Szlaki oliwy w Toskanii to trzy różne krajobrazy połączone tą samą jesienną tradycją. W Chianti oliwki rosną między winnicami na wzgórzach Florencji i Sieny, wokół Lukki schodzą ze wzgórz ku równinie i wybrzeżu Wersylii, a w Maremmie i na zboczach Monte Amiata otaczają kamienne miasteczka nad doliną Orcia. Każda trasa ma własne oznaczenie DOP, swoje odmiany i swoje święta nowej oliwy, przypadające zwykle między końcem października a początkiem grudnia.
Toskania nie należy do największych producentów oliwy we Włoszech, ale ma jedną z najsilniejszych tradycji olio nuovo. Jesienią do tłoczni przyjeżdżają nie tylko rolnicy, lecz także mieszkańcy Florencji i Sieny, którzy chcą spróbować pierwszej oliwy sezonu na ciepłym chlebie.
- Gdzie
- Toskania: Chianti, okolice Lukki i Wersylii, Maremma i Monte Amiata
- Kiedy
- od końca października do początku grudnia
- Region
- Toskania
W skrócie
- Trzy trasy: Chianti między Florencją a Sieną, Lukka z Wersylią, Maremma z Monte Amiata.
- Oznaczenia: Toscano IGP w całym regionie oraz DOP Chianti Classico, Lucca, Seggiano i Terre di Siena.
- Odmiany: Frantoio, Moraiolo, Leccino i Pendolino, a na Amiacie lokalna Olivastra Seggianese.
- Kiedy jechać: od końca października do początku grudnia; wiosną pikniki w gajach Chianti.
- Odległości: Florencja–Greve in Chianti ok. 30 km, Florencja–Lukka ok. 75 km, Siena–Seggiano ok. 75 km.
- Smak: oliwy z Chianti zielone i pieprzne, z Lukki lekkie i delikatne, z Seggiano owocowe i miękkie.
- Rytuał: fettunta, czyli grzanka z czosnkiem, solą i nową oliwą.
Spis treści
Toskańska jesień i olio nuovo
W Toskanii oliwki zbiera się zwykle od końca października do grudnia, często jeszcze zielone, bo producenci cenią oliwę intensywną i ostrą. Pierwsze tygodnie po tłoczeniu to czas olio nuovo, oliwy mętnej, gęstej i pieprznej, którą je się przede wszystkim na surowo. Jak długo trwa ten etap i jak przechowywać taką oliwę, opisuje tekst o olio nuovo.
Krajobraz oliwny regionu ukształtował się na nowo po wielkim mrozie ze stycznia 1985 roku, który zniszczył lub poważnie uszkodził znaczną część drzew. Wiele gajów odrodziło się z odrostów korzeniowych, inne posadzono od nowa. Podstawą toskańskich kupaży są odmiany Frantoio, Moraiolo, Leccino i Pendolino; ogólny obraz regionu, jego historii i stylu oliw daje przewodnik oliwa z Toskanii.
Oliwa z całego regionu może nosić oznaczenie Toscano IGP, często z dopiskiem obszaru, np. Colline di Firenze, Colline Lucchesi czy Montalbano. Obok niego działają cztery oznaczenia DOP i wszystkie leżą na trasach opisanych niżej.
Trasa pierwsza: Chianti między Florencją a Sieną
Najbardziej klasyczny szlak prowadzi drogą Chiantigiana. Z Florencji do Greve in Chianti jest około 30 km, czyli 40 minut jazdy; dalej trasa wiedzie przez Panzano, 6 km na południe, do Castelliny in Chianti, potem do Raddy i Gaiole, a kończy się w Sienie. Całość liczy około 100 km i najlepiej rozłożyć ją na dwa dni, z noclegiem w jednej z fattorie, czyli dawnych gospodarstw.
W Chianti wiele posiadłości winiarskich ma własne tłocznie, więc jesienna wizyta łączy degustację wina i nowej oliwy. Oliwa Chianti Classico DOP musi powstać w co najmniej 80% z odmian Frantoio, Correggiolo, Moraiolo i Leccino; jest zielona, z zapachem karczocha i trawy, wyraźnie gorzka i pikantna. Pod koniec października w sześciu gminach Chianti organizuje się dzień spacerów wśród oliwek, połączony ze zbiorem i wizytami w tłoczniach.
Poza samym Chianti warto zajrzeć w dwa miejsca w pobliżu Florencji. W Reggello, w dolinie Valdarno, około 35 km na wschód od miasta, na przełomie października i listopada odbywa się przegląd oliwy z tej gminy, z kilkudziesięcioletnią tradycją. W Montemurlo koło Prato, w połowie listopada, organizuje się święto nowej oliwy przy średniowiecznej twierdzy. Wiosną, od kwietnia do czerwca, gminy Chianti zapraszają z kolei na pikniki w gajach.
Trasa druga: Lukka, wzgórza i Wersylia
Z Florencji do Lukki jest około 75 km autostradą, czyli godzina jazdy, a z lotniska w Pizie zaledwie 25 km. Wokół miasta wyznaczono szlak wina i oliwy obejmujący Lukkę, Capannori z historycznymi willami, Montecarlo z twierdzą i białym winem, Altopascio, słynące z chleba, a także Camaiore, Massarosę, Pietrasantę i Seravezzę na wybrzeżu Wersylii. Pełna pętla samochodem liczy około 135 km.
Oliwa Lucca DOP jest lżejsza od oliw z Chianti: delikatna, owocowa, z łagodną goryczką, dobra do ryb, warzyw i zup. W Camaiore, w historycznym centrum, pod koniec listopada odbywa się weekendowe święto nowej oliwy i młodego wina, z miodem, kasztanami i lokalnymi produktami. Z Lukki do Camaiore jest około 25 km, a do Montecarlo około 18 km.
Okolice Lukki to także kraina kasztanów. Jesienią w gospodach pojawia się castagnaccio, płaski placek z mąki kasztanowej z rozmarynem, orzechami i oliwą, a w górskiej Garfagnanie zupy z orkiszem i fasolą. Na wybrzeżu Wersylii kuchnia zwraca się ku rybom, a do nich najlepiej pasuje lekka oliwa z okolicznych wzgórz.
Trasa trzecia: Maremma i Monte Amiata
Trzecia trasa zaczyna się w Sienie i prowadzi na południe, przez dolinę Orcia, ku Monte Amiata i Maremmie. Pierwszy odcinek, do Pienzy, ma około 55 km i przecina obszar oznaczenia Terre di Siena DOP, obejmującego gaje prowincji Siena. Z Pienzy do Seggiano jest jeszcze około 35 km krętymi drogami pod wulkaniczny masyw Amiaty.
Seggiano to niewielkie miasteczko na zboczu Amiaty, w prowincji Grosseto, znane z lokalnej odmiany Olivastra Seggianese i oliwy Seggiano DOP, zielonkawej ze złotymi refleksami, owocowej i miękkiej. W miasteczku działa rozproszone muzeum oliwy z dawną tłocznią i oleoteką, a w dawnej cysternie rośnie pierwsze drzewo Olivastry hodowane bez ziemi, z korzeniami zraszanymi mgiełką wody. Tuż obok leży ogród sztuki współczesnej o powierzchni prawie 16 ha, z rzeźbami rozstawionymi wśród drzew.
Z Seggiano do Grosseto jest około 60 km, a stamtąd około 28 km do Magliano in Toscana. To miasteczko otoczone dobrze zachowanymi murami z czasów Republiki Sieneńskiej, a tuż za jego bramami rośnie Olivo della Strega, czyli oliwka czarownicy, jedno z zabytkowych drzew Toskanii. Według miejscowej legendy w średniowieczu spotykały się pod nią kobiety oskarżone o czary. Okolica słynie też z czerwonego wina Morellino di Scansano, a Scansano leży około 20 km dalej.
Trzy trasy w porównaniu
| Trasa | Start i meta | Długość | Oznaczenie | Charakter oliwy |
|---|---|---|---|---|
| Chianti | Florencja do Sieny | ok. 100 km | Chianti Classico DOP | zielona, gorzka i pieprzna |
| Lukka i Wersylia | pętla wokół Lukki | ok. 135 km | Lucca DOP | lekka, delikatna, owocowa |
| Maremma i Amiata | Siena do Magliano in Toscana | ok. 180 km | Seggiano DOP, Terre di Siena DOP | owocowa i miękka |
Fettunta i inne smaki toskańskiej jesieni
Najważniejszym daniem sezonu jest fettunta: kromka toskańskiego chleba bez soli, opieczona nad żarem, natarta czosnkiem, posypana solą i obficie polana nową oliwą. W tłoczniach podaje się ją jako pierwszą degustację, a w domach jako przekąskę do kieliszka czerwonego wina. Chleb bez soli ma tu znaczenie: nie zagłusza smaku oliwy.
Jesienią i zimą w trattoriach króluje ribollita, gęsta zupa z czarnej kapusty, fasoli i czerstwego chleba, którą Toskańczycy kończą strużką nowej oliwy. W Maremmie odpowiednikiem jest acquacotta, dawna zupa pasterzy i drwali na bazie cebuli, warzyw, chleba i jajka. Najprostszym sposobem, by porównać oliwy z różnych tras, jest pinzimonio: surowe warzywa maczane w miseczce oliwy z solą i pieprzem.
Jak zwiedzać tłocznie w Toskanii
W Toskanii wiele tłoczni należy do posiadłości winiarskich i działa w ramach oferty dla turystów, z rezerwacją i ustaloną godziną. Mniejsze zakłady, pracujące dla okolicznych rolników, przyjmują gości bardziej spontanicznie, ale w szczycie sezonu lepiej zadzwonić dzień wcześniej. Degustacja zwykle zaczyna się od fettunty, a kończy porównaniem kilku oliw, czasem z różnych odmian.
Toskańskie oliwy z oznaczeniami należą do droższych we Włoszech. W tłoczniach litr oliwy DOP kosztuje zwykle 18–30 euro, a oliwy jednoodmianowe i nagradzane bywają droższe. Do podróży najlepsze są puszki 3 lub 5 litrów, a w samolocie oliwa musi jechać w bagażu rejestrowanym.
Dojazd i poruszanie się
Najwygodniejsze lotniska to Florencja i Piza, a dla trasy przez Maremmę także Rzym, skąd do Grosseto jest około 190 km, czyli nieco ponad dwie godziny jazdy. Z Pizy do Lukki jest 25 km, z Florencji do Greve in Chianti 30 km. Trasy oliwne najlepiej przejeżdżać samochodem, bo tłocznie i fattorie leżą poza miasteczkami, przy drogach gruntowych i krętych szosach.
Florencja, Lukka i Siena mają strefy ograniczonego ruchu w historycznych centrach, oznaczone skrótem ZTL. Wjazd bez zezwolenia kończy się mandatem przysłanym pocztą, często kilka miesięcy po powrocie, dlatego samochód zostawia się na parkingach poza murami. Na noclegi najlepiej nadają się agroturystyki wśród gajów, a na Amiacie małe pensjonaty w kamiennych miasteczkach.
Pytania i odpowiedzi
Która trasa oliwna w Toskanii jest najlepsza na pierwszy raz?
Na pierwszy raz najlepiej sprawdza się Chianti, bo leży blisko Florencji i Sieny, a wiele posiadłości łączy degustację wina i oliwy. Trasa ma około 100 km i można ją przejechać w dwa dni. Kto chce mniej turystycznej okolicy, powinien wybrać Monte Amiata i Maremmę.
Kiedy w Toskanii jest olio nuovo?
Olio nuovo pojawia się w Toskanii zwykle od końca października, a szczyt przypada na listopad. W tym czasie tłocznie pracują codziennie, a gminy organizują święta nowej oliwy. Na Amiacie i w wyższych partiach wzgórz sezon trwa często do początku grudnia.
Czym różni się oliwa z Chianti od oliwy z Lukki?
Oliwa z Chianti jest zielona, wyraźnie gorzka i pieprzna, z zapachem karczocha i trawy. Oliwa z okolic Lukki jest lżejsza, delikatna i owocowa, z łagodną goryczką. Pierwsza lepiej pasuje do zup i mięs, druga do ryb, sałat i warzyw.
Co to jest fettunta?
Fettunta to toskańska grzanka z nową oliwą: kromka chleba bez soli opieczona nad żarem, natarta czosnkiem, posypana solą i polana oliwą. Jest podstawowym sposobem degustacji olio nuovo w tłoczniach. Nazwa pochodzi od słów fetta unta, czyli „natłuszczona kromka”.
Czy można połączyć zwiedzanie tłoczni z winnicami?
Tak, zwłaszcza w Chianti, gdzie wiele posiadłości winiarskich ma własne tłocznie. Jesienią w jednym miejscu można więc spróbować młodego wina i nowej oliwy. Trzeba tylko zaplanować, kto prowadzi samochód, bo degustacje wina są częścią takich wizyt.
Gdzie w Toskanii odbywają się święta nowej oliwy?
Do najbardziej znanych należą przegląd oliwy w Reggello na przełomie października i listopada, święto oliwy w Montemurlo w połowie listopada i święto nowej oliwy i wina w Camaiore pod koniec listopada. Pod koniec października w gminach Chianti organizuje się dzień spacerów wśród oliwek. Terminy przesuwają się co roku o kilka dni.
Ile kosztuje toskańska oliwa kupiona w tłoczni?
Litr toskańskiej oliwy z oznaczeniem DOP kosztuje w tłoczni zwykle 18–30 euro. Oliwy jednoodmianowe, ekologiczne i nagradzane bywają droższe. Oliwa z oznaczeniem Toscano IGP jest zazwyczaj nieco tańsza niż oliwy DOP z małych obszarów.
Czy do Seggiano warto jechać jesienią?
Tak, jesienią w Seggiano i okolicach trwa zbiór Olivastry Seggianese, a tłocznie pracują z nową oliwą. Zbocza Amiaty są wtedy kolorowe od kasztanowców i buków. Trzeba się jednak liczyć z chłodem, bo miasteczko leży znacznie wyżej niż wybrzeże Maremmy.
