Magazyn o oliwie z Italii
Wiedza

Jak degustować oliwę po włosku: fruttato, amaro, piccante

Degustacja oliwy krok po kroku: niebieski kieliszek, 28 °C, strippaggio, skala intensywności z etykiety, aromaty włoskich odmian i domowa sesja

Jak degustować oliwę po włosku: fruttato, amaro, piccante: ilustracja

Degustacja oliwy, po włosku assaggio dell’olio, to ocena zapachu i smaku oliwy pod kątem trzech pozytywnych cech, czyli owocowości (fruttato), goryczy (amaro) i ostrości (piccante), oraz wyszukiwanie wad. Ta sama metoda służy panelom, które decydują, czy oliwa może nosić nazwę extra vergine, jurorom konkursów i zwykłym miłośnikom, którzy chcą wiedzieć, za co płacą.

Włosi mają w tej dziedzinie bardzo rozbudowaną tradycję: kursy dla przyszłych assaggiatori, czyli degustatorów, krajową listę ekspertów, sieć paneli przy laboratoriach i izbach handlowych. Wiele z ich technik da się przenieść do domowej kuchni. Potrzebujesz kilku małych szklanek, plastra jabłka i kwadransa spokoju.

W skrócie

  • Trzy cechy pozytywne: fruttato, czyli owocowość, amaro, czyli gorycz, i piccante, czyli ostrość odczuwana w gardle.
  • Naczynie: kobaltowy kieliszek degustacyjny (bicchiere di assaggio) przykryty szkiełkiem, w domu zwykła mała szklanka.
  • Temperatura: około 28 °C, bo w cieple oliwa uwalnia więcej aromatów.
  • Technika: krótkie wdechy nad kieliszkiem, mały łyk i strippaggio, czyli zasysanie powietrza przez zęby.
  • Między próbkami: plaster zielonego jabłka i łyk wody.
  • Skala: owocowość lekka poniżej 3, średnia od 3 do 6 i intensywna powyżej 6 w dziesięciostopniowej skali.
  • Kolejność: od oliw najłagodniejszych do najbardziej intensywnych.
Spis treści
  1. Trzy słowa, które opisują dobrą oliwę
  2. Kieliszek, ciepło i cisza
  3. Technika krok po kroku
  4. Skala intensywności i co mówi etykieta
  5. Panel i assaggiatori
  6. Mapa aromatów włoskich odmian
  7. Wady, które trzeba umieć nazwać
  8. Mity o smaku oliwy
  9. Degustacja w tłoczni i przy stole
  10. Pytania i odpowiedzi

Trzy słowa, które opisują dobrą oliwę

Fruttato to zapach i smak zdrowych, świeżych oliwek, odbierany nosem i drogą zatokową podczas picia. Włosi rozróżniają fruttato verde, czyli zieloną owocowość z nutami skoszonej trawy, liścia pomidora, karczocha i zielonego migdała, oraz fruttato maturo, owocowość dojrzałą, w której pojawiają się dojrzałe jabłko, słodki migdał i miękkie, kwiatowe tony. Bez owocowości oliwa nie może być uznana za extra vergine, więc to cecha absolutnie podstawowa.

Amaro to gorycz wyczuwalna na języku, najmocniej z tyłu. Odpowiadają za nią polifenole z grupy sekoirydoidów, pochodne oleuropeiny, których najwięcej jest w oliwach z wcześnie zbieranych, zielonych owoców. Dla laika gorycz bywa zaskoczeniem, ale degustatorzy traktują ją jako zaletę i znak świeżości, a nie jako błąd w sztuce.

Piccante to drapanie i pieczenie w gardle, które pojawia się z kilkusekundowym opóźnieniem. Wywołuje je głównie oleokantal, inny związek z grupy polifenoli. Intensywna oliwa potrafi wywołać kaszel, o czym doskonale wiedzą wszyscy, którzy próbowali listopadowej olio nuovo prosto z tłoczni. Te dwa odczucia słabną z miesiącami, dlatego ta sama oliwa wiosną smakuje łagodniej niż w grudniu.

