Oliwa z Abruzji to oliwa z gajów na wzgórzach między masywami Gran Sasso i Majella a wybrzeżem Adriatyku, w prowincjach Chieti, Pescara i Teramo. Region ma trzy chronione nazwy pochodzenia: Aprutino Pescarese DOP, Colline Teatine DOP i Pretuziano delle Colline Teramane DOP, a jego najważniejsze rodzime odmiany to Dritta i Gentile di Chieti, uprawiane obok Leccino i Frantoio.
Abruzja jest jednym z cichych bohaterów włoskiej oliwy. Nie ma rozgłosu Toskanii ani skali Apulii, ale ma gęstą sieć tłoczni, długą tradycję i oliwy o świetnej równowadze: owocowe, zielone, z wyraźną, lecz rzadko agresywną goryczą. Region uchodzi też za ojczyznę agrumato, oliwy tłoczonej razem z cytrusami.
- Region
- Abruzja
- Główne odmiany
- Dritta, Gentile di Chieti, Leccino
W skrócie
- Region: Abruzja, głównie prowincje Chieti, Pescara i Teramo; w prowincji L’Aquila gaje są nieliczne.
- Główne odmiany: Dritta, Gentile di Chieti, Leccino i Frantoio, lokalnie także Tortiglione, Castiglionese i Carboncella.
- Oznaczenia: Aprutino Pescarese DOP, Colline Teatine DOP (z wzmiankami Frentano i Vastese), Pretuziano delle Colline Teramane DOP.
- Najważniejsza prowincja: Chieti, która daje około dwóch trzecich oliwy regionu.
- Smak: średnio owocowy, zielony, z nutą trawy, karczocha i migdała, gorycz i ostrość od lekkich do średnich.
- Najstarsza nazwa: Aprutino Pescarese, zarejestrowana w pierwszej grupie włoskich DOP w 1996 roku.
- Kiedy jechać: od końca października do początku grudnia.
Spis treści
Od Majelli do morza w godzinę jazdy
Abruzja to region skrajności: około jednej trzeciej jej powierzchni zajmują parki narodowe i rezerwaty, a najwyższe szczyty Apeninów wznoszą się zaledwie kilkadziesiąt kilometrów od plaż. Między górami a morzem leży pas pagórków przeciętych dolinami rzek Vomano, Tordino, Pescara, Sangro i Trigno. To właśnie tam, na wysokości od kilkudziesięciu do kilkuset metrów, rosną niemal wszystkie gaje regionu.
Klimat jest śródziemnomorski z wyraźnym wpływem gór. Zimy są chłodniejsze niż na południu, a dni z opadami śniegu na wzgórzach nie są rzadkością, ale lata są ciepłe i przewiewne, a duża różnica temperatur między dniem a nocą sprzyja aromatom. W prowincji Teramo gaje sięgają w głąb lądu na 25–30 km, niemal pod Gran Sasso, co daje oliwom świeży, zielony charakter.
Gleby to głównie gliny i iły z domieszką wapienia, ciężkie zimą i spękane latem. Na nich drzewa rosną wolniej, ale dają oliwy o dobrej zawartości polifenoli. W Abruzji gaj oliwny prawie zawsze sąsiaduje z winnicą Montepulciano lub Trebbiano, a krajobraz jest mozaiką małych działek.
Historia: od Teate do złotego trójkąta
Oliwkę uprawiano tu już w starożytności, a Rzymianie rozwinęli jej uprawę na wybrzeżu i w dolinach. Nazwa Colline Teatine pochodzi od Teate, starożytnej nazwy Chieti, a w okolicy odnaleziono pozostałości tłoczni z II wieku n.e. Pretuziano odwołuje się do Pretutiów, ludu, który zamieszkiwał okolice dzisiejszego Teramo, w starożytności zwanego Interamnia Praetuttiorum.
W średniowieczu oliwa z Abruzji trafiała na jarmarki w Lanciano, które łączyły region z resztą Włoch i z wybrzeżem Dalmacji po drugiej stronie Adriatyku. W ogrodzie opactwa San Giovanni in Venere w Fossacesii rośnie oliwka, która według miejscowej tradycji liczy ponad 1700 lat. W XVIII wieku oliwny krajobraz regionu opisywali podróżnicy i ekonomiści Królestwa Neapolu, do którego Abruzja wtedy należała.
W XX wieku sławę zdobyły wzgórza za Pescarą. Loreto Aprutino, Pianella i Moscufo, razem z doliną rzeki Pescara, nazywa się „złotym trójkątem” abruzyjskiej oliwy, i to tu w 1996 roku powstała jedna z pierwszych włoskich DOP oliwnych.
Dritta, Gentile di Chieti i Leccino
Dritta to odmiana prowincji Pescara, związana z Loreto Aprutino i Moscufo. Jej nazwa znaczy po włosku „prosta”. Daje oliwę średnio owocową, z nutą zielonej trawy, karczocha i migdała, z wyraźną, ale zrównoważoną goryczą, i jest podstawą Aprutino Pescarese DOP.
