroczyła 27°C. W systemie trójfazowym dekanter pracuje z dodatkiem wody, która wypłukuje część polifenoli, a system dwufazowy obywa się bez niej i zatrzymuje ich w oliwie więcej.

Przechowywanie

Polifenole są przeciwutleniaczami, więc same się zużywają, chroniąc oliwę przed tlenem. Każdy kontakt z powietrzem, światłem i ciepłem przyspiesza ten proces. Oliwa trzymana w ciemności w 15°C po roku może mieć o kilkadziesiąt procent mniej polifenoli niż w dniu butelkowania, a oliwa stojąca przy kuchence lub na parapecie traci je znacznie szybciej.

Włoskie odmiany bogate w polifenole

Wartości w tabeli są orientacyjne. Ta sama odmiana w deszczowym roku i przy późnym zbiorze może dać oliwę przeciętną, a w suchym roku i przy zbiorze w październiku oliwę bardzo bogatą w polifenole.

Odmiana Region Polifenole (orientacyjnie) Profil smaku
Coratina Apulia, prowincja Bari bardzo wysokie, zwykle 400–800 mg/kg silna gorycz i ostrość, karczoch, zielony migdał
Moraiolo Umbria, Toskania bardzo wysokie gorycz, pieprz, trawa, zioła
Leccio del Corno Toskania wysokie trawa, zielony migdał, karczoch
Bosana Sardynia wysokie karczoch, oset, wyraźna gorycz
Tonda Iblea Sycylia, Monti Iblei wysokie zielony pomidor, liść pomidora, zioła
Ravece Kampania, Irpinia wysokie pomidor, zioła, mocna ostrość
Itrana Lacjum średnio wysokie zielony pomidor, zrównoważona gorycz
Taggiasca Liguria niskie słodka, migdał, prawie bez goryczy

Coratina z okolic Corato w prowincji Bari jest dla oliw wysokopolifenolowych punktem odniesienia. Typowe oliwy z tej odmiany zawierają 400–800 mg polifenoli na kilogram, a partie z bardzo wczesnego zbioru przekraczają 1000 mg/kg. Duży udział kwasu oleinowego sprawia, że są też bardzo stabilne.

W środkowych Włoszech podobną rolę odgrywa Moraiolo, główna odmiana umbryjskich wzgórz między Asyżem a Spoleto i ważny składnik toskańskich kupaży, którym daje gorycz i długą trwałość. Toskański Leccio del Corno, przez lata drugoplanowy, wraca do łask jako źródło intensywnych, gorzko-pikantnych oliw jednoodmianowych.

Na wyspach wyróżniają się dwie odmiany. Sardyńska Bosana daje oliwy o zapachu karczocha i ostu, z mocną goryczą. Sycylijska Tonda Iblea z płaskowyżu Monti Iblei w prowincjach Ragusa i Syrakuzy słynie z aromatu zielonego pomidora i wysokiego poziomu polifenoli przy wczesnym zbiorze.

W Lacjum Itrana, znana też jako oliwka stołowa z Gaety, daje oliwę o zapachu zielonego pomidora, mniej gorzką od Coratiny, ale wyraźnie pikantną. Podobny styl z mocną ostrością ma kampańska Ravece z Irpinii. Odmiany łagodne, jak Taggiasca, Biancolilla czy Casaliva znad Gardy, zwykle nie celują w wysokie wartości polifenoli, za to dają znakomite oliwy do ryb.

Gorycz i pieprzność, czyli jak smakują polifenole

Oliwa bogata w polifenole jest gorzka i ostra, i to jest jej znak rozpoznawczy. Gorycz czuć na języku zaraz po wzięciu łyżki do ust, ostrość pojawia się w gardle po przełknięciu i może trwać kilka sekund. Degustatorzy żartują o oliwach „na jedno” albo „na dwa kaszlnięcia”.

Liczy się harmonia. Dobra oliwa wysokopolifenolowa ma też wyraźną owocowość: zapach trawy, karczocha, liścia pomidora albo zielonego migdała, która równoważy gorycz. Oliwa tylko gorzka, płaska w zapachu, bywa efektem zbyt wczesnego zbioru albo niewłaściwego tłoczenia. Jak oceniać fruttato, amaro i piccante, opisujemy w tekście o degustacji oliwy.

W kuchni takie oliwy najlepiej sprawdzają się na surowo, w daniach o wyrazistym smaku: na zupach strączkowych, toskańskiej ribollicie, grillowanym mięsie, gorzkich warzywach liściastych i na ciepłym chlebie. Do delikatnych ryb są zwykle zbyt mocne. Smażenie na nich jest możliwe, ale wysoka temperatura niszczy część polifenoli, za które płaci się więcej.

Jak czytać deklaracje mg/kg na etykiecie

Liczba polifenoli na butelce przyciąga wzrok, ale sama w sobie mówi niewiele. Najpierw sprawdź, czego dotyczy. Napis „polifenoli totali 650 mg/kg” to suma wszystkich oznaczonych związków, „idrossitirosolo e derivati” odnosi się do grupy z oświadczenia zdrowotnego, a niektórzy producenci podają osobno oleokantal i oleaceinę. Te trzy liczby dla tej samej oliwy mogą się znacznie różnić.

