Mostaccioli i celli ripieni to dwa klasyczne ciastka bożonarodzeniowego stołu w Abruzji, które często piecze się razem, w tych samych grudniowych dniach. Mostaccioli to korzenne romby z mąki, miodu, mosto cotto, prażonych migdałów, kakao i przypraw, pokryte gorzką czekoladą. Celli ripieni, czyli dosłownie „nadziewane ptaszki”, to półksiężyce z kruchego ciasta na oliwie i białym winie, wypełnione gęstą konfiturą z winogron Montepulciano, zwaną scrucchiata, z migdałami, czekoladą i cynamonem.
Celli są szczególnie związane z prowincją Teramo, mostaccioli piecze się w całym regionie. W obu przepisach oliwa zastępuje masło, a w cieście na celli jest obok wina jedynym płynnym składnikiem, więc jej charakter wyraźnie czuć w gotowym ciastku.
W skrócie
- Region: Abruzja; celli ripieni zwłaszcza w prowincji Teramo, mostaccioli w całym regionie.
- Główne składniki: mąka, miód, mosto cotto, migdały, kakao, przyprawy i czekolada (mostaccioli); mąka, oliwa, białe wino i scrucchiata (celli).
- Rola oliwy: tłuszcz w obu ciastach; w celli decyduje o kruchości, w polewie czekoladowej dodaje połysku.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa z Abruzji, np. Pretuziano delle Colline Teramane DOP z okolic Teramo.
- Czas przygotowania: około 1,5 godziny pracy, 4 godziny łącznie z odpoczynkiem ciasta i zastyganiem czekolady.
- Poziom trudności: średni.
Spis treści
Skąd się wzięło
Nazwa mostaccioli pochodzi od łacińskiego mustaceum, placka zarabianego moszczem winogronowym, który opisywał już Katon Starszy w swoim traktacie o rolnictwie. Pomysł przetrwał w całych południowych Włoszech w bardzo różnych postaciach. Neapol ma swoje mustacciuoli w czekoladowej polewie, Kalabria twarde, miodowe mostaccioli z Soriano formowane w figury, a Abruzja korzenne romby z migdałami i czekoladą. Wspólne pozostały moszcz albo miód jako słodzidło i kształt, który łatwo układać na talerzu.
Celli ripieni wzięły nazwę od dialektalnego określenia ptaków, bo dawniej formowano je w kształt małych ptaszków; zwykle jednak mają postać półksiężyców z karbowanym brzegiem. Ich sercem jest scrucchiata, gęsta konfitura z winogron Montepulciano, gotowana jesienią bez dodatku cukru przez wiele godzin, aż stanie się ciemna, gęsta i lekko kwaskowata. Scrucchiata była sposobem na przechowanie owoców winobrania do zimy, a w grudniu stawała się nadzieniem świątecznych ciastek.
Oba ciastka należą do większego abruzyjskiego zestawu bożonarodzeniowego. Na świątecznych talerzach leżą obok nich smażone caggionetti z nadzieniem z kasztanów lub ciecierzycy, torroni i cienkie ferratelle z żelaznej formy. Piecze się je w dużych ilościach, wymienia z sąsiadami i rodziną, a resztki jada aż do Trzech Króli.
Oliwa trafiła do tych ciast z prostego powodu: wzgórza Teramo, Pescary i Chieti to kraj oliwek, a oliwa z własnych drzew była w domu zawsze. W części rodzin do ciasta na celli używano smalcu, ale przeważa wersja na oliwie i winie, która najlepiej pasuje do owocowego nadzienia.
Scrucchiata i mosto cotto, czyli winogrona na zimę
Oba przepisy opierają się na przetworach z winogron, które w Polsce trudno kupić. Scrucchiata to gęsta, niesłodzona konfitura z winogron Montepulciano, a mosto cotto to moszcz odparowany na syrop o konsystencji płynnego miodu. We Włoszech oba produkty kupuje się w sklepach z regionalnymi przetworami, ale da się je rozsądnie zastąpić.
| Składnik | Czym jest | Zamiennik w Polsce |
|---|---|---|
| scrucchiata | gęsta konfitura z winogron Montepulciano bez cukru | gęste powidła śliwkowe albo konfitura winogronowa o niskiej zawartości cukru |
| mosto cotto | moszcz odparowany na gęsty syrop | pekmez z winogron ze sklepów z żywnością turecką albo włoskie vincotto |
| mosto cotto (awaryjnie) | jak wyżej | 70 g miodu i 30 ml mocnej kawy |
Powidła śliwkowe mają nieco inny smak niż scrucchiata, ale podobną gęstość, kwasowość i ciemny kolor, więc w nadzieniu sprawdzają się najlepiej. Unikaj rzadkich dżemów, które w piecu wypłyną z ciasta.
Składniki
Na 12 porcji (około 24 mostaccioli i 30 celli):
Na mostaccioli
- 400 g mąki pszennej typ 450
- 200 g miodu wielokwiatowego
- 100 ml mosto cotto lub pekmezu z winogron
- 50 ml oliwy extra vergine
- 60 g cukru
- 150 g migdałów
- 30 g kakao
- 1 łyżeczka cynamonu
- 1 szczypta mielonych goździków
- 1 pomarańcza (otarta skórka)
- 4 g amoniaku spożywczego
- 2 łyżki mleka do rozpuszczenia amoniaku
Na polewę
- 250 g gorzkiej czekolady 60–70%
- 10 ml delikatnej oliwy
Na ciasto celli
- 500 g mąki pszennej typ 450
- 125 ml oliwy extra vergine
- 125 ml białego wytrawnego wina, np. Trebbiano d’Abruzzo
- 60 g cukru
- 1 szczypta soli
Na nadzienie celli
- 350 g scrucchiaty lub gęstych powideł śliwkowych
- 80 g migdałów lub orzechów włoskich
- 50 g gorzkiej czekolady
- 1 łyżeczka cynamonu
- 1 cytryna (otarta skórka)
- 2 łyżki bułki tartej (w razie potrzeby)
- 2 łyżki cukru pudru do oprószenia
Przygotowanie
-
Upraż wszystkie migdały (do mostaccioli i do celli) na blasze w piekarniku nagrzanym do 170°C przez 8–10 minut. Są gotowe, gdy pachną, skórka zaczyna pękać, a w przekroju środek jest jasnozłoty. Migdały do mostaccioli posiekaj grubo, a do nadzienia celli drobno.
-
Do mostaccioli podgrzej w rondlu miód, mosto cotto, oliwę i cukier do 50–60°C, mieszając, aż cukier się rozpuści. Nie doprowadzaj do wrzenia. Płyn jest gotowy, gdy jest jednolity i cukier nie zgrzyta na dnie rondla.
-
W misce wymieszaj mąkę, kakao, cynamon, goździki, skórkę pomarańczy i grubo posiekane migdały. Wlej ciepły płyn i amoniak rozpuszczony w mleku, a potem zagniataj 4–5 minut. Ciasto jest gotowe, gdy jest zwarte, ciemne i lepkie, ale da się z niego uformować kulę; owiń je folią i zostaw na 30 minut w temperaturze pokojowej.
-
Rozwałkuj ciasto między dwoma arkuszami papieru do pieczenia na grubość 1 cm i potnij najpierw w paski szerokości 5 cm, a potem ukośnie w romby. Piecz na blasze w 180°C przez 12–15 minut. Mostaccioli są gotowe, gdy powierzchnia jest sucha, matowa i lekko popękana, a brzegi twarde; środek jest jeszcze miękki i stwardnieje przy studzeniu przez 30 minut.
-
Na polewę posiekaj czekoladę i rozpuść ją w kąpieli wodnej w 45–50°C, potem wmieszaj oliwę. Polewa jest gotowa, gdy jest lśniąca i spływa z łyżki gładką wstęgą. Maczaj w niej wierzch każdego rombu albo pokrywaj całe ciastka i układaj je na kratce w chłodnym miejscu, w 16–18°C, na około godzinę, aż czekolada zastygnie z połyskiem.
-
Na ciasto celli roztrzep w misce oliwę, wino, cukier i sól przez minutę. Dodawaj mąkę stopniowo, a potem wyrabiaj 5–8 minut, aż ciasto będzie gładkie, elastyczne i miękkie jak płatek ucha. Przykryj je miską i zostaw na 30 minut, żeby gluten się rozluźnił.
-
Na nadzienie wymieszaj scrucchiatę lub powidła z drobno posiekanymi migdałami, posiekaną czekoladą, cynamonem i skórką cytryny. Nadzienie jest dobre, gdy łyżeczka masy trzyma kształt i nie rozpływa się na talerzu; jeśli jest za rzadkie, dodawaj bułkę tartą po łyżce.
-
Rozwałkuj ciasto na grubość 2–3 mm i wykrawaj krążki o średnicy 8 cm. Na środek każdego nałóż czubatą łyżeczkę nadzienia (około 12 g), złóż krążek na pół i dociśnij brzegi widelcem lub zawiń je w warkoczyk. Jeśli chcesz nadać celli dawny kształt ptaszka, jeden róg półksiężyca lekko wyciągnij i podwiń jak dziób.
-
Układaj celli na blasze wyłożonej papierem, w odstępach 2 cm, i piecz w 180°C przez 18–20 minut. Są gotowe, gdy wierzch jest jasnozłoty, spód złoty, a nadzienie nie wypłynęło przez brzegi. Wystudź je na kratce i oprósz cukrem pudrem.
Jaka oliwa
W cieście na celli oliwy jest tyle samo co wina, po 125 ml na 500 g mąki, więc jej charakter czuć wyraźnie. Daje kruchość, lekkość i zieloną, owocową nutę, która dobrze kontrastuje z ciemnym, słodko-kwaśnym nadzieniem z winogron. Dlatego najlepsza jest oliwa średnio owocowa: wyraźna, ale bez silnej goryczy, która w kruchym cieście staje się nieprzyjemna.
Abruzja ma trzy oznaczenia DOP, opisane w przewodniku po oliwie z Abruzji. Do celli najbardziej pasuje oliwa z okolic Teramo, gdzie te ciastka są najbardziej zakorzenione, oparta najczęściej na odmianach Leccino, Frantoio i Dritta. Colline Teatine DOP z prowincji Chieti, z udziałem odmiany Gentile di Chieti, daje oliwy harmonijne, z nutą jabłka i karczocha. Z kolei Aprutino Pescarese DOP, w której ważną rolę gra Dritta, jest często nieco bardziej zielona i pikantna.
W mostaccioli oliwy jest niewiele, a smak budują miód, kakao, migdały i przyprawy. Wystarczy tu każda dobra, świeża oliwa extra vergine; jej zadaniem jest zmiękczyć ciasto i nadać mu połysk w przekroju. W polewie czekoladowej łyżka delikatnej oliwy rozrzedza czekoladę i dodaje jej blasku, zastępując masło. Użyj tu najłagodniejszej oliwy, jaką masz, żeby nie zmienić smaku czekolady.
Niezależnie od przepisu oliwa musi być bez wad. Grudniowe pieczenie przypada na czas, gdy w domu jest już oliwa z nowego zbioru, świeża i aromatyczna; jeśli masz do wyboru starą i nową butelkę, do ciasta na celli weź nową.
Na co uważać
Przegrzany miód. Miód z mosto cotto doprowadzony do wrzenia karmelizuje się, a mostaccioli wychodzą twarde jak kamień i lekko gorzkie. Podgrzewaj płyn tylko do rozpuszczenia cukru, do 50–60°C.
Rzadkie nadzienie. Zbyt płynna konfitura wypływa przez brzegi celli, przypala się na blasze i skleja ciastka. Sprawdź konsystencję na łyżeczce przed nadziewaniem i w razie potrzeby zagęść ją bułką tartą.
Przegrzana czekolada. Czekolada podgrzana powyżej 55°C traci połysk, robi się matowa i w szarych smugach. Rozpuszczaj ją powoli w kąpieli wodnej, a miska nie może dotykać wrzącej wody.
Za grube ciasto na celli. Ciasto grubsze niż 3 mm piecze się dłużej niż nadzienie, robi się twarde i dominuje w smaku. Rozwałkuj je cienko i równo, tak by przez ciasto prześwitywał wzór blatu.
Strach przed zapachem amoniaku. Amoniak spożywczy mocno pachnie przy wyrabianiu, ale w cienkich ciastkach całkowicie odparowuje w piecu. Nie zwiększaj jednak jego ilości i nie zastępuj go proszkiem do pieczenia w tej samej dawce, bo mostaccioli stracą kruchość.
Warianty
Mostaccioli na samym miodzie. Gdy nie masz mosto cotto ani pekmezu, zwiększ ilość miodu do 270 g i dodaj 30 ml mocnej kawy. Ciastka będą jaśniejsze w środku i bardziej miodowe.
Mostaccioli z lukrem. W niektórych domach zamiast czekolady mostaccioli pokrywa się białym lukrem z cukru pudru i białka. Taka wersja jest słodsza i lepiej widać na niej kolorowe posypki, które lubią dzieci.
Celli z kasztanami lub ciecierzycą. Zamiast scrucchiaty można przygotować nadzienie z purée z kasztanów lub ugotowanej ciecierzycy z miodem, czekoladą i skórką pomarańczy, takie jak w smażonych caggionetti. Ciastka są wtedy bardziej sycące i mniej kwaskowate.
Kuzyni z innych regionów. Ten sam pomysł świątecznego ciasta z winogronowym syropem zna Apulia: cartellate to smażone różyczki z ciasta na oliwie i winie, polewane vincotto. Jesienną, drożdżową wersję wypieku z moszczem znajdziesz w przepisie na ciambelle al mosto z Lacjum.
Do stołu
Mostaccioli i celli podaje się razem na jednym świątecznym półmisku, z kawą po obiedzie albo z kieliszkiem słodkiego wina. W Abruzji dobrym towarzystwem jest vino cotto albo ratafia, miejscowy likier z wina Montepulciano i wiśni.
Mostaccioli przechowuj w szczelnej puszce w chłodnym miejscu do 3–4 tygodni; po kilku dniach lekko miękną i stają się smaczniejsze. Celli zachowują świeżość w puszce przez 1–2 tygodnie, a cukier puder najlepiej odświeżyć tuż przed podaniem. Nie przechowuj obu rodzajów razem, bo celli oddają wilgoć i mostaccioli tracą chrupkość.
Mostaccioli możesz upiec nawet dwa tygodnie przed świętami, celli najlepiej na kilka dni przed Wigilią. Ciasto na celli możesz przygotować dzień wcześniej i trzymać w lodówce pod folią; przed wałkowaniem odczekaj godzinę, aż się ogrzeje. O tym, jak głęboko oliwa wpisała się w świąteczne zwyczaje Włoch, piszemy w tekście o oliwie w kulturze włoskiej.
Pytania i odpowiedzi
Co to są mostaccioli abruzyjskie?
Mostaccioli abruzyjskie to bożonarodzeniowe ciastka w kształcie rombów, z mąki, miodu, mosto cotto, prażonych migdałów, kakao i przypraw, pokryte gorzką czekoladą. Nazwa pochodzi od łacińskiego mustaceum, ciasta z moszczem winogronowym. Po upieczeniu dojrzewają kilka dni w puszce i stają się bardziej miękkie.
Co to są celli ripieni?
Celli ripieni to nadziewane ciastka z Abruzji, zwłaszcza z prowincji Teramo, pieczone na Boże Narodzenie. Mają kruche ciasto z mąki, oliwy i białego wina, a nadzienie z gęstej konfitury z winogron Montepulciano z migdałami, czekoladą i cynamonem. Nazwa znaczy „nadziewane ptaszki”, bo dawniej formowano je w kształt ptaków.
Czym jest scrucchiata i czym ją zastąpić?
Scrucchiata to gęsta konfitura z winogron Montepulciano, gotowana długo bez dodatku cukru, typowa dla Abruzji. W Polsce najlepiej zastąpić ją gęstymi powidłami śliwkowymi albo konfiturą winogronową o niskiej zawartości cukru. Ważne, by nadzienie było gęste i nie wypływało w czasie pieczenia.
Czym zastąpić mosto cotto w mostaccioli?
Mosto cotto najłatwiej zastąpić pekmezem z winogron, który można kupić w sklepach z żywnością turecką, albo włoskim vincotto. W ostateczności sprawdzi się mieszanka 70 g miodu i 30 ml mocnej kawy na każde 100 ml mosto cotto. Ciastka będą wtedy jaśniejsze i bardziej miodowe.
Jaką oliwę dodać do celli ripieni?
Do celli ripieni najlepiej pasuje średnio owocowa oliwa extra vergine z Abruzji, np. z oznaczeniem Pretuziano delle Colline Teramane DOP albo Colline Teatine DOP. Oliwa to obok wina główny płyn w cieście, więc jej smak jest wyczuwalny. Unikaj oliw bardzo gorzkich, które w kruchym cieście stają się nieprzyjemne.
Ile wytrzymują mostaccioli i celli ripieni?
Mostaccioli w szczelnej puszce wytrzymują 3–4 tygodnie, a po kilku dniach stają się nawet smaczniejsze. Celli ripieni zachowują świeżość przez 1–2 tygodnie. Oba rodzaje ciastek przechowuj osobno, bo wilgotne nadzienie celli zmiękcza mostaccioli.
Dlaczego mostaccioli wyszły twarde?
Mostaccioli najczęściej wychodzą twarde, gdy miód z mosto cotto został zagotowany albo ciastka piekły się za długo. Płyn podgrzewa się tylko do 50–60°C, a romby wyjmuje z pieca, gdy powierzchnia jest sucha, ale środek jeszcze miękki. Twarde mostaccioli zmiękną nieco po kilku dniach w puszce z kawałkiem jabłka.
