Colline Teatine DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP) dla oliwy extra vergine z prowincji Chieti w Abruzji, tłoczonej głównie z miejscowej odmiany Gentile di Chieti z dodatkiem Leccino. Unia Europejska zarejestrowała ją w 1997 roku, a nazwa nawiązuje do Teate, starożytnej nazwy miasta Chieti.
Oznaczenie wyróżnia się na tle innych włoskich DOP dwiema wzmiankami geograficznymi. Oliwa może nosić samą nazwę Colline Teatine albo dodatkowe określenie Frentano lub Vastese, jeśli pochodzi z określonej części prowincji i spełnia osobne wymagania co do odmian i smaku. W praktyce to trzy różne oliwy pod jednym parasolem: od zielonej i trawiastej po łagodniejszą, z nutą liścia.
- Oznaczenie
- Colline Teatine DOP
- Typ
- Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
- Region
- Abruzja
- Obszar
- kilkadziesiąt gmin prowincji Chieti, od wybrzeża między Francavilla al Mare a San Salvo po stoki Majelli; wzmianki Frentano i Vastese
- Odmiany
- Gentile di Chieti (min. 50%), Leccino (do 40%), inne do 10%; osobne proporcje dla wzmianek Frentano i Vastese
- Rejestracja w UE
- 1997
W skrócie
- Typ oznaczenia: DOP, czyli Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP), zarejestrowana w UE w 1997 roku.
- Obszar: kilkadziesiąt gmin prowincji Chieti, od wybrzeża między Francavilla al Mare a San Salvo po Pretoro, Casoli i Lama dei Peligni u stóp Majelli.
- Odmiany: Gentile di Chieti co najmniej 50%, Leccino najwyżej 40%, inne odmiany najwyżej 10%.
- Wzmianki geograficzne: Frentano (środkowa część prowincji, m.in. Lanciano, Ortona, Atessa) i Vastese (południe prowincji, m.in. Vasto i San Salvo).
- Zbiór: od 20 października do 20 grudnia, prosto z drzewa.
- Parametry: kwasowość do 0,6%, liczba nadtlenkowa do 15, polifenole co najmniej 100 mg/kg, ocena panelu co najmniej 6,5.
- Smak: owocowy, od delikatnego do intensywnego; w wersji Frentano trawiasty, lekko gorzki i ostry.
Spis treści
Teate, Marrucyni i oliwa nad Adriatykiem
Chieti to jedno z najstarszych miast Abruzji. W czasach rzymskich nazywało się Teate Marrucinorum i było głównym ośrodkiem Marrucynów, italskiego ludu zamieszkującego wzgórza między Majellą a morzem. Od tej nazwy pochodzi przymiotnik „teatino”, a więc i „Colline Teatine”, czyli wzgórza Teate.
Oliwka jest tu obecna od starożytności. Na terenie prowincji odnaleziono pozostałości tłoczni z II wieku n.e., a w średniowieczu oliwa z tych wzgórz była towarem eksportowym. Handlowano nią intensywnie z drugim brzegiem Adriatyku, z wybrzeżem dalmatyńskim, a dokumenty z Lanciano pokazują, jak ważną rolę w handlu odgrywały miejscowe jarmarki. Pod koniec XVIII wieku, w 1792 roku, ekonomista Giuseppe Maria Galanti opisał w swoim raporcie z prowincji znaczenie oliwek dla tutejszej gospodarki.
Ta ciągłość jest jednym z filarów oznaczenia. Dyscyplinarz uzasadnia związek oliwy z terenem nie tylko klimatem, lecz także historią, kulturą i społeczną rolą oliwy w życiu mieszkańców. W wielu rodzinach w prowincji Chieti własny gaj i coroczna wizyta w tłoczni są równie oczywiste jak winnica.