Druga sprawa to metoda. Laboratoria stosują chromatografię cieczową (HPLC) według metody Międzynarodowej Rady Oliwnej, w której wynik wyraża się jako tyrozol, metody kolorymetryczne z odczynnikiem Folina-Ciocalteu, wyrażające wynik jako kwas galusowy lub kawowy, oraz spektroskopię NMR, która mierzy pojedyncze związki. Wyniki różnych metod nie są wprost porównywalne, więc 900 mg/kg na jednej butelce nie musi oznaczać więcej polifenoli niż 600 mg/kg na drugiej.

Trzecia sprawa to data. Wynik analizy wykonanej w grudniu, zaraz po tłoczeniu, nie opisuje oliwy kupionej we wrześniu następnego roku. Rzetelni producenci podają datę analizy i rok zbioru, a na prośbę przesyłają protokół badania, po włosku rapporto di prova.

Imponującą liczbę bez daty, metody i nazwy związków traktuj jak hasło reklamowe. Podejrzana jest też oliwa wysokopolifenolowa w przezroczystej butelce albo bez roku zbioru.

Przechowywanie i rozsądne oczekiwania

Oliwa wysokopolifenolowa jest odporna na utlenianie, ale nie niezniszczalna. Trzymaj ją w temperaturze 14–18°C, w ciemnej szafce z dala od kuchenki i okna. Lodówka nie jest potrzebna: oliwa mętnieje w niej, a każde wyjęcie powoduje skraplanie się pary wodnej w butelce. Wybieraj butelki 0,25–0,5 l, które zużyjesz w ciągu 1–2 miesięcy od otwarcia, i zakręcaj je zaraz po nalaniu. Najlepiej kupować taką oliwę od listopada do lutego i zużyć przed kolejnym zbiorem; ogólne zasady zebraliśmy w tekście jak przechowywać włoską oliwę.

Oliwy wysokopolifenolowe kosztują więcej niż zwykła extra vergine, często w przeliczeniu ponad 30 euro za litr, bo wczesny zbiór jest mniej wydajny, analizy kosztują, a serie są małe. Rozsądny wybór dla większości osób to świeża oliwa z wczesnego zbioru, z wynikiem 300–600 mg/kg, rokiem zbioru na etykiecie i pochodzeniem z konkretnej tłoczni. Oliwa pozostaje przy tym żywnością, częścią zbilansowanej diety, a nie lekiem ani suplementem.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest oliwa wysokopolifenolowa?

Oliwa wysokopolifenolowa to oliwa extra vergine o zawartości polifenoli wyraźnie powyżej przeciętnej, umownie co najmniej 250 mg/kg. Nie jest to kategoria prawna, tylko opis składu potwierdzony analizą laboratoryjną. Takie oliwy powstają głównie z odmian bogatych w polifenole i z oliwek zbieranych wcześnie, jeszcze zielonych.

Ile polifenoli ma zwykła oliwa extra vergine?

Większość oliw extra vergine dostępnych w sklepach zawiera od około 100 do 300 mg polifenoli na kilogram, choć rozrzut jest duży. Oliwy z łagodnych odmian i późnego zbioru mogą mieć mniej niż 100 mg/kg. Świeże oliwy z odmian takich jak Coratina czy Moraiolo często przekraczają 500 mg/kg.

Która włoska odmiana oliwek ma najwięcej polifenoli?

Najczęściej wskazuje się apulijską Coratinę, której oliwy zawierają zwykle 400–800 mg/kg, a przy bardzo wczesnym zbiorze ponad 1000 mg/kg. Do czołówki należą też Moraiolo z Umbrii, Leccio del Corno z Toskanii, Bosana z Sardynii i Tonda Iblea z Sycylii. Wynik zawsze zależy jednak od rocznika, terminu zbioru i sposobu tłoczenia.

Czy im bardziej gorzka oliwa, tym więcej ma polifenoli?

W dużym przybliżeniu tak, bo gorycz i ostrość wywołują właśnie polifenole, zwłaszcza oleaceina, aglikon oleuropeiny i oleokantal. Zależność nie jest jednak dokładna i ocena smaku nie zastąpi analizy. Przy porównywaniu butelek pomaga deklaracja mg/kg z datą badania i nazwą metody.

Czy na oliwie wysokopolifenolowej można smażyć?

Można, bo dzięki polifenolom i kwasowi oleinowemu jest bardzo stabilna i dobrze znosi temperaturę do około 180°C. Wysoka temperatura niszczy jednak część polifenoli i aromatów, za które płaci się więcej. Rozsądniej jest smażyć na tańszej oliwie extra vergine, a wysokopolifenolową dodawać na surowo.

Jak długo oliwa zachowuje polifenole?

Polifenoli ubywa stale od dnia tłoczenia, a tempo zależy od przechowywania. W ciemnym, chłodnym miejscu i w zamkniętej butelce oliwa po roku może mieć o kilkadziesiąt procent mniej polifenoli niż na początku. Najwięcej ma ich w pierwszych miesiącach po zbiorze, dlatego najlepiej zużyć ją przed kolejnym zbiorem.

Czy drapanie w gardle po oliwie oznacza, że jest zepsuta?

Nie, drapanie w gardle to typowa cecha świeżej oliwy bogatej w polifenole, wywoływana głównie przez oleokantal. Oliwę zepsutą rozpoznaje się po zapachu: zjełczała pachnie starym orzechem lub farbą, stęchła mokrą ziemią, a winna octem. Ostrość w gardle przy świeżym, zielonym zapachu świadczy o jakości, a nie o wadzie.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Czytaj także