Kieliszek, ciepło i cisza

Profesjonalny bicchiere di assaggio ma kształt tulipana, mieści kilkadziesiąt mililitrów i jest wykonany z ciemnoniebieskiego szkła. Kolor ma ukryć barwę oliwy, bo ta nie mówi nic o jakości, a potrafi zasugerować ocenę: soczysta zieleń kojarzy się ze świeżością, choć bywa efektem chlorofilu z liści, a złocista barwa z łagodnością. Kieliszek przykrywa się szkiełkiem, żeby aromaty zbierały się nad oliwą.

Oliwę ogrzewa się do około 28 °C. Panele używają do tego specjalnych podgrzewaczy, w domu wystarczy objąć kieliszek dłonią i lekko nim obracać przez minutę lub dwie. Zimna oliwa prosto z chłodnej spiżarni pachnie słabo, a jej wady i zalety łatwo przeoczyć.

Liczy się też otoczenie. Pokój powinien być wywietrzony, bez zapachu jedzenia, perfum i środków czystości. Degustacji nie robi się tuż po kawie, papierosie czy obfitym posiłku, a najlepszą porą jest przedpołudnie, gdy zmysły nie są jeszcze zmęczone. Między próbkami Włosi jedzą plaster zielonego jabłka, często odmiany granny smith, i piją łyk wody o temperaturze pokojowej.

Dobra oliwa mówi trzema głosami: owocem w nosie, goryczą na języku i ostrością w gardle.

Technika krok po kroku

  1. Wlej do kieliszka mniej więcej łyżkę oliwy, około 15 ml, i od razu przykryj go spodeczkiem lub kawałkiem folii.
  2. Ogrzej kieliszek w dłoni, obracając nim tak, by oliwa zwilżyła ścianki; to zwiększa powierzchnię parowania.
  3. Odsłoń kieliszek i wąchaj krótkimi, spokojnymi wdechami. Zapisz pierwsze skojarzenia: trawa, pomidor, migdał, jabłko, a może coś niepokojącego, jak ocet albo piwnica.
  4. Weź mały łyk, kilka mililitrów, i rozprowadź oliwę po całej jamie ustnej, językiem docierając do podniebienia.
  5. Wykonaj strippaggio: przy lekko zaciśniętych zębach i rozchylonych wargach zassij kilka razy powietrze, krótko i energicznie. Powietrze przenosi aromaty do nosa od strony gardła, a ta droga ujawnia nuty, których nie czuć przy wąchaniu.
  6. Skup się na goryczy na języku, a potem poczekaj kilka sekund na ostrość w gardle.
  7. Połknij lub wyplucz oliwę, oceń, jak długo smak się utrzymuje, i zapisz intensywność każdej cechy w skali od 0 do 10.
  8. Zrób przerwę, zjedz kawałek jabłka, popij wodą i przejdź do następnej próbki.

Panele oceniają w jednej serii tylko kilka próbek, bo nos i gardło szybko się męczą, zwłaszcza przy oliwach mocno pikantnych. W domu cztery, pięć oliw na jedno spotkanie to rozsądne maksimum.

Skala intensywności i co mówi etykieta

Profesjonalny degustator zaznacza intensywność każdej cechy na odcinku o długości 10 cm w karcie oceny, którą Włosi nazywają foglio di profilo. Szef panelu, capo panel, zbiera karty od zespołu liczącego od 8 do 12 osób i wylicza mediany. To one decydują o klasyfikacji oliwy, a także o tym, jakich określeń smaku producent może użyć na etykiecie.

Określenie na etykiecie Warunek (mediana panelu w skali 0–10)
fruttato leggero (owocowość lekka) owocowość poniżej 3
fruttato medio (owocowość średnia) owocowość od 3 do 6
fruttato intenso (owocowość intensywna) owocowość powyżej 6
equilibrato (zrównoważona) gorycz i ostrość nie przewyższają owocowości o więcej niż 2 punkty
olio dolce (oliwa łagodna) gorycz i ostrość nie przekraczają 2

Te terminy są uregulowane przepisami unijnymi i wolno je stosować tylko na podstawie wyniku panelu. Jeśli więc widzisz na włoskiej butelce „fruttato intenso”, możesz spodziewać się wyraźnej goryczy i ostrości. Jak czytać pozostałe napisy, od kategorii po kwasowość, wyjaśniamy w tekście o klasach oliwy na włoskiej etykiecie.

Panel i assaggiatori

Ocena sensoryczna jest we Włoszech zawodem z własnymi przepisami. Aby trafić na krajową listę ekspertów, kandydat przechodzi kurs teoretyczno-praktyczny, test progów wrażliwości na gorycz i wady, a potem serię kontrolowanych sesji w uznanym panelu. Kursy prowadzą między innymi stowarzyszenia degustatorów, w tym ONAOO z Imperii, działające od 1983 roku, a także izby handlowe i ośrodki badawcze.

Panele pracują w osobnych kabinach, żeby degustatorzy nie wpływali na siebie nawzajem, a próbki są anonimowe, oznaczone tylko kodem. Ta sama metoda, uzupełniona o kryteria harmonii i złożoności, służy w konkursach. O tym, jak powstają rankingi i przewodniki, piszemy w artykule o przewodnikach i konkursach oliwnych.

Mapa aromatów włoskich odmian

Włochy mają kilkaset odmian oliwek, a każda zostawia w kieliszku inny ślad. Poniższa tabela pomaga ustawić oczekiwania przed degustacją, choć ten sam cultivar zebrany wcześnie lub późno, na wybrzeżu lub w górach, może wypaść zupełnie inaczej.

Odmiana i region Typowe nuty Intensywność
Coratina, Apulia cykoria, karczoch, gorzki migdał, czarny pieprz intensywna
Moraiolo, Umbria i Toskania karczoch, liść oliwny, zielona trawa, mocna gorycz intensywna
Frantoio, Toskania skoszona trawa, karczoch, nuty ziołowe i orzechowe średnia do intensywnej
Tonda Iblea, Sycylia liść i zielony pomidor, świeże zioła średnia do intensywnej
Itrana, Lacjum zielony pomidor, trawa, nuty ziołowe średnia
Casaliva, Garda migdał, delikatna trawa, jabłko lekka do średniej
Taggiasca, Liguria słodki migdał, orzeszki pinii, dojrzałe jabłko lekka

Dobrym ćwiczeniem jest zestawienie trzech skrajności: Taggiaski z Ligurii, sycylijskiej Tondy Iblei i apulijskiej Coratiny. Pierwsza pokaże, czym jest owocowość dojrzała i słodycz, druga nauczy rozpoznawać nuty pomidora, trzecia przyzwyczai do goryczy i ostrości. Kto lubi oliwy bardzo intensywne, powinien sięgnąć też po umbryjskie Moraiolo.

Wady, które trzeba umieć nazwać

Degustacja służy nie tylko wyszukiwaniu zalet. Panel ocenia też obecność wad, a jedna wyraźna wada wystarcza, żeby oliwa straciła prawo do nazwy extra vergine. Najczęściej spotykane to riscaldo, czyli zatęchły zapach sfermentowanych oliwek, muffa, czyli pleśń i wilgotna piwnica, avvinato, czyli wino i ocet, oraz rancido, czyli zjełczenie, przypominające stare orzechy, kit albo kredki świecowe.

Najtrudniejsze dla początkujących jest to, że część wad brzmi znajomo. Wiele osób przez lata używało oliwy o smaku czarnych oliwek z zalewy i uważało go za „prawdziwy smak oliwy”, a to typowy objaw riscaldo. Opis każdej wady, jej przyczyn i sposobów rozpoznawania znajdziesz w osobnym tekście o wadach oliwy.

Mity o smaku oliwy

Im bardziej zielona, tym lepsza. Kolor zależy od odmiany, terminu zbioru i ilości chlorofilu, a nie od jakości. Złocista oliwa z Ligurii może być bez zarzutu, a szmaragdowa butelka może kryć wadę.

Gorycz oznacza zepsucie. Jest odwrotnie: gorycz i ostrość świadczą o polifenolach i świeżości. Zepsuta, zjełczała oliwa jest zwykle płaska i pozbawiona obu cech.

Kwasowość czuć na języku. Kwasowość wolna to parametr chemiczny, mierzony w laboratorium, i nie ma nic wspólnego z kwaśnym smakiem. Oliwa o kwasowości 0,2% i 0,6% może smakować identycznie.

Intensywna znaczy lepsza. Lekka oliwa z wczesnego zbioru może być bez wad, harmonijna i złożona, a intensywna może mieć gorycz, która przytłacza owocowość. Ocena jakości to coś innego niż ocena mocy.

Degustacja w tłoczni i przy stole

Najlepszą szkołą jest frantoio w czasie kampanii. W listopadzie wiele tłoczni w Toskanii, Umbrii czy Apulii pozwala spróbować oliwy prosto z dekantera, a gospodarz chętnie porówna ją z partią sprzed tygodnia. Jak przygotować się do takiej wizyty i o co pytać, opisujemy w reportażu o zwiedzaniu tłoczni w listopadzie.

Włosi rzadko kończą degustację na kieliszku. Po ocenie technicznej przychodzi kolej na chleb: kromka niesolonego pieczywa, opieczona i polana oliwą, pokazuje, jak oliwa zachowuje się z jedzeniem. Drugim sprawdzianem jest pinzimonio, czyli surowe warzywa maczane w oliwie z solą: koper włoski złagodzi gorycz, a seler naciowy wydobędzie ziołowe nuty.

Przy notatkach przydaje się włoskie słownictwo: erba falciata to skoszona trawa, foglia di pomodoro to liść pomidora, carciofo to karczoch, mandorla to migdał. Pełną listę terminów, od acidità do velato, zebraliśmy w słowniku oliwy po włosku.

Pytania i odpowiedzi

Jak degustować oliwę w domu?

Wlej łyżkę oliwy do małej szklanki, przykryj ją i ogrzej w dłoni, a potem wąchaj krótkimi wdechami. Następnie weź mały łyk, rozprowadź oliwę po ustach i zassij powietrze przez zęby, oceniając owocowość, gorycz i ostrość. Między próbkami zjedz plaster jabłka i popij wodą.

Dlaczego oliwa szczypie w gardle?

Oliwa szczypie w gardle, bo zawiera oleokantal, polifenol odpowiedzialny za ostrość, którą Włosi nazywają piccante. To cecha pozytywna, typowa dla świeżych oliw z wcześnie zbieranych owoców. Z upływem miesięcy ostrość słabnie.

Czy gorzka oliwa jest dobra?

Tak, gorycz jest jedną z trzech pozytywnych cech oliwy extra vergine i świadczy o obecności polifenoli. Najbardziej gorzkie są świeże oliwy z odmian takich jak Coratina czy Moraiolo. Gorycz nie powinna jednak całkowicie przykrywać owocowości.

Dlaczego kieliszki do degustacji oliwy są niebieskie?

Kieliszki do degustacji oliwy są ciemnoniebieskie, żeby degustator nie widział koloru oliwy. Barwa nie świadczy o jakości, a mogłaby sugerować ocenę, na przykład kojarzyć zieleń ze świeżością. Ocena opiera się wyłącznie na zapachu i smaku.

Co to jest strippaggio?

Strippaggio to technika zasysania powietrza przez lekko zaciśnięte zęby, gdy oliwa jest w ustach. Powietrze przenosi aromaty do nosa od strony gardła, co pozwala wyczuć nuty niewyczuwalne przy samym wąchaniu. Towarzyszy mu charakterystyczny syczący dźwięk.

Co oznacza „fruttato intenso” na etykiecie?

„Fruttato intenso” oznacza, że panel degustatorów ocenił owocowość oliwy powyżej 6 w dziesięciostopniowej skali. Takie oliwy mają zwykle wyraźną gorycz i ostrość. Określenia „leggero” i „medio” odpowiadają owocowości poniżej 3 oraz od 3 do 6.

W jakiej temperaturze degustuje się oliwę?

Oliwę degustuje się w temperaturze około 28 °C. W tej temperaturze uwalnia najwięcej aromatów, dlatego panele używają podgrzewaczy, a w domu wystarczy ogrzać szklankę w dłoni przez minutę lub dwie. Zimna oliwa pachnie słabo i trudniej ją ocenić.

Jak zostać degustatorem oliwy we Włoszech?

Trzeba ukończyć kurs dla kandydatów na degustatorów, zdać test wrażliwości sensorycznej i odbyć serię kontrolowanych sesji w uznanym panelu. Po spełnieniu tych warunków można wpisać się na krajową listę ekspertów oceny oliw. Kursy prowadzą stowarzyszenia degustatorów, izby handlowe i ośrodki badawcze.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Czytaj także