Prowincja od Majelli po trabocchi
Prowincja Chieti opada od masywu Majelli, jednego z najwyższych w Apeninach, ku płaskiemu wybrzeżu Adriatyku. Gaje zajmują środkowy pas tego terenu: wzgórza o łagodnych grzbietach i strome zbocza dolin Sangro, Aventino, Foro i Sinello. Na wschodzie schodzą prawie do plaż, na zachodzie wspinają się do miasteczek u stóp gór, takich jak Pretoro, Rapino, Guardiagrele czy Lama dei Peligni.
Wybrzeże między Ortoną a Vasto nazywa się Costa dei Trabocchi, od drewnianych platform rybackich na palach, z których od wieków łowi się ryby siecią opuszczaną do morza. Za nimi, na pierwszych wzgórzach, rosną gaje oliwne przeplatane winnicami. Bliskość morza łagodzi zimy, a wiatry od Majelli ochładzają jesienne noce, co sprzyja świeżym, zielonym aromatom.
Gleby są w większości gliniaste i marglowe, miejscami piaszczyste przy wybrzeżu i wapienne pod górami. Prowincja należy do najważniejszych oliwnych obszarów Abruzji, a obok dużych gajów wciąż spotyka się tysiące drzew rosnących na skrajach pól i przy domach.
Gentile di Chieti, odmiana tej ziemi
Podstawą oznaczenia jest Gentile di Chieti, odmiana rodzima, obecna w dużych ilościach we wszystkich oliwach z prowincji. Jej nazwa, czyli „łagodna” lub „szlachetna z Chieti”, dobrze oddaje charakter oliwy: harmonijnej, owocowej, z nutą migdała i świeżej trawy, raczej z umiarkowaną niż mocną goryczą.
Drugą odmianą jest Leccino, toskański typ znany z odporności na chłód i regularnego plonowania. W podstawowej wersji Colline Teatine może stanowić najwyżej 40% drzew. W kupażu z Gentile di Chieti wzmacnia nuty migdała i nadaje oliwie okrągłość.
W wersji Vastese większą rolę grają także Moraiolo, odmiana znana z Umbrii i Toskanii, dająca oliwy intensywne i gorzkie, oraz lokalny Nebbio. Pozostałe odmiany, rosnące w starych gajach, mogą stanowić najwyżej 10% drzew w każdej wersji.
Jedna nazwa, trzy wersje
Wzmianki Frentano i Vastese są dobrowolne. Producent, którego gaj leży w odpowiedniej strefie i spełnia warunki, może dopisać je do nazwy Colline Teatine, ale nie musi. Każda z nich ma własną listę gmin, własne proporcje odmian i własny opis smaku.
| Cecha | Colline Teatine | Colline Teatine Frentano | Colline Teatine Vastese |
|---|---|---|---|
| Gentile di Chieti | co najmniej 50% | co najmniej 60% | do 40% |
| Leccino | do 40% | do 30% | co najmniej 30% |
| Moraiolo i Nebbio | w puli innych odmian | w puli innych odmian | łącznie co najmniej 10% |
| Inne odmiany | do 10% | do 10% | do 10% |
| Kolor | od zielonego do żółtego | zielony ze złotymi refleksami | od zielonego do żółtego |
| Zapach | owocowy, od delikatnego do intensywnego | owocowy z nutą trawy | owocowy z lekką nutą liścia |
| Smak | owocowy | owocowy, lekko gorzki i ostry | owocowy, lekko gorzki |
| Przykładowe gminy | cała strefa | Lanciano, Ortona, Atessa, Guardiagrele, Fossacesia | Vasto, San Salvo, Casalbordino, Cupello, Gissi |
Frentano
Nazwa Frentano pochodzi od Frentanów, italskiego ludu, który w starożytności zamieszkiwał wybrzeże na południe od Marrucynów; do jego miast należało m.in. Anxanum, czyli Lanciano. Strefa obejmuje w całości lub częściowo ponad 30 gmin środkowej części prowincji, od Ortony i San Vito Chietino po Atessę, Casoli i Fara San Martino. Oliwa Frentano ma najwyższy udział Gentile di Chieti, co najmniej 60%, i jest najbardziej zielona z trzech wersji.
