Tuscia DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP) dla oliwy extra vergine z prowincji Viterbo w północnym Lacjum, krainy nazywanej Tuscią od łacińskiej nazwy dawnych Etrusków. Oliwa powstaje co najmniej w 90% z trzech odmian: Frantoio, Caninese i Leccino. Oznaczenie zostało zarejestrowane w Unii Europejskiej w 2005 roku.
To oliwa o szmaragdowej barwie, średniej owocowości i zrównoważonej goryczy i ostrości. Od sąsiedniego, starszego Canino DOP różni się większym obszarem i innym składem odmianowym, a od wielu włoskich oznaczeń wyjątkowo szczegółowymi zasadami pracy w tłoczni: dyscyplinarz określa temperaturę i czas malaksacji, temperaturę oliwy na wyjściu z dekantera, a nawet ciśnienie i czas pracy prasy.
- Oznaczenie
- Tuscia DOP
- Typ
- Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
- Region
- Lacjum
- Obszar
- większość gmin prowincji Viterbo, m.in. Montefiascone, Tarquinia, Tuscania, Acquapendente, Vetralla i Vitorchiano
- Odmiany
- Frantoio, Caninese, Leccino (min. 90% łącznie)
- Rejestracja w UE
- 2005
W skrócie
- Typ oznaczenia: DOP, czyli Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP), zarejestrowana w UE w 2005 roku.
- Obszar: większość gmin prowincji Viterbo, od Acquapendente na północy po Tarquinię nad morzem.
- Odmiany: Frantoio, Caninese i Leccino, łącznie co najmniej 90%; inne odmiany do 10%.
- Zbiór: odmiany wczesne do 20 grudnia, późne (Caninese, Moraiolo) do 15 stycznia.
- Tłocznia: malaksacja do 30 °C i krócej niż 60 minut, tłoczenie w ciągu doby od dostawy.
- Kwasowość: do 0,5%.
- Smak: średnia owocowość, gorycz i ostrość w równowadze, kolor szmaragdowy ze złotymi refleksami.
Spis treści
- Tuscia, czyli dawna Etruria
- Jeziora, tufy i wulkaniczne gleby
- Trzy odmiany i dwa terminy zbioru
- Dyscyplinarz Tuscii w liczbach
- W tłoczni: 30 stopni i 60 minut
- Barwa szmaragdu, smak w równowadze
- Jak odróżnić Tuscia DOP na półce
- Ceramika z Civita Castellana i inne ślady oliwy
- Tuscia przy stole
- Pytania i odpowiedzi
Tuscia, czyli dawna Etruria
Tuscia to historyczna nazwa północnej części Lacjum, wywodząca się od Tusków, jak Rzymianie nazywali Etrusków. Dziś pokrywa się w przybliżeniu z prowincją Viterbo, która graniczy z Toskanią i Umbrią. To kraina etruskich nekropolii w Tarquinii i Tuscanii, papieskiego Viterbo, renesansowych willi i ogrodów oraz miasteczek zbudowanych na tufowych skałach, takich jak Civita di Bagnoregio.
Strefa DOP obejmuje większość gmin prowincji, m.in. Acquapendente, Montefiascone, Tuscanię, Tarquinię, Vetrallę, Blerę, Valentano i Vitorchiano, a także część gminy Montalto di Castro. Na zachodzie styka się ze strefą Canino DOP, która zajmuje kilka gmin w dolinie Fiory. Cała Tuscia mieści się też w granicach regionalnego oznaczenia Olio di Roma IGP.
Oliwki uprawiano tu od VI wieku p.n.e. Uprawa przyszła wraz z handlem, który Etruskowie prowadzili z Fenicjanami i Grekami z Wielkiej Grecji. W południowej Etrurii archeolodzy znaleźli pestki oliwek, a malowidła w etruskich grobowcach przedstawiają sceny związane z oliwą. Później, w czasach rzymskich, wille rolnicze w okolicy miały własne tłocznie.
Jeziora, tufy i wulkaniczne gleby
Krajobraz Tuscii ukształtowały wulkany. Trzy wielkie jeziora, Bolsena, Vico i Bracciano, wypełniają dawne kaldery, a gleby powstały z rozpadu skał piroklastycznych, czyli tufów i popiołów. Są żyzne i dobrze przepuszczalne, co sprzyja zarówno oliwkom, jak i leszczynie, z której słyną Monti Cimini.
Jeziora łagodzą klimat. Duże masy wody nagrzewają się latem i oddają ciepło jesienią, ograniczając przymrozki na okolicznych stokach. Dzięki temu oliwki rosną także na stokach nad jeziorami, na przykład wokół Montefiascone i Bolseny. Na zachodzie, w stronę Tarquinii i morza, teren się obniża, a gaje przeplatają się z polami zbóż i pastwiskami.
Trzy odmiany i dwa terminy zbioru
Podstawą Tuscii są trzy odmiany. Frantoio, odmiana toskańska, daje owocowość i nuty karczocha. Caninese, rodzima odmiana z okolic Canino, wnosi zieloną trawiastość, gorycz i polifenole. Leccino łagodzi kupaż i jest odporniejsze na chłód. Razem muszą stanowić co najmniej 90% drzew w gaju, a pozostałe 10% mogą dać inne odmiany, np. Maurino, Pendolino i Moraiolo, które dyscyplinarz wymienia przy terminach zbioru.
Dyscyplinarz uwzględnia to, że odmiany dojrzewają w różnym tempie. Wczesne, czyli Leccino, Frantoio, Maurino i Pendolino, trzeba zebrać do 20 grudnia. Późne, czyli Caninese i Moraiolo, mogą zostać na drzewach do 15 stycznia. W obu przypadkach oliwki zbiera się najpóźniej w fazie powierzchniowego przebarwienia skórki, gdy owoc jest jeszcze w dużej części zielony, a tłoczenie całego sezonu musi się zakończyć do 16 stycznia.
Część producentów wydaje oliwy jednoodmianowe, zwłaszcza z Caninese. Taka oliwa jest najbardziej gorzka i pieprzna, natomiast kupaże z przewagą Frantoio i Leccino są okrąglejsze i bardziej owocowe.
Dyscyplinarz Tuscii w liczbach
Zasady Tuscii obejmują nie tylko skład i plon, ale także sposób uprawy: na glebie zakazane są herbicydy i środki wysuszające, nawożenie nie może przekraczać tego, co drzewa pobierają z gleby, a ochrona roślin ma się opierać na metodach integrowanych.
| Parametr | Tuscia DOP |
|---|---|
| Odmiany | Frantoio, Caninese, Leccino: min. 90% łącznie |
| Inne odmiany | do 10% |
| Gęstość nasadzeń | 150–300 drzew/ha w sadach specjalistycznych, ponad 300 w intensywnych, do 100 w gajach mieszanych |
| Plon oliwek | do 9000 kg z hektara, do 90 kg z drzewa w gaju mieszanym |
| Wydajność oliwy | do 20% masy oliwek |
| Zbiór | najpóźniej w fazie przebarwienia skórki; odmiany wczesne do 20 grudnia, późne do 15 stycznia |
| Transport do tłoczni | tego samego dnia, najpóźniej w ciągu doby |
| Tłoczenie | w ciągu doby od dostawy, koniec kampanii 16 stycznia |
| Malaksacja | do 30 °C, krócej niż 60 minut |
| Oliwa na wyjściu | do 28 °C |
| Kwasowość wolna | do 0,5% |
| Liczba nadtlenkowa | do 12 meq O2/kg |
| Przechowywanie | wyłącznie zbiorniki ze stali nierdzewnej |
Zbiór może być ręczny lub mechaniczny, byle nie uszkadzał owoców. Zakazane są środki chemiczne przyspieszające opadanie oliwek. Tłocznia musi leżeć w strefie oznaczenia, co gwarantuje, że oliwki nie podróżują daleko.
W tłoczni: 30 stopni i 60 minut
Najbardziej charakterystyczna część dyscyplinarza dotyczy samego tłoczenia. Malaksacja, czyli powolne mieszanie zmielonej pasty oliwkowej, która pozwala kropelkom oliwy połączyć się w większe, nie może trwać dłużej niż 60 minut i odbywać się w temperaturze wyższej niż 30 °C. Oliwa wychodząca z dekantera nie może mieć więcej niż 28 °C. Wyższa temperatura zwiększa wydajność, ale niszczy lotne aromaty i część polifenoli.
Tuscia dopuszcza również tradycyjne prasy, ale z ograniczeniami: ciśnienie nie może przekroczyć 400 kg/cm², a jedna ekstrakcja trwa najwyżej dwie godziny. Zakazane jest tzw. ripasso, czyli powtórne przepuszczanie wytłoków przez wirówkę w celu wydobycia resztek oliwy. Jak działają kamienie, prasy i dekantery, wyjaśniamy w tekście frantoio od środka.
Gotową oliwę przechowuje się wyłącznie w zbiornikach ze stali nierdzewnej, utrzymywanych w idealnej czystości, bez śladów detergentów. To prosta zasada, która chroni oliwę przed zapachami obcymi i przed utlenianiem.
Barwa szmaragdu, smak w równowadze
Tuscia ma szmaragdowozieloną barwę ze złotymi refleksami. Zapach jest owocowy, przypominający świeże, zdrowe oliwki, często z nutami skoszonej trawy, karczocha i zielonego migdała. W ustach oliwa ma średnią owocowość, a gorycz i ostrość pozostają w równowadze: wyraźne, ale bez przewagi jednej nad drugą.
Na tle innych oliw Lacjum Tuscia stoi pośrodku. Jest mocniejsza i bardziej zielona od łagodnej Sabiny, nieco mniej pieprzna od jednoodmianowych oliw z Caninese z Canino i bez pomidorowej nuty typowej dla Itrany z prowincji Latina. Jeśli chcesz porównać te style obok siebie, skorzystaj z zasad opisanych w poradniku jak degustować oliwę.
Szczegółowe porównanie wszystkich oznaczeń regionu znajdziesz w przewodniku Oliwa z Lacjum.
Jak odróżnić Tuscia DOP na półce
Słowo „Tuscia” pojawia się często w nazwach firm, restauracji i produktów turystycznych z okolic Viterbo. Bez unijnego znaku ChNP nie jest ono gwarancją, że oliwa przeszła certyfikację DOP. Zdarza się też, że producenci z tej samej okolicy sprzedają oliwę pod znakiem Olio di Roma IGP; wtedy na etykiecie widnieje znak ChOG w kolorach żółtym i niebieskim.
Ceramika z Civita Castellana i inne ślady oliwy
Z Tuscią wiąże się ciekawy wątek rzemieślniczy. Przez stulecia w Fabrica di Roma i Civita Castellana, na południowo-wschodnim skraju prowincji, wyrabiano naczynia ceramiczne do przechowywania i transportu oliwy. Civita Castellana do dziś jest jednym z najważniejszych ośrodków ceramiki we Włoszech. O dzbanach, orci i terakocie w historii włoskiej oliwy piszemy w tekście orcio, ziro i dzban.
Dyscyplinarz przypomina także, że już Rzymianie budowali w Tuscii wille z tłoczniami, a etruskie malowidła grobowe pokazują oliwę w codziennym życiu. Dziś śladów tej historii szuka się w muzeach archeologicznych w Tarquinii i Viterbo oraz w małych tłoczniach rozsianych po wzgórzach wokół jeziora Bolsena.
Tuscia przy stole
Kuchnia Tuscii jest prosta i oparta na zbożach, strączkach i warzywach. Lombrichelli, grube ręcznie toczone kluski, podaje się z sosem pomidorowym, czosnkiem i surową oliwą. Na Środę Popielcową w Gradoli nad jeziorem Bolsena gotuje się fasolę purgatorio, a soczewica z Onano trafia do zup polewanych zieloną oliwą. Do takich dań Tuscia DOP pasuje znakomicie, podobnie jak do pasta e ceci i maremmańskiej acquacotty.
Średnio intensywna oliwa z Tuscii dobrze sprawdza się też z grillowanymi warzywami, rybami z jeziora Bolsena, takimi jak sieja, pieczonymi ziemniakami i jagnięciną z rozmarynem. Latem polewa się nią bruschettę al pomodoro, a jesienią grzanki z nową oliwą jedzone w tłoczniach. Słodkim akcentem regionu są ciasteczka z orzechami laskowymi z Monti Cimini.
Pytania i odpowiedzi
Co oznacza Tuscia DOP?
To Chroniona Nazwa Pochodzenia dla oliwy extra vergine z prowincji Viterbo w północnym Lacjum. Oliwa musi powstać co najmniej w 90% z odmian Frantoio, Caninese i Leccino. W UE nazwa jest chroniona od 2005 roku.
Gdzie leży Tuscia?
Tuscia to historyczna nazwa północnego Lacjum, w przybliżeniu prowincji Viterbo, graniczącej z Toskanią i Umbrią. Nazwa pochodzi od Tusków, czyli Etrusków. Krainę tworzą wulkaniczne wzgórza wokół jezior Bolsena i Vico oraz równiny ciągnące się ku morzu przy Tarquinii.
Jak smakuje oliwa Tuscia DOP?
Ma średnią owocowość z nutami trawy i karczocha oraz zrównoważoną gorycz i ostrość. Barwa jest szmaragdowozielona ze złotymi refleksami. To styl mocniejszy niż w Sabinie, ale mniej pieprzny niż jednoodmianowe oliwy z Caninese.
Czym różni się Tuscia DOP od Canino DOP?
Canino DOP obejmuje tylko kilka gmin wokół Canino i opiera się na Caninese z Leccino, Pendolino, Maurino i Frantoio. Tuscia DOP obejmuje większą część prowincji Viterbo i wymaga co najmniej 90% Frantoio, Caninese i Leccino. Tuscia ma też bardziej szczegółowe zasady pracy w tłoczni.
Kiedy zbiera się oliwki w Tuscii?
Zbiór zaczyna się zwykle w październiku. Odmiany wczesne, takie jak Leccino i Frantoio, trzeba zebrać do 20 grudnia, a późne, Caninese i Moraiolo, do 15 stycznia. Tłoczenie całej kampanii kończy się 16 stycznia.
Ile czasu mija od zbioru do tłoczenia oliwy Tuscia DOP?
Oliwki trzeba przewieźć do tłoczni tego samego dnia, a najpóźniej w ciągu doby. Tam muszą zostać przetłoczone w ciągu kolejnej doby. Szybkie tłoczenie chroni oliwę przed fermentacją i wadami smaku.
Jaka jest maksymalna kwasowość oliwy Tuscia DOP?
Kwasowość wolna nie może przekroczyć 0,5 g na 100 g oliwy, a liczba nadtlenkowa 12 meq O2/kg. Unijne limity dla oliwy extra vergine to 0,8% i 20 meq O2/kg. Pozostałe parametry muszą spełniać ogólne normy UE.
Do czego używać oliwy Tuscia DOP?
Najlepiej na surowo do zup z roślin strączkowych, makaronów z pomidorami, grillowanych warzyw, ryb jeziornych i pieczonych mięs. Dobrze sprawdza się też na bruschetcie i w sałatkach. Do delikatnych deserów lepiej wybrać łagodniejszą oliwę.
