Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Ferratelle: abruzyjskie wafle z żelaznej formy na oliwie

Ferratelle, pizzelle albo neole to cienkie wafle z Abruzji pieczone w żelaznej formie. Ciasto z jajek, cukru, delikatnej oliwy, cytryny i anyżu krok po kroku

Ferratelle (pizzelle, neole): ilustracja

Ferratelle to cienkie, chrupiące wafle z Abruzji, pieczone z gęstego ciasta z jajek, cukru, oliwy i mąki w żelaznej formie złożonej z dwóch płytek na długich rączkach, zdobionych wzorem kratki, kwiatów, a czasem inicjałów właściciela. Nazwa pochodzi od ferro, czyli żelaza, z którego zrobiona jest forma. W zależności od miejscowości te same wafle nazywa się pizzelle albo neole, a każda dolina ma swoje zdanie na temat tego, która nazwa jest właściwa.

W Abruzji ciasto na ferratelle przygotowuje się na oliwie, a nie na maśle, jak w wielu przepisach italoamerykańskich. Wafle pachną anyżem i skórką cytryny, są cienkie, lekkie i pozostają kruche przez wiele dni. Dla polskiego czytelnika technika będzie znajoma: to ta sama rodzina narzędzi, co żelazne formy do pieczenia opłatków.

Przygotowanie20 min
Razem1 godz. 10 min
Trudnośćśredni
Porcje8
Oliwadelikatna z Abruzji, np. Aprutino Pescarese DOP z odmiany Dritta lub Leccino

W skrócie

  • Region: Abruzja, od wybrzeża po góry; podobne wafle piecze się w Molise i części Marche.
  • Główne składniki: jajka, cukier, delikatna oliwa extra vergine, mąka pszenna, skórka cytryny, anyż.
  • Rola oliwy: jedyny tłuszcz w cieście; daje kruchość, ułatwia odchodzenie wafla od formy i przedłuża chrupkość.
  • Najlepsza oliwa: delikatna z Abruzji, np. Aprutino Pescarese DOP z odmiany Dritta lub oliwa z Leccino.
  • Czas przygotowania: 20 minut pracy, około 70 minut łącznie z pieczeniem 40 wafli.
  • Poziom trudności: średni; ciasto jest proste, ale pieczenie w formie wymaga wprawy.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Żelazna forma, czyli ferro
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Pieczenie cienkiego ciasta między dwiema rozgrzanymi płytkami żelaza zna cała Europa od średniowiecza. Tą samą techniką powstawały opłatki i hostie, a także niderlandzkie i francuskie wafle. Abruzja zachowała ten zwyczaj w wersji domowej i słodkiej: przez pokolenia żelazne formy kuli miejscowi kowale, wycinając na płytkach wzory, herby rodzinne, inicjały czy daty.

Według miejscowej tradycji forma do ferratelli często była częścią wyprawy panny młodej, a jej wzór pozwalał rozpoznać, z którego domu pochodzą wafle. Stare formy przechodziły z matki na córkę i bywają najcenniejszym sprzętem w kuchni abruzyjskich babć. Wafle piekło się na wesela, chrzciny, Wielkanoc i Boże Narodzenie, często w dużych ilościach, i przechowywało w blaszanych puszkach.

W publikacjach italoamerykańskich często pojawia się twierdzenie, że pizzelle narodziły się w Ortonie albo że pieczono je na święto węży w Cocullo. To opowieści, których nie potwierdzają dawne dokumenty, i najlepiej traktować je jako legendę. Pewne jest natomiast, że wafle wyjechały za ocean razem z emigrantami z Abruzji i Molise i że w Stanach Zjednoczonych stały się jednym z najbardziej znanych włoskich ciasteczek.

Za oceanem zmieniła się receptura: oliwę zastąpiło masło, a żelazne formy na ogień zastąpiły elektryczne pizzellatrici. W Abruzji wiele rodzin pozostało przy oliwie i przy formie na gaz, która daje wafle cieńsze i bardziej chrupiące.

Żelazna forma, czyli ferro

Tradycyjny ferro to dwie żeliwne lub stalowe płytki, okrągłe albo owalne, połączone zawiasem i osadzone na rączkach długości 40–60 cm. Kładzie się je bezpośrednio na płomieniu palnika i obraca, żeby nagrzać obie strony. Nowoczesne formy elektryczne mają termostat i pieką dwa lub trzy wafle naraz.

Cecha Forma tradycyjna na gaz Forma elektryczna
Nagrzewanie 2–3 minuty z każdej strony 5–8 minut do zgaśnięcia lampki
Pieczenie jednego wafla 30–40 sekund z każdej strony 45–60 sekund
Liczba wafli naraz jeden, czasem dwa dwa lub trzy
Efekt cieńsze, bardziej chrupiące równiejsze, nieco grubsze

Nową formę żelazną trzeba przygotować przed pierwszym użyciem: umyć, wysuszyć, posmarować cienko oliwą, rozgrzać do pierwszego dymu i wytrzeć papierem, powtarzając to 2–3 razy. Później formy nie myje się płynem, tylko wyciera ciepłą papierowym ręcznikiem. Jeśli pojawi się rdza, zetrzyj ją drobną stalową wełną i ponownie natłuść.

Składniki

Na 8 porcji (około 40 wafli):

  • 4 jajka (rozmiar L) w temperaturze pokojowej
  • 120 g cukru
  • 100 ml delikatnej oliwy extra vergine
  • 250 g mąki pszennej typ 450 i do 20 g więcej w razie potrzeby
  • 4 g proszku do pieczenia (opcjonalnie)
  • 1 łyżeczka nasion anyżu (około 3 g) lub 2 łyżki likieru anyżowego
  • 1 niepryskana cytryna (otarta skórka)
  • 1 szczypta soli
  • 1 łyżeczka oliwy do natłuszczenia formy

Przygotowanie

  1. Ubij jajka z cukrem i solą trzepaczką lub mikserem przez 3–4 minuty. Masa jest gotowa, gdy wyraźnie zjaśnieje, zwiększy objętość i stanie się puszysta, a cukier przestanie zgrzytać pod łyżką.

  2. Nie przerywając ubijania, wlewaj oliwę cienkim strumieniem, potem dodaj otartą skórkę cytryny i anyż. Masa jest dobrze połączona, gdy jest gładka, jasnożółta i na powierzchni nie widać tłustych smug oliwy.

  3. Przesiej mąkę z proszkiem do pieczenia i wmieszaj ją szpatułką w 2–3 porcjach. Ciasto ma być gęste i lepkie: spada z łyżki ciężkimi płatami, a nie spływa strugą. Jeśli jest rzadsze, dodaj 1–2 łyżki mąki; odstaw je na 15–20 minut w temperaturze pokojowej, żeby mąka wchłonęła płyn, a anyż oddał aromat.

  4. Rozgrzej formę na średnim płomieniu gazu, po 2–3 minuty z każdej strony. Forma jest gotowa, gdy kropla wody rzucona na płytkę tańczy i odparowuje w ciągu 1–2 sekund. Przed pierwszym waflem przetrzyj obie płytki papierem nasączonym oliwą; przy następnych zwykle nie jest to potrzebne, bo ciasto samo zawiera oliwę.

  5. Nałóż na środek dolnej płytki, odrobinę bliżej zawiasu, około 15 g ciasta, czyli czubatą łyżeczkę. Zamknij formę i mocno ściśnij rączki, a nadmiar ciasta, który wypłynie po bokach, zetnij nożem. Ilość jest dobra, gdy ciasto wypełnia wzór niemal do brzegów, ale nie wycieka obficie.

  6. Piecz 30–40 sekund, obróć formę i piecz kolejne 30–40 sekund z drugiej strony. Najlepszym znakiem gotowości jest para: dopóki spomiędzy płytek ulatuje biała para, wafel jest jeszcze wilgotny, a gdy przestaje, jest gotowy. Gotowa ferratella ma równy kolor od jasnozłotego do złotego, bez ciemnych plam.

  7. Otwórz formę i zdejmij wafel widelcem lub drewnianą łopatką na kratkę, w jednej warstwie. W ciągu 1–2 minut wafel stwardnieje i stanie się chrupiący. Jeśli chcesz zwinąć go w rożek lub rurkę, zrób to natychmiast, w ciągu kilkunastu sekund od zdjęcia z formy.

  8. Nierówne brzegi przytnij nożyczkami, póki wafel jest jeszcze ciepły i elastyczny. Zimny będzie się już łamał. Brzegi możesz zjeść od razu, to przywilej kucharza.

  9. Kontynuuj pieczenie, dbając, by forma między waflami nie stygła; pierwszy lub drugi wafel często jest próbny. Oliwą natłuszczaj formę ponownie tylko wtedy, gdy wafle zaczynają przywierać. Gotowe wafle studź co najmniej 10 minut, zanim schowasz je do puszki.

Dobra ferratella jest cienka jak papier i pachnie anyżem i cytryną; oliwy w niej nie czuć, tylko jej kruchość.

Jaka oliwa

W ferratelle oliwa jest jedynym tłuszczem. To ona sprawia, że cienki wafel jest kruchy, a nie twardy, że łatwo odchodzi od formy i że zachowuje chrupkość przez wiele dni. W przeciwieństwie do masła, które zawiera wodę i białka mleka, oliwa nie zmiękcza wafla w czasie przechowywania i nie przypala się na płytkach.

Ponieważ wafel jest cienki, a aromat ma pochodzić od anyżu i cytryny, potrzebna jest oliwa delikatna. Abruzja ma ich wybór, opisany w przewodniku po oliwie z Abruzji. Dritta, odmiana z okolic Loreto Aprutino i Pescary, daje oliwę harmonijną, z nutą migdała i karczocha, z umiarkowaną goryczą. Leccino, powszechne w całym regionie, jest jeszcze łagodniejsze. Oliwy z odmiany Gentile di Chieti, typowe dla Colline Teatine DOP, też dobrze się sprawdzą, jeśli wybierzesz butelkę opisaną jako delikatna lub średnio owocowa.

Unikaj oliw intensywnych z wczesnego zbioru: ich gorycz i pieprzna ostrość w cienkim waflu są zaskakująco wyraźne i kłócą się z anyżem. Nie musisz też sięgać po najdroższą butelkę; ważne, by oliwa była świeża i bez wad, bo zjełczały zapach w waflu jest bardzo czytelny.

Oliwa extra vergine dobrze znosi temperaturę formy. Płytki mają około 200°C, ale woda z jajek i cukier utrzymują temperaturę ciasta znacznie niżej, więc oliwa nie dymi i nie traci właściwości tak, jak przy głębokim smażeniu. O tym, kiedy oliwę można podgrzewać, a kiedy lepiej zostawić ją na surowo, piszemy w tekście o oliwie w kuchni włoskiej. Do natłuszczania formy użyj tej samej oliwy, ale bardzo oszczędnie.

Na co uważać

Za zimna forma. Na niedogrzanych płytkach ciasto się przykleja, wafel wychodzi blady, miękki i rwie się przy zdejmowaniu. Daj formie pełne 2–3 minuty z każdej strony i zrób test z kroplą wody.

Za dużo ciasta. Czubata łyżka zamiast łyżeczki daje wafel gruby, miękki w środku i z brzegami, które wylewają się z formy i przypalają na palniku. Odmierzaj porcję tą samą łyżeczką i obserwuj, ile ciasta wypływa z boków.

Za dużo oliwy na płytkach. Obficie natłuszczona forma smaży wafel zamiast go piec: powierzchnia robi się cętkowana, tłusta i ciemnieje nierówno. Wystarczy przetrzeć płytki papierem z kilkoma kroplami oliwy przed pierwszym waflem.

Pieczenie tylko z jednej strony. Forma na gaz grzeje od dołu, więc wafel bez obracania jest z jednej strony ciemny, a z drugiej blady. Obracaj formę w połowie pieczenia i pilnuj, by obie strony miały ten sam kolor.

Przechowywanie w wilgoci. Ferratelle chłoną wilgoć z powietrza i po dniu na otwartym talerzu są miękkie. Chowaj je do puszki dopiero całkowicie wystudzone, a puszkę zamykaj szczelnie.

Warianty

Z likierem zamiast anyżu. Zamiast nasion anyżu wiele rodzin dodaje do ciasta 2 łyżki likieru anyżowego albo odrobinę wanilii i skórki pomarańczy. Smak jest wtedy łagodniejszy i bardziej perfumowany.

Kakaowe. Zastąp 30 g mąki kakao i dodaj szczyptę cynamonu. Ciemne wafle pieką się tak samo, ale trudniej ocenić ich kolor, więc kieruj się parą: gdy przestaje ulatywać, wafel jest gotowy.

Rożki i przekładańce. Ciepłe ferratelle zwija się w rożki i nadziewa kremem albo ricottą z cukrem, a płaskie przekłada dżemem. W Abruzji świetnie pasuje do nich gęsta konfitura z winogron, ta sama, którą nadziewa się świąteczne celli ripieni.

Miękkie pizzelle. W wersji miękkiej ciasto ma więcej proszku do pieczenia i jest pieczone krócej, na jasny kolor. Takie wafle przekłada się kremem jak kanapki; są bliższe gofrom niż ciasteczkom.

Bez specjalnej formy. W Polsce najbliższym zamiennikiem jest elektryczna wafelnica do rożków albo cienkich wafli. Klasyczna gofrownica do gofrów belgijskich ma za głęboki wzór i daje grube, miękkie ciasto.

Do stołu

Ferratelle podaje się do kawy, do herbaty i na koniec świątecznego obiadu, ułożone w stos na talerzu. W Abruzji dobrze towarzyszy im kieliszek słodkiego wina albo miejscowego likieru, a latem mogą służyć jako wafle do lodów.

Przechowuj je w szczelnej puszce w temperaturze pokojowej przez 2–3 tygodnie. Jeśli zmiękną, odśwież je przez 3–4 minuty w piekarniku nagrzanym do 150°C i wystudź na kratce. Ciasto możesz przygotować dzień wcześniej i trzymać w lodówce pod folią; przed pieczeniem odczekaj 20–30 minut, aż osiągnie temperaturę pokojową.

Ferratelle to także dobry prezent: kilkanaście wafli w puszce, przełożonych papierem, przetrwa podróż bez połamania. Jeśli chcesz poznać inne słodkie i wytrawne dania regionu, zajrzyj do przepisu na pallotte cacio e ova, abruzyjskie kulki z sera i jajek w sosie pomidorowym.

Pytania i odpowiedzi

Co to są ferratelle?

Ferratelle to cienkie, chrupiące wafle z Abruzji, pieczone w żelaznej formie z dwóch płytek ze wzorem. Ciasto przygotowuje się z jajek, cukru, oliwy, mąki, skórki cytryny i anyżu. W różnych miejscowościach te same wafle nazywa się pizzelle albo neole.

Czym różnią się ferratelle od pizzelle?

Ferratelle i pizzelle to w zasadzie te same wafle, a różnica jest głównie w nazwie używanej w danej części Abruzji. W Stanach Zjednoczonych utrwaliła się nazwa pizzelle i wersja z masłem zamiast oliwy. Tradycyjne abruzyjskie ferratelle robi się na oliwie, są cieńsze i dłużej pozostają chrupiące.

Czy ferratelle można upiec bez specjalnej formy?

Bez formy z płaskimi, rozgrzanymi płytkami prawdziwych ferratelli upiec się nie da. W Polsce najbliższym zamiennikiem jest elektryczna wafelnica do rożków lub cienkich wafli. Gofrownica do gofrów belgijskich ma za głęboki wzór i daje zbyt grube, miękkie ciasto.

Jaką oliwę wybrać do ferratelle?

Do ferratelle najlepsza jest delikatna oliwa extra vergine, która nie przykryje anyżu i cytryny. W Abruzji używa się oliw z odmian Dritta i Leccino, np. z oznaczeniem Aprutino Pescarese DOP. Intensywne, gorzkie oliwy z wczesnego zbioru są w cienkim waflu zbyt wyczuwalne.

Dlaczego ferratelle przyklejają się do formy?

Ferratelle przyklejają się najczęściej dlatego, że forma jest za słabo nagrzana albo nowa i nieprzygotowana. Rozgrzewaj płytki 2–3 minuty z każdej strony i przetrzyj je oliwą przed pierwszym waflem. Nową formę żelazną trzeba wcześniej kilka razy natłuścić i rozgrzać do pierwszego dymu.

Jak przechowywać ferratelle, żeby były chrupiące?

Ferratelle przechowuj w szczelnej metalowej puszce w temperaturze pokojowej, chowając je dopiero po całkowitym wystudzeniu. Tak pozostaną chrupiące przez 2–3 tygodnie. Zmiękłe wafle wystarczy podgrzać przez 3–4 minuty w piekarniku w 150°C.

Ile ciasta nałożyć na jedną ferratellę?

Na jedną ferratellę wystarcza około 15 g ciasta, czyli czubata łyżeczka. Kładzie się ją na środku dolnej płytki, odrobinę bliżej zawiasu, bo przy zamykaniu ciasto przesuwa się do przodu. Z podanej porcji ciasta wychodzi około 40 wafli.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu