Magazyn o oliwie z Italii
Wiedza

Oliwa, polifenole i dieta śródziemnomorska: co mówi nauka

Oliwa extra vergine i zdrowie bez mitów: kwas oleinowy, polifenole, unijne oświadczenie o 5 mg na 20 g oliwy, dieta śródziemnomorska, badania i kalorie

Oliwa, polifenole i dieta śródziemnomorska: co mówi nauka: ilustracja

Oliwa extra vergine jest podstawowym tłuszczem diety śródziemnomorskiej, a jej znaczenie dla zdrowia wynika z dwóch cech: przewagi jednonienasyconego kwasu oleinowego oraz obecności polifenoli, naturalnych przeciwutleniaczy, które odpowiadają też za gorycz i ostrość świeżej oliwy. Unia Europejska dopuszcza dla oliwy oświadczenie zdrowotne o polifenolach, ale tylko wtedy, gdy oliwa zawiera ich odpowiednio dużo.

Wokół oliwy narosło wiele obietnic, od odchudzania po leczenie chorób. Rzetelny obraz jest skromniejszy i ciekawszy zarazem: oliwa to żywność, nie lek, a jej korzyści widać przede wszystkim wtedy, gdy zastępuje inne tłuszcze w dobrze zbilansowanej diecie. Wyjaśniamy, co zawiera butelka, co pokazały badania i jak wybrać oliwę, w której zostało jak najwięcej cennych składników.

W skrócie

  • Skład: kwas oleinowy stanowi zwykle od 55 do ponad 80% kwasów tłuszczowych; reszta to głównie kwas palmitynowy i linolowy.
  • Polifenole: od kilkudziesięciu do ponad tysiąca miligramów na kilogram, zależnie od odmiany, terminu zbioru, tłoczenia i wieku oliwy.
  • Oświadczenie UE: polifenole oliwy przyczyniają się do ochrony lipidów krwi przed stresem oksydacyjnym, jeśli 20 g oliwy zawiera co najmniej 5 mg hydroksytyrozolu i jego pochodnych.
  • Dieta śródziemnomorska: od 2010 roku na liście niematerialnego dziedzictwa UNESCO; Włochy reprezentuje w niej Cilento.
  • Kalorie: około 9 kcal w gramie, czyli mniej więcej 120 kcal w łyżce.
  • Najwięcej polifenoli: świeże oliwy z wczesnego zbioru, intensywne, gorzkie i pikantne.
  • Zasada: oliwa ma zastępować inne tłuszcze, a nie być dodatkiem do nich.
Spis treści
  1. Co jest w butelce oliwy
  2. Polifenole: od goryczy do oświadczenia zdrowotnego
  3. Dieta śródziemnomorska: skąd się wzięła
  4. Co pokazały badania
  5. Ile oliwy i jakiej
  6. Gotowanie, smażenie i polifenole
  7. Mity i fakty
  8. Pytania i odpowiedzi

Co jest w butelce oliwy

Oliwa składa się w około 98–99% z trójglicerydów, czyli tłuszczu właściwego. Dominuje w nim kwas oleinowy, jednonienasycony kwas tłuszczowy, którego udział w oliwach włoskich waha się zwykle od około 65 do ponad 80%, zależnie od odmiany i klimatu. Kwasów nasyconych jest kilkanaście procent, wielonienasyconego kwasu linolowego zwykle mniej niż 15%. Taki profil sprawia, że oliwa jest stabilna i wolno się utlenia.

Pozostały, niewielki ułamek to składniki, które odróżniają oliwę extra vergine od oleju rafinowanego. Należą do nich polifenole, tokoferole, czyli witamina E, skwalen, fitosterole, karotenoidy i chlorofil. W oliwie rafinowanej i w mieszance sprzedawanej jako olio di oliva większość polifenoli znika podczas rafinacji; różnice między kategoriami wyjaśniamy w tekście o klasach oliwy na włoskiej etykiecie.

Polifenole: od goryczy do oświadczenia zdrowotnego

Polifenole oliwy to grupa kilkudziesięciu związków. Najważniejsze z nich to hydroksytyrozol i tyrozol oraz ich bardziej złożone pochodne, wywodzące się z oleuropeiny, głównego związku goryczy w owocach i liściach drzewa oliwnego. Do tej rodziny należą też oleaceina i oleokantal, który odpowiada za charakterystyczne drapanie w gardle.

