Magazyn o oliwie z Italii
DOP i IGP

Tuscia DOP: oliwa z Frantoio, Caninese i Leccino z prowincji Viterbo

Tuscia DOP to zielona oliwa z wulkanicznych wzgórz prowincji Viterbo. Odmiany, terminy zbioru, zasady tłoczenia, smak, etykieta i kuchnia Tuscii

Tuscia DOP: ilustracja

Tuscia DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP) dla oliwy extra vergine z prowincji Viterbo w północnym Lacjum, krainy nazywanej Tuscią od łacińskiej nazwy dawnych Etrusków. Oliwa powstaje co najmniej w 90% z trzech odmian: Frantoio, Caninese i Leccino. Oznaczenie zostało zarejestrowane w Unii Europejskiej w 2005 roku.

To oliwa o szmaragdowej barwie, średniej owocowości i zrównoważonej goryczy i ostrości. Od sąsiedniego, starszego Canino DOP różni się większym obszarem i innym składem odmianowym, a od wielu włoskich oznaczeń wyjątkowo szczegółowymi zasadami pracy w tłoczni: dyscyplinarz określa temperaturę i czas malaksacji, temperaturę oliwy na wyjściu z dekantera, a nawet ciśnienie i czas pracy prasy.

Oznaczenie
Tuscia DOP
Typ
Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
Region
Lacjum
Obszar
większość gmin prowincji Viterbo, m.in. Montefiascone, Tarquinia, Tuscania, Acquapendente, Vetralla i Vitorchiano
Odmiany
Frantoio, Caninese, Leccino (min. 90% łącznie)
Rejestracja w UE
2005

W skrócie

  • Typ oznaczenia: DOP, czyli Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP), zarejestrowana w UE w 2005 roku.
  • Obszar: większość gmin prowincji Viterbo, od Acquapendente na północy po Tarquinię nad morzem.
  • Odmiany: Frantoio, Caninese i Leccino, łącznie co najmniej 90%; inne odmiany do 10%.
  • Zbiór: odmiany wczesne do 20 grudnia, późne (Caninese, Moraiolo) do 15 stycznia.
  • Tłocznia: malaksacja do 30 °C i krócej niż 60 minut, tłoczenie w ciągu doby od dostawy.
  • Kwasowość: do 0,5%.
  • Smak: średnia owocowość, gorycz i ostrość w równowadze, kolor szmaragdowy ze złotymi refleksami.
Spis treści
  1. Tuscia, czyli dawna Etruria
  2. Jeziora, tufy i wulkaniczne gleby
  3. Trzy odmiany i dwa terminy zbioru
  4. Dyscyplinarz Tuscii w liczbach
  5. W tłoczni: 30 stopni i 60 minut
  6. Barwa szmaragdu, smak w równowadze
  7. Jak odróżnić Tuscia DOP na półce
  8. Ceramika z Civita Castellana i inne ślady oliwy
  9. Tuscia przy stole
  10. Pytania i odpowiedzi

Tuscia, czyli dawna Etruria

Tuscia to historyczna nazwa północnej części Lacjum, wywodząca się od Tusków, jak Rzymianie nazywali Etrusków. Dziś pokrywa się w przybliżeniu z prowincją Viterbo, która graniczy z Toskanią i Umbrią. To kraina etruskich nekropolii w Tarquinii i Tuscanii, papieskiego Viterbo, renesansowych willi i ogrodów oraz miasteczek zbudowanych na tufowych skałach, takich jak Civita di Bagnoregio.

Strefa DOP obejmuje większość gmin prowincji, m.in. Acquapendente, Montefiascone, Tuscanię, Tarquinię, Vetrallę, Blerę, Valentano i Vitorchiano, a także część gminy Montalto di Castro. Na zachodzie styka się ze strefą Canino DOP, która zajmuje kilka gmin w dolinie Fiory. Cała Tuscia mieści się też w granicach regionalnego oznaczenia Olio di Roma IGP.