Gentile di Chieti to najważniejsza odmiana prowincji Chieti i Colline Teatine. Oliwa jest zwykle delikatniejsza, owocowa i harmonijna, z nutą jabłka, migdała i świeżych ziół, zgodnie z przymiotnikiem „gentile”, czyli łagodna. W kupażach dobrze łączy się z bardziej wyrazistym Leccino.
Leccino i Frantoio są dziś obecne w niemal każdym abruzyjskim gaju. Leccino ceni się tu za odporność na chłody i regularne plony. W prowincji Teramo przetrwały lokalne Tortiglione, Castiglionese i Carboncella, a w okolicach Casoli uprawia się Intosso, odmianę przeznaczoną głównie na oliwki stołowe.
Trzy DOP Abruzji
Każda z trzech nazw odpowiada jednej prowincji przybrzeżnej. Najstarsza, Aprutino Pescarese, została zarejestrowana rozporządzeniem z 1 lipca 1996 roku, razem z pierwszą grupą włoskich oliw DOP. Colline Teatine i Pretuziano delle Colline Teramane dołączyły później.
| Oznaczenie | Obszar | Odmiany | Wybrane zasady i profil |
|---|---|---|---|
| Aprutino Pescarese DOP | wzgórza prowincji Pescara | Dritta, Leccino, Frantoio | zbiór od 20 października; owocowa, z goryczą i ostrością |
| Colline Teatine DOP | prowincja Chieti, wzmianki Frentano i Vastese | Gentile di Chieti jako odmiana główna, Leccino | kwasowość do 0,6%, zbiór 20 października–20 grudnia, do 9 t oliwek z ha |
| Pretuziano delle Colline Teramane DOP | pas wzgórz prowincji Teramo, 25–30 km od morza | Leccino, Frantoio, Dritta oraz Tortiglione, Castiglionese, Carboncella | średnio owocowa, lekko gorzka i pikantna |
Aprutino Pescarese DOP obejmuje wzgórza wokół Loreto Aprutino, Pianelli, Moscufo, Penne i Rosciano. Dyscyplinarz przewiduje zbiór od 20 października, choć w trudnych sezonach ministerstwo dopuszczało wcześniejszy start: w 2016 roku, po ciepłej i wilgotnej jesieni z dużą presją muchy oliwnej, zbiór przesunięto na koniec września.
Colline Teatine DOP to największa strefa regionu, w prowincji Chieti. Oliwki zbiera się prosto z drzewa między 20 października a 20 grudnia, plon nie może przekraczać 9 t oliwek z hektara w sadzie specjalistycznym, a wydajność oleju 22%. Oliwy z podstref Frentano, wokół Lanciano, i Vastese, wokół Vasto i San Salvo, mają według dyscyplinarza nieco wyraźniejsze cechy smakowe.
Pretuziano delle Colline Teramane DOP to najmłodsza z trzech nazw. Obejmuje pagórkowaty pas prowincji Teramo między wybrzeżem a podnóżem Gran Sasso, z miasteczkami takimi jak Atri, Controguerra i Roseto degli Abruzzi. Oliwa jest żółtozielona, średnio owocowa, z lekką goryczą i pikantnością.
Styl oliwy abruzyjskiej
Abruzyjskie oliwy leżą pośrodku włoskiej skali: są bardziej zielone i wyraziste niż oliwy znad Gardy czy z Ligurii, ale zwykle łagodniejsze niż Coratina z Apulii czy Moraiolo z Umbrii. W nosie dominują świeża trawa, liść oliwny, karczoch i zielone jabłko, a w ustach gorycz i ostrość pojawiają się wyraźnie, ale nie przytłaczają.
Między prowincjami są różnice. Pescara i Dritta dają oliwy najbardziej zbalansowane, Chieti z Gentile di Chieti nieco miększe i owocowe, a Teramo bardziej zielone i trawiaste. Oliwy jednoodmianowe z Dritty lub Gentile di Chieti to najlepszy sposób, by poznać rodzimy charakter regionu.
Tłocznie i gospodarstwa
Gaje zajmują w Abruzji ponad 40 tys. ha, a większość z nich to małe działki rodzinne. Prowincja Chieti odpowiada za mniej więcej dwie trzecie produkcji, dalej są Pescara i Teramo. W regionie działa bardzo gęsta sieć tłoczni: małe frantoi stoją niemal w każdej gminie na wzgórzach, a wiele z nich tłoczy oliwki na zlecenie okolicznych rodzin.
Najwięcej tłoczni znajdziesz wokół Loreto Aprutino, Pianelli i Penne w prowincji Pescara, wokół Lanciano, Vasto, Guardiagrele, Casoli i Fossacesii w prowincji Chieti oraz w Atri i Controguerze w prowincji Teramo. Obok nich działają spółdzielnie zrzeszające drobnych rolników i gospodarstwa butelkujące oliwy jednoodmianowe, coraz częściej ekologiczne. Ceny na miejscu są niższe niż w Toskanii, a za butelkę 0,5 l dobrej oliwy z tłoczni zapłacisz zwykle 8–14 euro.