Vastese
Vastese to strefa najbardziej wysunięta na południe, wokół Vasto, aż po granicę z Molise na rzece Trigno. Obejmuje 17 gmin, m.in. Vasto, San Salvo, Cupello, Casalbordino, Scerni, Gissi i Palmoli. Tutejsze gaje mają inny skład niż reszta prowincji: więcej Leccino, obecność Moraiolo i Nebbio, a mniej Gentile di Chieti. Oliwa jest owocowa, z lekką goryczą i aromatem przypominającym rozgnieciony liść.
Zasady produkcji
Dyscyplinarz Colline Teatine wyznacza ramy dla całego procesu, od gaju po butelkę:
- Termin zbioru: od 20 października do 20 grudnia. W nietypowym sezonie 2019/20 władze regionu na wniosek izby handlowej Chieti-Pescara pozwoliły jednorazowo rozpocząć zbiór 1 października, bo wcześniejsze dojrzewanie groziło spadkiem jakości.
- Sposób zbioru: prosto z drzewa, ręcznie lub mechanicznie; oliwki muszą być zdrowe.
- Plon: najwyżej 9000 kg oliwek z hektara w gajach specjalistycznych; w wyjątkowo dobrych latach nadwyżka nie może przekroczyć limitu o więcej niż 20%.
- Wydajność: najwyżej 22 kg oliwy ze 100 kg oliwek.
- Tłoczenie: wyłącznie metodami mechanicznymi i fizycznymi, na terenie strefy; dla wersji Frentano i Vastese w gminach danej strefy.
- Rozlew: również na terenie oznaczenia.
- Kontrola: każda partia przechodzi badania chemiczne i ocenę panelu, a konsorcjum co roku przechowuje próbki wzorcowe.
Parametry w liczbach
| Parametr | Colline Teatine DOP (wszystkie wersje) | Ogólna norma UE dla extra vergine |
|---|---|---|
| Kwasowość wolna | do 0,6% | do 0,8% |
| Liczba nadtlenkowa | do 15 meq O₂/kg | do 20 meq O₂/kg |
| Polifenole | co najmniej 100 mg/kg | brak wymogu |
| Ocena panelu | co najmniej 6,5 pkt | brak wad, owocowość powyżej zera |
| Opakowanie | szkło lub puszka, do 5 l | dowolne |
| Rok zbioru | obowiązkowy | nieobowiązkowy |
Najważniejsze dla konsumenta są dwie liczby: kwasowość do 0,6% i obowiązkowy rok zbioru. Pierwsza mówi o zdrowych oliwkach i szybkim tłoczeniu, druga pozwala ocenić świeżość. Oliwę z Colline Teatine najlepiej zużyć w ciągu 12–18 miesięcy od zbioru, przechowując ją w temperaturze 14–18°C, z dala od światła. Więcej o tym piszemy w poradniku jak przechowywać włoską oliwę.
Na półce i na etykiecie
Dyscyplinarz pilnuje, by wzmianki geograficzne nie przyćmiły głównej nazwy. Określenia Frentano i Vastese nie mogą być zapisane większymi literami niż „Colline Teatine”, a nazwy gmin, przysiółków czy posiadłości najwyżej o połowę mniejszymi.
Oliwa z prowincji Chieti bez słowa DOP może być równie dobra, ale nie przeszła kontroli dyscyplinarza. Na rynku znajdziesz też oliwy jednoodmianowe z Gentile di Chieti sprzedawane poza oznaczeniem: to ciekawy punkt odniesienia, bo pozwalają poczuć czysty charakter odmiany.
Kuchnia od Lanciano po Vasto
Kuchnia prowincji Chieti łączy rybne dania wybrzeża z górską kuchnią Majelli. Najbardziej znane danie z południa prowincji to brodetto alla vastese, zupa rybna z Vasto duszona w glinianym naczyniu z pomidorami. Oliwa Vastese, łagodniejsza i z nutą liścia, pasuje do niej szczególnie dobrze, bo nie przykrywa smaku ryb.