Oliwki uprawiano tu od VI wieku p.n.e. Uprawa przyszła wraz z handlem, który Etruskowie prowadzili z Fenicjanami i Grekami z Wielkiej Grecji. W południowej Etrurii archeolodzy znaleźli pestki oliwek, a malowidła w etruskich grobowcach przedstawiają sceny związane z oliwą. Później, w czasach rzymskich, wille rolnicze w okolicy miały własne tłocznie.

Jeziora, tufy i wulkaniczne gleby

Krajobraz Tuscii ukształtowały wulkany. Trzy wielkie jeziora, Bolsena, Vico i Bracciano, wypełniają dawne kaldery, a gleby powstały z rozpadu skał piroklastycznych, czyli tufów i popiołów. Są żyzne i dobrze przepuszczalne, co sprzyja zarówno oliwkom, jak i leszczynie, z której słyną Monti Cimini.

Jeziora łagodzą klimat. Duże masy wody nagrzewają się latem i oddają ciepło jesienią, ograniczając przymrozki na okolicznych stokach. Dzięki temu oliwki rosną także na stokach nad jeziorami, na przykład wokół Montefiascone i Bolseny. Na zachodzie, w stronę Tarquinii i morza, teren się obniża, a gaje przeplatają się z polami zbóż i pastwiskami.

Tuscia DOP ma najbardziej drobiazgowe zasady tłoczenia w Lacjum: od temperatury pasty po czas pracy prasy.

Trzy odmiany i dwa terminy zbioru

Podstawą Tuscii są trzy odmiany. Frantoio, odmiana toskańska, daje owocowość i nuty karczocha. Caninese, rodzima odmiana z okolic Canino, wnosi zieloną trawiastość, gorycz i polifenole. Leccino łagodzi kupaż i jest odporniejsze na chłód. Razem muszą stanowić co najmniej 90% drzew w gaju, a pozostałe 10% mogą dać inne odmiany, np. Maurino, Pendolino i Moraiolo, które dyscyplinarz wymienia przy terminach zbioru.

Dyscyplinarz uwzględnia to, że odmiany dojrzewają w różnym tempie. Wczesne, czyli Leccino, Frantoio, Maurino i Pendolino, trzeba zebrać do 20 grudnia. Późne, czyli Caninese i Moraiolo, mogą zostać na drzewach do 15 stycznia. W obu przypadkach oliwki zbiera się najpóźniej w fazie powierzchniowego przebarwienia skórki, gdy owoc jest jeszcze w dużej części zielony, a tłoczenie całego sezonu musi się zakończyć do 16 stycznia.

Część producentów wydaje oliwy jednoodmianowe, zwłaszcza z Caninese. Taka oliwa jest najbardziej gorzka i pieprzna, natomiast kupaże z przewagą Frantoio i Leccino są okrąglejsze i bardziej owocowe.

Dyscyplinarz Tuscii w liczbach

Zasady Tuscii obejmują nie tylko skład i plon, ale także sposób uprawy: na glebie zakazane są herbicydy i środki wysuszające, nawożenie nie może przekraczać tego, co drzewa pobierają z gleby, a ochrona roślin ma się opierać na metodach integrowanych.

Parametr Tuscia DOP
Odmiany Frantoio, Caninese, Leccino: min. 90% łącznie
Inne odmiany do 10%
Gęstość nasadzeń 150–300 drzew/ha w sadach specjalistycznych, ponad 300 w intensywnych, do 100 w gajach mieszanych
Plon oliwek do 9000 kg z hektara, do 90 kg z drzewa w gaju mieszanym
Wydajność oliwy do 20% masy oliwek
Zbiór najpóźniej w fazie przebarwienia skórki; odmiany wczesne do 20 grudnia, późne do 15 stycznia
Transport do tłoczni tego samego dnia, najpóźniej w ciągu doby
Tłoczenie w ciągu doby od dostawy, koniec kampanii 16 stycznia
Malaksacja do 30 °C, krócej niż 60 minut
Oliwa na wyjściu do 28 °C
Kwasowość wolna do 0,5%
Liczba nadtlenkowa do 12 meq O2/kg
Przechowywanie wyłącznie zbiorniki ze stali nierdzewnej

Zbiór może być ręczny lub mechaniczny, byle nie uszkadzał owoców. Zakazane są środki chemiczne przyspieszające opadanie oliwek. Tłocznia musi leżeć w strefie oznaczenia, co gwarantuje, że oliwki nie podróżują daleko.

W tłoczni: 30 stopni i 60 minut

Najbardziej charakterystyczna część dyscyplinarza dotyczy samego tłoczenia. Malaksacja, czyli powolne mieszanie zmielonej pasty oliwkowej, która pozwala kropelkom oliwy połączyć się w większe, nie może trwać dłużej niż 60 minut i odbywać się w temperaturze wyższej niż 30 °C. Oliwa wychodząca z dekantera nie może mieć więcej niż 28 °C. Wyższa temperatura zwiększa wydajność, ale niszczy lotne aromaty i część polifenoli.

Tuscia dopuszcza również tradycyjne prasy, ale z ograniczeniami: ciśnienie nie może przekroczyć 400 kg/cm², a jedna ekstrakcja trwa najwyżej dwie godziny. Zakazane jest tzw. ripasso, czyli powtórne przepuszczanie wytłoków przez wirówkę w celu wydobycia resztek oliwy. Jak działają kamienie, prasy i dekantery, wyjaśniamy w tekście frantoio od środka.

Gotową oliwę przechowuje się wyłącznie w zbiornikach ze stali nierdzewnej, utrzymywanych w idealnej czystości, bez śladów detergentów. To prosta zasada, która chroni oliwę przed zapachami obcymi i przed utlenianiem.

Barwa szmaragdu, smak w równowadze

Tuscia ma szmaragdowozieloną barwę ze złotymi refleksami. Zapach jest owocowy, przypominający świeże, zdrowe oliwki, często z nutami skoszonej trawy, karczocha i zielonego migdała. W ustach oliwa ma średnią owocowość, a gorycz i ostrość pozostają w równowadze: wyraźne, ale bez przewagi jednej nad drugą.

Na tle innych oliw Lacjum Tuscia stoi pośrodku. Jest mocniejsza i bardziej zielona od łagodnej Sabiny, nieco mniej pieprzna od jednoodmianowych oliw z Caninese z Canino i bez pomidorowej nuty typowej dla Itrany z prowincji Latina. Jeśli chcesz porównać te style obok siebie, skorzystaj z zasad opisanych w poradniku jak degustować oliwę.

Szczegółowe porównanie wszystkich oznaczeń regionu znajdziesz w przewodniku Oliwa z Lacjum.

Jak odróżnić Tuscia DOP na półce

Słowo „Tuscia” pojawia się często w nazwach firm, restauracji i produktów turystycznych z okolic Viterbo. Bez unijnego znaku ChNP nie jest ono gwarancją, że oliwa przeszła certyfikację DOP. Zdarza się też, że producenci z tej samej okolicy sprzedają oliwę pod znakiem Olio di Roma IGP; wtedy na etykiecie widnieje znak ChOG w kolorach żółtym i niebieskim.

Ceramika z Civita Castellana i inne ślady oliwy

Z Tuscią wiąże się ciekawy wątek rzemieślniczy. Przez stulecia w Fabrica di Roma i Civita Castellana, na południowo-wschodnim skraju prowincji, wyrabiano naczynia ceramiczne do przechowywania i transportu oliwy. Civita Castellana do dziś jest jednym z najważniejszych ośrodków ceramiki we Włoszech. O dzbanach, orci i terakocie w historii włoskiej oliwy piszemy w tekście orcio, ziro i dzban.

Dyscyplinarz przypomina także, że już Rzymianie budowali w Tuscii wille z tłoczniami, a etruskie malowidła grobowe pokazują oliwę w codziennym życiu. Dziś śladów tej historii szuka się w muzeach archeologicznych w Tarquinii i Viterbo oraz w małych tłoczniach rozsianych po wzgórzach wokół jeziora Bolsena.