Ilość polifenoli zależy od wielu czynników. Najwięcej zawierają oliwy z odmian naturalnie bogatych w te związki, takich jak apulijska Coratina czy umbryjskie Moraiolo, oraz z owoców zebranych wcześnie, gdy są jeszcze zielone. Wpływ ma też tłocznia: krótka gramolatura w niskiej temperaturze i dekanter dwufazowy zostawiają w oliwie więcej polifenoli. Od dnia tłoczenia ich zawartość powoli spada.

Co dokładnie mówi oświadczenie zdrowotne

Rozporządzenie Komisji Europejskiej z 2012 roku, zawierające listę dozwolonych oświadczeń zdrowotnych, dopuszcza dla oliwy zdanie: „Polifenole oliwy z oliwek przyczyniają się do ochrony lipidów krwi przed stresem oksydacyjnym”. Wolno go użyć tylko dla oliwy, która w 20 g zawiera co najmniej 5 mg hydroksytyrozolu i jego pochodnych, takich jak kompleks oleuropeiny i tyrozol. Na etykiecie musi się też znaleźć informacja, że korzystny efekt uzyskuje się przy spożyciu 20 g oliwy dziennie.

W przeliczeniu oznacza to co najmniej 250 mg tych związków na kilogram oliwy. Zawartość mierzy się metodą chromatografii cieczowej, a nie prostym testem na polifenole ogółem, dlatego liczba „polifenoli totali” na włoskiej butelce nie musi odpowiadać warunkom oświadczenia. Oświadczenie dotyczy ochrony cząsteczek lipoprotein LDL przed utlenianiem, a nie leczenia ani zapobiegania konkretnym chorobom. Więcej o oliwach, które spełniają ten warunek z dużym zapasem, piszemy w tekście o oliwie wysokopolifenolowej z Włoch.

Składnik Gdzie go najwięcej Rola w smaku Co wiadomo
kwas oleinowy wszystkie oliwy brak zastąpienie tłuszczów nasyconych nienasyconymi pomaga utrzymać prawidłowy poziom cholesterolu we krwi (oświadczenie UE)
hydroksytyrozol i pochodne świeże oliwy z wczesnego zbioru gorycz ochrona lipidów krwi przed stresem oksydacyjnym przy 5 mg na 20 g oliwy (oświadczenie UE)
oleokantal świeże, pikantne oliwy ostrość w gardle badany w laboratoriach pod kątem działania przeciwzapalnego
witamina E oliwy extra vergine brak przyczynia się do ochrony komórek przed stresem oksydacyjnym (oświadczenie UE dla witaminy E)
skwalen, fitosterole oliwy nierafinowane brak przedmiot badań, bez dopuszczonych oświadczeń dla oliwy

O oleokantalu zrobiło się głośno w 2005 roku, gdy badacze opisali, że w warunkach laboratoryjnych hamuje te same enzymy co ibuprofen, a drapanie w gardle przypomina reakcję na roztwór tego leku. Ilości oleokantalu w kilku łyżkach oliwy są jednak niewielkie i nie zastępują żadnych leków.

Gorycz i szczypanie w gardle to nie wada, tylko smak polifenoli, dla których oliwę ceni się także w dietetyce.

Dieta śródziemnomorska: skąd się wzięła

Pojęcie diety śródziemnomorskiej spopularyzował amerykański fizjolog Ancel Keys. Na początku lat 50. XX wieku zauważył, że w Neapolu choroby serca zdarzają się znacznie rzadziej niż w Stanach Zjednoczonych, i zaczął szukać przyczyn w sposobie odżywiania. W 1958 roku ruszyło Badanie Siedmiu Krajów, w którym Włochy reprezentowali między innymi mieszkańcy Crevalcore w Emilii i Montegiorgio w Marche.

Keys przez kilka dekad spędzał dużą część roku w Pioppi, nadmorskiej wsi w Cilento, gdzie obserwował codzienną kuchnię rolników i rybaków: warzywa, strączki, chleb, ryby, owoce, niewiele mięsa i dużo oliwy. W 2010 roku UNESCO wpisało dietę śródziemnomorską na listę niematerialnego dziedzictwa ludzkości, a Włochy reprezentuje w tym wpisie właśnie Cilento. Region, jego oliwę z odmiany Pisciottana i park narodowy opisujemy w reportażu Cilento: oliwa i park.

Słowo dieta pochodzi od greckiego diaita, czyli sposobu życia. Wpis UNESCO obejmuje nie tylko produkty, ale też sezonowość, wspólne posiłki, umiar i ruch. Oliwa jest w tym modelu tłuszczem podstawowym, ale nie działa w oderwaniu od reszty: włoska cucina povera, z daniami takimi jak pasta e ceci czy minestrone, łączy ją z warzywami, roślinami strączkowymi i pełnym ziarnem.

Co pokazały badania

Najczęściej cytowanym badaniem jest hiszpańskie PREDIMED, w którym wzięło udział około 7400 osób o podwyższonym ryzyku sercowo-naczyniowym. Uczestników przydzielono do diety śródziemnomorskiej uzupełnionej oliwą extra vergine, do diety śródziemnomorskiej z orzechami albo do diety kontrolnej z ograniczeniem tłuszczów. W obu grupach śródziemnomorskich zawałów, udarów i zgonów z przyczyn sercowo-naczyniowych było o około 30% mniej niż w grupie kontrolnej. Pierwsze wyniki ukazały się w 2013 roku, a w 2018 roku ponownie przeanalizowano je po wykryciu nieprawidłowości w przydziale części uczestników; główny wniosek się utrzymał.

Duże badania obserwacyjne, także włoskie, jak prowadzone w Molise badanie Moli-sani, wiążą większą zgodność z dietą śródziemnomorską z niższą śmiertelnością. Takie badania pokazują jednak związek, a nie dowodzą przyczyny, bo ludzie jedzący w ten sposób często różnią się też stylem życia. O regionie, w którym prowadzono to badanie, i o jego oliwie piszemy w przewodniku oliwa z Molise.

Ostrożność obowiązuje też przy doniesieniach o wpływie oliwy na pamięć, cukrzycę czy stany zapalne. Wiele z nich pochodzi z badań na komórkach, zwierzętach albo z niewielkich grup ochotników. Najlepiej udokumentowany efekt jest najprostszy: zastąpienie masła, smalcu i tłuszczów utwardzonych oliwą poprawia profil tłuszczów w diecie.

Ile oliwy i jakiej

Unijne oświadczenie odnosi się do 20 g oliwy dziennie, czyli mniej więcej półtorej łyżki. Uczestnicy PREDIMED z grupy oliwnej spożywali jej więcej, kilka łyżek dziennie. Trzeba pamiętać o kaloriach: gram oliwy dostarcza około 9 kcal, a łyżka, ważąca około 13–14 g, około 120 kcal. Oliwa ma więc zastępować inne tłuszcze, a nie lądować na talerzu obok nich.

Smak jest tu dobrą wskazówką. Gorycz i drapanie w gardle zwykle oznaczają dużo polifenoli, a oliwa łagodna, okrągła i bez śladu ostrości zawiera ich najczęściej mniej. Jak świadomie ocenić te cechy, wyjaśniamy w przewodniku po degustacji oliwy. Pewność daje jednak tylko analiza laboratoryjna, której wynik część producentów podaje na etykiecie.

Polifenole są wrażliwe na czas, światło i ciepło. Najwięcej ich zawiera listopadowa olio nuovo, a każdy miesiąc przechowywania w złych warunkach zmniejsza ich ilość. Jak spowolnić ten proces w domu, opisujemy w tekście jak przechowywać włoską oliwę.

Gotowanie, smażenie i polifenole

Podgrzewanie zmniejsza ilość polifenoli i lotnych aromatów, ale nie odbiera oliwie jej podstawowych zalet. Dzięki kwasowi oleinowemu i naturalnym przeciwutleniaczom oliwa extra vergine dobrze znosi duszenie, pieczenie i smażenie w umiarkowanej temperaturze, a część jej polifenoli przechodzi do gotowanych warzyw. Rozsądny kompromis to gotowanie na oliwie codziennej i dodawanie najlepszej na surowo, jak robi to włoska kuchnia; techniki opisujemy w tekście oliwa w kuchni włoskiej.

Mity i fakty

Oliwa tuczy mniej niż inne tłuszcze. Nie, wszystkie tłuszcze dostarczają około 9 kcal na gram. Napis „leggero” na włoskiej butelce oznacza łagodny smak, a nie mniej kalorii.