Oliwa Frentano, bardziej trawiasta i pieprzna, sprawdza się na grzankach z fasolą, w zupach z ciecierzycy i na grillowanych warzywach. Do słodkich wypieków Abruzji, takich jak ferratelle, cienkie wafle pieczone w żelaznej formie, lepiej wybrać łagodną oliwę z przewagą Leccino. Podobnie przy świątecznych mostaccioli i celli ripieni, korzennych ciastkach i pierożkach z nadzieniem z winogronowej konfitury.
Dobre proporcje na start: 2 łyżki, czyli około 20 ml, oliwy DOP na porcję zupy, dodane tuż przed podaniem. Do smażenia używaj zwykłej oliwy extra vergine, bo w temperaturze 170–180°C delikatne aromaty Colline Teatine i tak by się ulotniły. Pozostałe oliwy i kuchnię regionu opisujemy w przewodniku oliwa z Abruzji, a porównanie z sąsiednimi oznaczeniami w tekstach o Aprutino Pescarese DOP i Pretuziano delle Colline Teramane DOP.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest Colline Teatine DOP?
To Chroniona Nazwa Pochodzenia dla oliwy extra vergine z prowincji Chieti w Abruzji. Oliwa powstaje głównie z odmiany Gentile di Chieti, która musi stanowić co najmniej 50% drzew, z dodatkiem Leccino. Oznaczenie zarejestrowano w UE w 1997 roku.
Co oznacza nazwa Colline Teatine?
„Colline Teatine” to po włosku „wzgórza Teate”. Teate było starożytną nazwą Chieti, głównego miasta Marrucynów. Nazwa obejmuje gaje oliwne na wzgórzach całej prowincji Chieti.
Czym różnią się wersje Frentano i Vastese?
Frentano pochodzi ze środkowej części prowincji i ma co najmniej 60% Gentile di Chieti, a jej smak jest trawiasty, lekko gorzki i ostry. Vastese pochodzi z południa prowincji wokół Vasto, ma więcej Leccino oraz co najmniej 10% Moraiolo i Nebbio. Smakuje owocowo, z lekką goryczą i nutą liścia.
Jakie odmiany oliwek są w Colline Teatine DOP?
W podstawowej wersji Gentile di Chieti stanowi co najmniej 50%, Leccino najwyżej 40%, a inne odmiany najwyżej 10%. W wersji Vastese ważną rolę odgrywają też Moraiolo i Nebbio. Najbardziej charakterystyczna dla całego oznaczenia jest Gentile di Chieti.
Kiedy zbiera się oliwki na Colline Teatine?
Dyscyplinarz przewiduje zbiór od 20 października do 20 grudnia. Oliwki zbiera się prosto z drzewa, ręcznie lub mechanicznie. W nietypowym sezonie 2019/20 pozwolono rozpocząć zbiór już 1 października ze względu na nietypową pogodę.
Jaka jest kwasowość oliwy Colline Teatine?
Kwasowość wolna nie może przekroczyć 0,6%. Liczba nadtlenkowa musi być nie wyższa niż 15 meq O₂/kg, a zawartość polifenoli co najmniej 100 mg/kg. Oliwa musi też uzyskać w ocenie panelu co najmniej 6,5 punktu.
Do czego używać oliwy Colline Teatine?
Najlepiej na surowo: do zup rybnych, takich jak brodetto alla vastese, do grzanek, warzyw i dań z roślin strączkowych. Łagodniejsze wersje z przewagą Leccino nadają się do wypieków. Do smażenia lepiej użyć tańszej oliwy extra vergine.
Czym Colline Teatine różni się od Aprutino Pescarese?
Colline Teatine pochodzi z prowincji Chieti i opiera się na Gentile di Chieti, a Aprutino Pescarese z prowincji Pescara i opiera się na Dritcie, Leccino i Toccolanie. Colline Teatine ma też dwie wzmianki geograficzne, Frentano i Vastese, których Aprutino nie ma. Obie oliwy są owocowe, ale Colline Teatine bywa łagodniejsza i bardziej migdałowa.