Abruzja w kuchni
Kuchnia abruzyjska jest góralska i rybacka zarazem, a oliwa łączy obie strony. Brodetto alla vastese z Vasto dawniej gotowano w glinianym garnku z wodą morską, oliwą, cebulą, czosnkiem i chili, z ryb, których nie udało się sprzedać. Pallotte cacio e ova, kulki z czerstwego chleba, sera i jajek, smaży się, a potem dusi w sosie pomidorowym na około 60 ml oliwy.
Oliwa trafia też do ciasta. Maccheroni con lu ceppe to paski ciasta jajecznego z dodatkiem oliwy, nawijane na cienki patyczek, a ferratelle, cienkie wafle wypiekane w żelaznej formie, robi się z delikatną oliwą zamiast masła. Pizza scima to przaśny placek, którego nazwa pochodzi od dialektalnego słowa oznaczającego ciasto bez zakwasu.
Abruzja uchodzi za kolebkę agrumato, oliwy powstającej przez wspólne tłoczenie oliwek i cytrusów, zwykle cytryn lub pomarańczy. To nie jest oliwa aromatyzowana olejkiem, tylko efekt jednoczesnego przemiału owoców w tłoczni. Agrumato pasuje do ryb, sałatek z koprem włoskim i deserów.
Kiedy i dokąd jechać
Najlepsza pora to koniec października i listopad: tłocznie pracują, w miasteczkach odbywają się święta nowej oliwy, a na wzgórzach trwa zbiór winogron i oliwek jednocześnie lub tuż po sobie. Jak wygląda praca tłoczni w szczycie sezonu i jak ją zwiedzać, opisujemy w poradniku Frantoio w listopadzie.
Dobrą bazą jest Pescara, skąd w pół godziny dojedziesz do Loreto Aprutino, Pianelli i Moscufo; w Loreto warto zajrzeć do kościoła Santa Maria in Piano z freskiem Sądu Ostatecznego. Z Chieti łatwo dotrzeć do Lanciano, Guardiagrele u stóp Majelli i do Fossacesii z opactwem San Giovanni in Venere nad morzem. W prowincji Teramo trasa przez Atri, z katedrą i wąwozami calanchi, łączy oliwę z winem Montepulciano d’Abruzzo Colline Teramane.
Pytania i odpowiedzi
Jakie DOP ma oliwa z Abruzji?
Abruzja ma trzy oznaczenia DOP dla oliwy: Aprutino Pescarese w prowincji Pescara, Colline Teatine w prowincji Chieti i Pretuziano delle Colline Teramane w prowincji Teramo. Najstarsze jest Aprutino Pescarese, zarejestrowane w 1996 roku. Colline Teatine ma dodatkowo wzmianki geograficzne Frentano i Vastese.
Jak smakuje oliwa z Abruzji?
Oliwa z Abruzji jest zwykle średnio owocowa i zielona, z nutą trawy, karczocha, jabłka i migdała. Gorycz i ostrość są wyraźne, ale zrównoważone, więc oliwa pasuje zarówno do ryb, jak i do zup strączkowych czy grillowanego mięsa. Oliwy z Pescary są najbardziej zbalansowane, a z Teramo najbardziej trawiaste.
Czym jest odmiana Dritta?
Dritta to rodzima odmiana oliwek z prowincji Pescara, uprawiana głównie wokół Loreto Aprutino i Moscufo. Daje oliwę średnio owocową, z nutą trawy, karczocha i migdała oraz zrównoważoną goryczą. Jest podstawą oliwy Aprutino Pescarese DOP.
Co to jest złoty trójkąt abruzyjskiej oliwy?
Złoty trójkąt to wzgórza wokół Loreto Aprutino, Pianelli i Moscufo w prowincji Pescara, razem z doliną rzeki Pescara. To najbardziej znana oliwna strefa regionu i serce Aprutino Pescarese DOP. Rośnie tu przede wszystkim odmiana Dritta.
Czy agrumato pochodzi z Abruzji?
Abruzja uchodzi za kolebkę agrumato, oliwy powstającej przez wspólne tłoczenie oliwek i cytrusów, najczęściej cytryn. Metoda różni się od aromatyzowania gotowej oliwy olejkiem, bo aromat powstaje w trakcie przemiału. Dziś agrumato robi się w wielu regionach Włoch.
Kiedy zbiera się oliwki w Abruzji?
Zbiór trwa zwykle od drugiej połowy października do połowy grudnia. Dyscyplinarz Colline Teatine DOP wyznacza okres od 20 października do 20 grudnia, a Aprutino Pescarese rozpoczyna zbiór 20 października. W ciepłych sezonach z dużą presją muchy oliwnej termin bywa przesuwany na wcześniej.
Gdzie w Abruzji kupić dobrą oliwę?
Najlepiej bezpośrednio w tłoczniach na wzgórzach za Pescarą, w okolicach Loreto Aprutino i Pianelli, oraz w prowincji Chieti, wokół Lanciano, Vasto i Guardiagrele. Butelka 0,5 l dobrej oliwy kosztuje tam zwykle 8–14 euro. Najświeższą oliwę kupisz od listopada do wiosny.