Łyżka oliwy na czczo oczyszcza organizm. To ludowy zwyczaj bez potwierdzenia w badaniach. Oliwa działa tak samo, gdy zje się ją z sałatą, chlebem czy zupą.

Im bardziej gorzka, tym zdrowsza. Częściowo prawda, bo gorycz zwykle idzie w parze z polifenolami. Smak nie zastąpi jednak analizy, a gorycz nie jest celem samym w sobie, tylko częścią równowagi smaku.

Oliwa w kapsułkach zastąpi oliwę w kuchni. Kapsułki dostarczają tylko wybranych składników i nie zmieniają sposobu odżywiania, a to on przynosi najlepiej udokumentowane korzyści.

Osoby z chorobami przewlekłymi, przyjmujące leki albo stosujące dietę leczniczą powinny ustalać ilość tłuszczów w jadłospisie z lekarzem lub dietetykiem. Oliwa jest częścią zdrowego stylu życia, a nie lekarstwem.

Pytania i odpowiedzi

Czy oliwa z oliwek jest zdrowa?

Oliwa extra vergine jest wartościowym tłuszczem, bogatym w kwas oleinowy, polifenole i witaminę E. Najlepiej udokumentowane korzyści przynosi wtedy, gdy zastępuje tłuszcze nasycone, jak masło czy smalec, w zbilansowanej diecie. Nie jest lekiem i nie zastępuje leczenia.

Ile oliwy dziennie można jeść?

Unijne oświadczenie zdrowotne o polifenolach odnosi się do 20 g oliwy dziennie, czyli około półtorej łyżki. W diecie śródziemnomorskiej spożycie bywa wyższe, ale trzeba pamiętać, że łyżka oliwy to około 120 kcal. Ilość warto dopasować do całkowitego zapotrzebowania energetycznego.

Co to są polifenole w oliwie?

Polifenole to naturalne przeciwutleniacze obecne w oliwie extra vergine, między innymi hydroksytyrozol, tyrozol, oleaceina i oleokantal. Odpowiadają za gorycz i ostrość oliwy oraz spowalniają jej utlenianie. Najwięcej zawierają świeże oliwy z wcześnie zbieranych oliwek.

Co oznacza oświadczenie o polifenolach na etykiecie oliwy?

Oświadczenie oznacza, że oliwa zawiera co najmniej 5 mg hydroksytyrozolu i jego pochodnych w 20 g, czyli co najmniej 250 mg na kilogram. Wolno wtedy napisać, że polifenole oliwy przyczyniają się do ochrony lipidów krwi przed stresem oksydacyjnym. Efekt uzyskuje się przy spożyciu 20 g takiej oliwy dziennie.

Która włoska oliwa ma najwięcej polifenoli?

Najwięcej polifenoli mają zwykle oliwy z odmian takich jak Coratina z Apulii, Moraiolo z Umbrii i Toskanii czy Itrana z Lacjum, zwłaszcza z wczesnego zbioru. Duże znaczenie mają też sposób tłoczenia i świeżość oliwy. Dokładną zawartość pokazuje tylko analiza laboratoryjna.

Czy oliwa traci właściwości po podgrzaniu?

Oliwa traci przy podgrzewaniu część polifenoli i aromatów, ale zachowuje korzystny skład tłuszczowy i pozostaje stabilna. Dlatego nadaje się do gotowania i smażenia w umiarkowanej temperaturze. Najwięcej korzyści daje oliwa dodawana na surowo.

Czy picie oliwy na czczo jest zdrowe?

Nie ma dowodów, że oliwa wypita na czczo działa lepiej niż zjedzona z posiłkiem. To ludowy zwyczaj, a nie zalecenie wynikające z badań. Liczy się całkowita ilość oliwy w diecie i to, jakie tłuszcze zastępuje.

Kto wymyślił dietę śródziemnomorską?

Pojęcie diety śródziemnomorskiej spopularyzował amerykański fizjolog Ancel Keys, który od lat 50. XX wieku badał związek odżywiania z chorobami serca, a przez wiele lat mieszkał w Pioppi w Cilento. Sam sposób odżywiania jest oczywiście znacznie starszy i wyrósł z tradycyjnej kuchni basenu Morza Śródziemnego. W 2010 roku UNESCO uznało go za niematerialne dziedzictwo ludzkości.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Czytaj także