Pretuziano delle Colline Teramane DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP) dla oliwy extra vergine z pasa wzgórz w prowincji Teramo, w północnej Abruzji, tłoczonej głównie z odmian Leccino, Frantoio i Dritta. Unia Europejska zarejestrowała ją w 2003 roku jako trzecie i najmłodsze oznaczenie oliwne Abruzji.
Gaje leżą na wzgórzach między wybrzeżem Adriatyku a masywem Gran Sasso, do 25–30 km w głąb lądu, w krajobrazie przecinanym dolinami rzek płynących z gór do morza. Oliwa jest średnio owocowa, żółtozielona, z umiarkowaną goryczą i ostrością, a dyscyplinarz należy do najbardziej szczegółowych w regionie: opisuje nawet rozstaw drzew, terminy cięcia i temperaturę w tłoczni.
- Oznaczenie
- Pretuziano delle Colline Teramane DOP
- Typ
- Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
- Region
- Abruzja
- Obszar
- 23 gminy w całości i 17 częściowo w prowincji Teramo, na wzgórzach między Adriatykiem a Gran Sasso, od rzeki Tronto na południe
- Odmiany
- Leccino, Frantoio, Dritta (łącznie min. 75%); Tortiglione, Carboncella, Castiglionese i inne lokalne do 25%
- Rejestracja w UE
- 2003
W skrócie
- Typ oznaczenia: DOP, czyli Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP), zarejestrowana w UE w 2003 roku.
- Obszar: 23 gminy w całości i 17 częściowo, m.in. Atri, Notaresco, Mosciano Sant’Angelo, Bellante, Controguerra, Nereto i części Teramo, Giulianovy i Roseto degli Abruzzi.
- Odmiany: Leccino, Frantoio i Dritta łącznie co najmniej 75%, reszta z lokalnych odmian, takich jak Tortiglione, Carboncella i Castiglionese.
- Zbiór: od początku przebarwiania owoców do 10 grudnia, prosto z drzewa.
- Tłoczenie: w ciągu 2 dni od zbioru, przy temperaturze najwyżej 27°C.
- Parametry: kwasowość do 0,5%, polifenole powyżej 120 mg/kg, ocena panelu powyżej 6,5.
- Smak: średnio owocowy, z umiarkowaną goryczą i ostrością.
Spis treści
Ziemia Pretutiów
Nazwa oznaczenia sięga czasów przedrzymskich. Wzgórza dzisiejszej prowincji Teramo zamieszkiwali Pretutiowie (Praetutii), lud italski, od którego Rzymianie nazwali ten teren ager Praetutianus, czyli ziemią Pretutiów. Samo Teramo nosiło w starożytności nazwę Interamnia Praetutiorum, „miasto między rzekami Pretutiów”, bo leży u zbiegu Tordino i Vezzoli.
Miejscowa tradycja podkreśla, że oliwa z tych wzgórz była ceniona już w starożytności, a niektórzy autorzy łączą z nią wzmianki u pisarzy rzymskich zajmujących się rolnictwem. Pewne jest, że oliwka od wieków należy do krajobrazu północnej Abruzji, obok winorośli i pszenicy, a dawne gospodarstwa rodzinne miały zwykle po kilkadziesiąt drzew przy polach.
Drugi człon nazwy, „delle Colline Teramane”, znają też miłośnicy wina: tak samo nazywa się obszar Montepulciano d’Abruzzo Colline Teramane, najwyżej klasyfikowanego czerwonego wina regionu. Gaje i winnice rosną tu często na tych samych stokach, a wiele gospodarstw produkuje i oliwę, i wino.
Od Tronto po wzgórza Atri
Dyscyplinarz opisuje granice strefy bardzo dokładnie, przez drogi, rzeki i punkty wysokościowe. Od północy obszar zamyka rzeka Tronto, granica z regionem Marche. Od wschodu biegnie wzdłuż drogi krajowej nr 16, która prowadzi równolegle do wybrzeża, więc pas tuż przy plażach pozostaje poza strefą. Od zachodu granicę wyznacza droga krajowa nr 81 i okolice poziomicy 500 m, a od południa droga między Bisenti a Arsitą.
W tych granicach mieści się pas wzgórz przecinany dolinami Vibraty, Salinello, Tordino i Vomano. W całości do strefy należą 23 gminy, m.in. Ancarano, Atri, Bellante, Castellalto, Cellino Attanasio, Colonnella, Controguerra, Corropoli, Morro d’Oro, Mosciano Sant’Angelo, Nereto, Notaresco, Sant’Egidio alla Vibrata i Sant’Omero. Częściowo wchodzi 17 kolejnych, w tym Teramo, Campli, Civitella del Tronto, Giulianova, Roseto degli Abruzzi, Pineto, Silvi i Tortoreto.
Położenie między morzem a najwyższym masywem Apeninów daje duże wahania temperatur w ciągu roku i doby. Dla oliwki to korzyść: chłodne jesienne noce spowalniają dojrzewanie i pomagają zachować świeże aromaty. Gleby są przeważnie gliniaste, a w okolicach Atri tworzą charakterystyczne „calanchi”, czyli nagie, poprzecinane żłobinami stoki.
Trzy główne odmiany i trzy lokalne
| Odmiana | Udział w gaju | Charakter |
|---|---|---|
| Leccino | razem z Frantoio i Drittą co najmniej 75% | łagodność, migdał, odporność na chłód |
| Frantoio | razem z Leccino i Drittą co najmniej 75% | zielony owoc, gorycz, pieprzny finisz |
| Dritta | razem z Leccino i Frantoio co najmniej 75% | karczoch, trawa, abruzyjski charakter |
| Tortiglione | w puli do 25% | lokalna odmiana Teramo |
| Carboncella | w puli do 25% | stara odmiana środkowych Włoch |
| Castiglionese | w puli do 25% | lokalna odmiana Teramo |
Trzy główne odmiany dobrze się uzupełniają. Leccino daje regularne plony i łagodną, migdałową oliwę, Frantoio wnosi zieleń, gorycz i ostrość, a Dritta, odmiana z sąsiedniej prowincji Pescara, dodaje nuty karczocha i trawy. Proporcje w gaju nie są narzucone, więc oliwy różnych producentów mogą się wyraźnie różnić.
Pozostałą część, do 25% drzew, tworzą odmiany lokalne. Tortiglione i Castiglionese to typy związane z prowincją Teramo, a Carboncellę spotyka się także po drugiej stronie Tronto, w Marche. Dla wielu gospodarstw to element dziedzictwa: stare drzewa tych odmian rosną często w najstarszych gajach.
Gaj prowadzony według przepisu
Dyscyplinarz Pretuziano wyróżnia się tym, że opisuje nie tylko oliwę, ale i sposób prowadzenia gaju. W gajach specjalistycznych drzewa sadzi się w rozstawie 6 × 6, 6 × 7 lub 7 × 7 m, z niską koroną, a gęstsze nasadzenia są dopuszczalne, jeśli plon nie przekracza limitu. W uprawach tradycyjnych, mieszanych z innymi roślinami, rzędy oddalone są o 20–30 m, a drzewa w rzędzie o 10 m, z wysoką koroną.
Drzewa tnie się zwykle co roku, od lutego do kwietnia; w starych lub słabo plonujących gajach co dwa lata. Nawozi się pod koniec zimy, obornikiem i nawozami mineralnymi. Glebę między drzewami spulchnia się dwa razy w roku lekkimi zabiegami albo utrzymuje murawę, a ochronę roślin prowadzi się w razie potrzeby metodami integrowanymi lub ekologicznymi.
Limit plonu wynosi 6500 kg oliwek z hektara w gajach specjalistycznych i średnio 50 kg z drzewa w uprawach mieszanych. Wyższy plon w wyjątkowo dobrym roku jest dopuszczalny tylko po wcześniejszym potwierdzeniu przez jednostkę kontrolną.
Zbiór i tłocznia
Zbiór zaczyna się wraz z przebarwianiem owoców i musi się zakończyć do 10 grudnia. Oliwki zrywa się prosto z drzewa, ręcznie lub mechanicznie, i przewozi w skrzynkach z otworami wentylacyjnymi albo w dużych skrzyniach. Worki są zakazane, a owoce czekające na tłoczenie trzymane są w sztywnych, przewiewnych pojemnikach w chłodnych pomieszczeniach.
Tłoczenie musi nastąpić w ciągu 2 dni od zbioru, na terenie strefy. Miazga oliwkowa może być mieszana przez około 30 minut w temperaturze nieprzekraczającej 27°C, także jeśli dodaje się wodę. To wymóg ostrzejszy niż w wielu innych DOP, gdzie granica wynosi 30°C, a niższa temperatura sprzyja zachowaniu polifenoli i świeżych aromatów. Z 100 kg oliwek wolno uzyskać najwyżej 20 kg oliwy. Jak wygląda praca nowoczesnej tłoczni, opisujemy w tekście frantoio od środka.
Parametry gotowej oliwy
| Parametr | Pretuziano delle Colline Teramane DOP | Ogólna norma UE dla extra vergine |
|---|---|---|
| Kwasowość wolna | do 0,5% | do 0,8% |
| Liczba nadtlenkowa | do 12 meq O₂/kg | do 20 meq O₂/kg |
| K232 | do 2,0 | do 2,50 |
| K270 | do 0,20 | do 0,22 |
| Polifenole | powyżej 120 mg/kg | brak wymogu |
| Ocena panelu | powyżej 6,5 pkt | brak wad, owocowość powyżej zera |
| Opakowanie | do 5 l | dowolne |
Wszystkie limity są ostrzejsze od ogólnej normy dla extra vergine, a najbardziej wymagająca jest kwasowość do 0,5%. Wymóg ponad 120 mg polifenoli na kilogram plasuje Pretuziano wyżej niż pozostałe DOP Abruzji, gdzie minimum wynosi 100 mg/kg.
Kolor, zapach i smak
Oliwa ma barwę żółtozieloną, w świeżych partiach z wyraźniejszym zielonym odcieniem. Zapach jest średnio owocowy; zależnie od proporcji odmian pojawiają się w nim zwykle nuty świeżo skoszonej trawy i migdała, a przy większym udziale Dritty także karczocha. W ustach owocowość jest średnia, a gorycz i ostrość umiarkowane, dobrze zrównoważone.
To oliwa o charakterze środkowowłoskim: bardziej wyrazista niż łagodne oliwy z Ligurii, ale mniej pikantna niż intensywne oliwy z Apulii czy Toskanii. Najlepiej smakuje w pierwszych miesiącach po tłoczeniu, od grudnia do wiosny, kiedy aromaty są najświeższe.
Jak rozpoznać oryginał
Etykieta Pretuziano ma kilka obowiązkowych elementów, które ułatwiają rozpoznanie. Bezpośrednio pod nazwą musi znaleźć się dopisek „denominazione di origine protetta”, a obok rok kampanii oliwnej.
Marki i nazwy gospodarstw są dozwolone, o ile nie mają charakteru pochwalnego i są zapisane literami najwyżej o połowę mniejszymi od nazwy oznaczenia. Szczegółowo o czytaniu etykiet piszemy w poradniku jak czytać oznaczenia DOP i IGP.
Na stole w Teramo
Kuchnia prowincji Teramo jest jedną z najbardziej charakterystycznych w Abruzji. Należą do niej scrippelle ’mbusse, cienkie naleśniki podawane w rosole, wiosenna zupa virtù z kilkunastu rodzajów warzyw i strączków oraz maccheroni con lu ceppe, makaron zwijany na cienkim patyczku. Do virtù i do makaronu z sosem warzywnym oliwa Pretuziano pasuje szczególnie dobrze, dodana na surowo tuż przed podaniem.
Sprawdzi się też przy pallotte cacio e ova, smażonych kulkach z sera i jajek duszonych w sosie pomidorowym, na grzankach z fasolą i na grillowanej baraninie. Na porcję zupy wystarczy łyżka, czyli około 10–15 ml. Pozostałe oznaczenia regionu opisujemy w tekstach o Aprutino Pescarese DOP i Colline Teatine DOP oraz w przewodniku oliwa z Abruzji.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest Pretuziano delle Colline Teramane DOP?
To Chroniona Nazwa Pochodzenia dla oliwy extra vergine z wzgórz prowincji Teramo w północnej Abruzji. Oliwa powstaje głównie z odmian Leccino, Frantoio i Dritta, które razem stanowią co najmniej 75% drzew. Oznaczenie zarejestrowano w UE w 2003 roku.
Skąd pochodzi nazwa Pretuziano?
Nazwa nawiązuje do Pretutiów, ludu italskiego, który przed podbojem rzymskim zamieszkiwał okolice Teramo. Rzymianie nazywali ten teren ager Praetutianus, a samo Teramo Interamnia Praetutiorum. „Colline Teramane” oznacza po prostu wzgórza Teramo.
Jakie odmiany oliwek są w Pretuziano delle Colline Teramane?
Główne odmiany to Leccino, Frantoio i Dritta, które łącznie muszą stanowić co najmniej 75% drzew w gaju. Pozostałą część tworzą odmiany lokalne, przede wszystkim Tortiglione, Carboncella i Castiglionese. Proporcje między trzema głównymi odmianami ustala sam producent.
Jaka jest kwasowość oliwy Pretuziano?
Kwasowość wolna nie może przekroczyć 0,5%, czyli jest o 0,3 punktu procentowego niższa od ogólnej normy dla extra vergine. Dyscyplinarz wymaga też liczby nadtlenkowej do 12 meq O₂/kg i ponad 120 mg polifenoli na kilogram. To najwyższe minimum polifenoli wśród trzech DOP Abruzji.
Jak smakuje Pretuziano delle Colline Teramane?
Oliwa jest średnio owocowa, z umiarkowaną goryczą i ostrością. W aromacie pojawiają się zwykle trawa i migdał, a przy większym udziale Dritty także karczoch. Kolor jest żółtozielony, w świeżych partiach z mocniejszym zielonym odcieniem.
Ile czasu może minąć od zbioru do tłoczenia?
Oliwki muszą zostać przetłoczone w ciągu 2 dni od zbioru. Do tego czasu przechowuje się je w przewiewnych skrzynkach w chłodnym pomieszczeniu, bo worki są zakazane. Temperatura miazgi w tłoczni nie może przekroczyć 27°C.
Gdzie leżą gaje Pretuziano delle Colline Teramane?
Na wzgórzach prowincji Teramo między rzeką Tronto na północy a okolicami Atri i Bisenti na południu, do 25–30 km od wybrzeża. Strefa obejmuje w całości 23 gminy i częściowo 17 kolejnych. Najwyższe gaje sięgają okolic 500 m nad poziomem morza.
Do czego używać oliwy Pretuziano?
Najlepiej na surowo: do zupy virtù, makaronu maccheroni con lu ceppe, grzanek z fasolą, grillowanej baraniny i warzyw. Łyżka oliwy na porcję wystarczy, by poczuć jej charakter. Do smażenia lepiej użyć tańszej oliwy extra vergine.