Tuscia przy stole

Kuchnia Tuscii jest prosta i oparta na zbożach, strączkach i warzywach. Lombrichelli, grube ręcznie toczone kluski, podaje się z sosem pomidorowym, czosnkiem i surową oliwą. Na Środę Popielcową w Gradoli nad jeziorem Bolsena gotuje się fasolę purgatorio, a soczewica z Onano trafia do zup polewanych zieloną oliwą. Do takich dań Tuscia DOP pasuje znakomicie, podobnie jak do pasta e ceci i maremmańskiej acquacotty.

Średnio intensywna oliwa z Tuscii dobrze sprawdza się też z grillowanymi warzywami, rybami z jeziora Bolsena, takimi jak sieja, pieczonymi ziemniakami i jagnięciną z rozmarynem. Latem polewa się nią bruschettę al pomodoro, a jesienią grzanki z nową oliwą jedzone w tłoczniach. Słodkim akcentem regionu są ciasteczka z orzechami laskowymi z Monti Cimini.

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza Tuscia DOP?

To Chroniona Nazwa Pochodzenia dla oliwy extra vergine z prowincji Viterbo w północnym Lacjum. Oliwa musi powstać co najmniej w 90% z odmian Frantoio, Caninese i Leccino. W UE nazwa jest chroniona od 2005 roku.

Gdzie leży Tuscia?

Tuscia to historyczna nazwa północnego Lacjum, w przybliżeniu prowincji Viterbo, graniczącej z Toskanią i Umbrią. Nazwa pochodzi od Tusków, czyli Etrusków. Krainę tworzą wulkaniczne wzgórza wokół jezior Bolsena i Vico oraz równiny ciągnące się ku morzu przy Tarquinii.

Jak smakuje oliwa Tuscia DOP?

Ma średnią owocowość z nutami trawy i karczocha oraz zrównoważoną gorycz i ostrość. Barwa jest szmaragdowozielona ze złotymi refleksami. To styl mocniejszy niż w Sabinie, ale mniej pieprzny niż jednoodmianowe oliwy z Caninese.

Czym różni się Tuscia DOP od Canino DOP?

Canino DOP obejmuje tylko kilka gmin wokół Canino i opiera się na Caninese z Leccino, Pendolino, Maurino i Frantoio. Tuscia DOP obejmuje większą część prowincji Viterbo i wymaga co najmniej 90% Frantoio, Caninese i Leccino. Tuscia ma też bardziej szczegółowe zasady pracy w tłoczni.

Kiedy zbiera się oliwki w Tuscii?

Zbiór zaczyna się zwykle w październiku. Odmiany wczesne, takie jak Leccino i Frantoio, trzeba zebrać do 20 grudnia, a późne, Caninese i Moraiolo, do 15 stycznia. Tłoczenie całej kampanii kończy się 16 stycznia.

Ile czasu mija od zbioru do tłoczenia oliwy Tuscia DOP?

Oliwki trzeba przewieźć do tłoczni tego samego dnia, a najpóźniej w ciągu doby. Tam muszą zostać przetłoczone w ciągu kolejnej doby. Szybkie tłoczenie chroni oliwę przed fermentacją i wadami smaku.

Jaka jest maksymalna kwasowość oliwy Tuscia DOP?

Kwasowość wolna nie może przekroczyć 0,5 g na 100 g oliwy, a liczba nadtlenkowa 12 meq O2/kg. Unijne limity dla oliwy extra vergine to 0,8% i 20 meq O2/kg. Pozostałe parametry muszą spełniać ogólne normy UE.

Do czego używać oliwy Tuscia DOP?

Najlepiej na surowo do zup z roślin strączkowych, makaronów z pomidorami, grillowanych warzyw, ryb jeziornych i pieczonych mięs. Dobrze sprawdza się też na bruschetcie i w sałatkach. Do delikatnych deserów lepiej wybrać łagodniejszą oliwę.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu