Cacciucco alla livornese to gęsta zupa rybna z portowego Livorno, przygotowywana z co najmniej pięciu rodzajów ryb, głowonogów i skorupiaków, duszonych w sosie z czosnku, szałwii, chili, czerwonego wina i pomidorów, i podawana na grzance natartej czosnkiem. Według miejscowej tradycji rodzajów ryb ma być tyle, ile liter „c” w nazwie dania, czyli pięć.
Oliwa pracuje tu jako soffritto, czyli tłuszcz, w którym na początku rozgrzewa się czosnek, szałwię i chili, a potem dusi ośmiornicę i mątwy. To ona przenosi ostrość papryczki i aromat ziół na cały garnek, dlatego jej jakość czuć w gotowej zupie bardziej niż w większości dań rybnych. Druga, mniejsza porcja oliwy trafia na grzanki pod zupą.
W skrócie
- Region: Toskania, miasto portowe Livorno na wybrzeżu Morza Liguryjskiego.
- Główne składniki: ośmiornica, mątwy, ryby skaliste, ryby o zwartym mięsie, krewetki, czosnek, szałwia, chili, czerwone wino, pomidory, chleb.
- Rola oliwy: około 100 ml na soffritto z czosnku, szałwii i chili oraz do duszenia głowonogów, plus oliwa na grzanki.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa toskańska oliwa z kupażu Frantoio i Leccino, bez przesadnej goryczy.
- Czas przygotowania: około godziny pracy, w tym czyszczenie ryb, i półtorej godziny gotowania.
- Poziom trudności: średni, głównie ze względu na przygotowanie ryb i kolejność ich dodawania.
Spis treści
Skąd się wzięło
Livorno to miasto młode jak na Toskanię. Z niewielkiej osady Medyceusze zrobili pod koniec XVI wieku port, do którego zapraszali kupców i osadników różnych wyznań i narodowości: Żydów sefardyjskich, Greków, Ormian, Holendrów, ludzi z całego Morza Śródziemnego. Kuchnia miasta wyrosła z tej mieszanki i z portowego życia, a cacciucco jest jej najsłynniejszym daniem.
Pochodzenie nazwy nie jest pewne. Najczęściej wskazuje się tureckie słowo küçük, oznaczające „mały”, co pasowałoby do drobnych rybek i kawałków, z których zupę gotowano. Wersja ta jest popularna, ale nie ma twardego potwierdzenia. W mowie potocznej słowo cacciucco oznacza też mieszaninę różnych, niepasujących do siebie rzeczy.
Z daniem wiąże się legenda o wdowie po rybaku, który zginął na morzu. Jej dzieci chodziły od łodzi do łodzi i prosiły o kilka rybek, których nikt nie chciał kupić, a matka gotowała wszystko razem z czosnkiem, pomidorem i chlebem. Opowieść jest ładna i mówi prawdę o charakterze dania: cacciucco powstawało z ryb niesprzedanych na targu, kościstych i nieefektownych, które razem dawały zupę bogatszą niż każda z nich osobno.
O pierwszeństwo spiera się z Livorno położone nieco dalej na północ Viareggio, które ma własną wersję i własnych obrońców. Różnice dotyczą głównie gęstości sosu i doboru ryb. W Livorno cacciucco jest bardzo gęste, ciemnoczerwone i wyraźnie pikantne.
Ryby: grupy i kolejność
W cacciucco nie chodzi o konkretne gatunki, tylko o różnorodność: ryby kościste dają smak i żelatynę, ryby o zwartym mięsie dają kęsy, głowonogi dają słodycz, skorupiaki aromat. Każda grupa potrzebuje innego czasu, więc dodaje się je po kolei.
| Grupa | W Livorno | Co kupić w Polsce | Czas w sosie |
|---|---|---|---|
| głowonogi | polpo, moscardini, seppie | ośmiornica, mątwy, kałamarnice | 30–40 minut |
| ryby o zwartym mięsie | palombo, gattuccio, grongo | koleń, żabnica, kongier | 8–10 minut |
| ryby skaliste | scorfano, gallinella, tracina | skorpena, kurek, ewentualnie dorada | 5–6 minut |
| skorupiaki | cicale, scampi, gamberi | krewetki z głowami, langustynki | 3–4 minuty |
| małże (sporne) | cozze | omułki | 3–4 minuty |
Drobne ryby skaliste i głowy większych ryb tradycyjnie gotuje się osobno, a potem przeciera przez młynek do warzyw. Tak powstaje gęsty, lekko kleisty wywar, który zagęszcza sos i nadaje mu głęboki smak morza. Puryści z Livorno nie dodają omułków, twierdząc, że ich słony sok zmienia charakter zupy; w domach dodaje się je jednak często.
Składniki
Na 4 porcje:
Ryby i owoce morza
- 500 g ośmiornicy lub małych ośmiorniczek
- 400 g mątwy lub kałamarnic
- 600 g ryb skalistych z głowami (skorpena, kurek), wypatroszonych
- 400 g ryby o zwartym mięsie w dzwonkach (koleń, żabnica)
- 8 krewetek z głowami lub langustynek
- 500 g omułków (opcjonalnie)
Na wywar
- 1,2 l zimnej wody
- 1 ząbek czosnku
- 2 łodyżki natki pietruszki
Na sos
- 100 ml oliwy extra vergine
- 4 ząbki czosnku
- 6 liści szałwii
- 1 suszona papryczka chili
- 150 ml czerwonego wina
- 20 g koncentratu pomidorowego
- 400 g pomidorów pelati
- 2 łyżki posiekanej natki pietruszki
- sól do smaku
Do podania
- 8 kromek chleba toskańskiego
- 2 ząbki czosnku
- 30 ml oliwy
Przygotowanie
-
Ośmiornicę i mątwy oczyść, usuń dzioby, oczy i woreczki z atramentem, a potem pokrój w kawałki 3–4 cm. Ryby skaliste oskrob i wypatrosz, odetnij głowy, filety pokrój w kawałki 4 cm, a ości i głowy odłóż na wywar. Rybę o zwartym mięsie pokrój w dzwonka grubości 3 cm. Omułki wyszoruj i usuń bisior, krewetki zostaw w całości.
-
Głowy i ości włóż do garnka z 1,2 l zimnej wody, czosnkiem i natką. Doprowadź do wrzenia, zbierz szumowiny i gotuj na małym ogniu, przy delikatnym bulgotaniu (około 95°C), przez 25–30 minut. Przetrzyj wszystko przez młynek do warzyw albo mocno przeciśnij przez sito; wywar jest gotowy, gdy jest mętny, lekko kleisty i pachnie morzem, a nie rybą. Powinno go zostać około 800 ml.
-
W szerokim, ciężkim garnku o pojemności co najmniej 6 l rozgrzej 100 ml oliwy na średnio małym ogniu do około 120–130°C. Dodaj czosnek pokrojony w plasterki, liście szałwii i rozkruszone chili. Smaż 2–3 minuty, aż czosnek będzie jasnozłoty, szałwia chrupiąca, a oliwa lekko zabarwi się na czerwono od papryczki.
-
Dodaj ośmiornicę i mątwy, zwiększ ogień do średnio dużego i mieszaj przez 5 minut. Najpierw puszczą sporo płynu, potem płyn odparuje, a głowonogi staną się matowe i zaróżowione. To znak, że czas na wino.
-
Wlej czerwone wino i gotuj na dużym ogniu 3–4 minuty, aż zniknie ostry zapach alkoholu, a płyn zredukuje się o połowę. Dodaj koncentrat, rozprowadź go łyżką i smaż minutę, aż pociemnieje.
-
Dodaj pomidory pelati, rozgnieć je i wlej 300 ml wywaru. Przykryj i duś na małym ogniu 30–40 minut, mieszając co 10 minut i dolewając wywaru, gdy sos za bardzo zgęstnieje. Ośmiornica jest gotowa, gdy widelec wchodzi w nią bez oporu, a sos jest ciemnoczerwony i gęsty.
-
Włóż kawałki ryby o zwartym mięsie, wlej wywar tak, żeby ryby były ledwie przykryte, i gotuj 4 minuty. Potem dodaj kawałki ryb skalistych i gotuj kolejne 5–6 minut. Od tej chwili nie mieszaj łyżką: potrząsaj garnkiem, żeby sos przemieścił się między kawałkami. Ryba jest gotowa, gdy mięso jest białe i matowe w środku i łatwo odchodzi od ości.
-
Ułóż na wierzchu krewetki i omułki, przykryj i gotuj 3–4 minuty, aż omułki się otworzą, a krewetki zaróżowią. Omułki, które pozostały zamknięte, wyrzuć.
-
Spróbuj sosu, dopraw solą i posyp natką. Zdejmij garnek z ognia i odstaw pod przykryciem na 5 minut, żeby smaki się wyrównały.
-
W tym czasie opiecz kromki chleba w piekarniku nagrzanym do 220°C przez 6–8 minut, aż będą złote i chrupiące. Natrzyj je jeszcze gorące przekrojonym czosnkiem i skrop oliwą.
-
Na dnie każdego rozgrzanego głębokiego talerza ułóż dwie grzanki i nałóż na nie chochlą ryby, owoce morza i sos, tak by każdy dostał kawałek każdego rodzaju. Podawaj od razu, zanim chleb całkowicie nasiąknie.
Jaka oliwa
W cacciucco oliwa jest przede wszystkim tłuszczem do soffritto, a nie wykończeniem. To w niej rozpuszcza się kapsaicyna z chili i olejki eteryczne szałwii i czosnku; to w niej przez kilka minut smażą się ośmiornica i mątwy, zanim trafi do nich wino. Dlatego 100 ml oliwy to nie przesada: tłuszcz rozprowadza ostrość i aromat po całym garnku, a w gotowym sosie tworzy charakterystyczne czerwone oczka.
Do tej roli najlepiej nadaje się oliwa średnio owocowa. Bardzo gorzka i pieprzna oliwa w połączeniu z chili, kwasowością pomidorów i taninami czerwonego wina daje sos szorstki i drapiący. Zbyt delikatna zniknie pod czosnkiem. Dobrym wyborem jest toskański kupaż Frantoio i Leccino, na przykład Toscano IGP, z nutą zielonego migdała i trawy i umiarkowaną ostrością. Łagodniejszy, okrągły profil ma oliwa z okolic Lukki, Lucca DOP, tradycyjnie ceniona do ryb.
Na grzanki pod zupą wystarczy ta sama oliwa. Część kucharzy dodaje jeszcze cienką strużkę surowej oliwy na wierzch gotowej porcji, ale w Livorno nie jest to obowiązkowe: sos jest i tak bogaty. Jeśli chcesz to zrobić, wybierz oliwę świeżą, z ostatniego zbioru, i nie lej jej więcej niż łyżeczkę na talerz. O dopasowaniu intensywności oliwy do ryb piszemy szerzej w poradniku jaką oliwę do czego.
Na co uważać
Wszystkie ryby naraz. Ośmiornica potrzebuje 40 minut, krewetki trzech. Wrzucone razem dają gumowatą ośmiornicę i rozgotowane ryby. Kolejność dodawania jest w tym daniu ważniejsza niż dokładne gatunki.
Same filety bez ości. Cacciucco z gotowych filetów jest blade i płaskie, bo smak i gęstość sosu pochodzą z głów, ości i drobnych ryb przetartych na wywar. Bez wywaru zupa smakuje jak pomidorowy sos z rybą.
Mieszanie łyżką po dodaniu ryb. Filety ryb skalistych rozpadają się od jednego ruchu łyżki. Po dodaniu ryb garnkiem się potrząsa, a nie miesza.
Za rzadki sos. Cacciucco nie jest zupą z rybami, tylko rybami w gęstym sosie: łyżka ma trafiać na kawałki, nie na sam płyn. Wywar dolewaj po trochu, tylko tyle, żeby ryby były ledwie przykryte.
Przypalony czosnek w soffritto. Czosnek przyrumieniony na brąz daje gorycz, którą wzmocni jeszcze chili. Ogień ma być umiarkowany, a ośmiornica ma trafić do garnka, gdy czosnek jest jasnozłoty.
Warianty
W Viareggio przygotowuje się cacciucco według własnej tradycji, a różnice wobec Livorno dotyczą proporcji ryb i gęstości sosu; każda trattoria ma tu swoją wersję. W wielu domach w Livorno soffritto zaczyna się od drobno posiekanej cebuli, selera i natki, a nie od samego czosnku; puryści uważają to za odstępstwo, ale wersja z cebulą jest łagodniejsza i słodsza.
Domowa, uproszczona wersja może obejść się bez skorupiaków i bez przecierania wywaru przez młynek, pod warunkiem że zachowasz minimum pięciu rodzajów ryb i owoców morza. Zamiast czerwonego wina część kucharzy używa białego, co daje jaśniejszy, mniej taniczny sos.
Włoskie wybrzeża mają wiele krewniaczek cacciucco. W Marche gotuje się brodetto, w Neapolu zuppa di pesce, a na Sardynii burridę. Lżejszą, szybszą metodą duszenia ryby w pomidorach i wodzie jest kampańskie acqua pazza.
Do stołu
Cacciucco jest daniem jednogarnkowym, piatto unico, które nie potrzebuje ani przystawki, ani drugiego dania. Podaje się je w głębokich talerzach z grzankami na dnie, z miską na skorupki i ości oraz dodatkowym chlebem do wycierania sosu. Przed cacciucco w Livorno chętnie zjada się kawałek ceciny, placka z mąki z ciecierzycy.
W Livorno do cacciucco tradycyjnie pije się młode czerwone wino, co przy rybach zaskakuje, ale pasuje do gęstego, pomidorowego i pikantnego sosu. Dobrze sprawdza się Sangiovese z wybrzeża albo Bolgheri Rosso z prowincji Livorno. Kto woli biel, niech wybierze pełne Vermentino. Po obiedzie Livorneńczycy piją ponce alla livornese, gorącą kawę z rumem, cukrem i skórką cytryny.
Cacciucco najlepiej podać od razu. Sos z głowonogami i pomidorem (do kroku 6) można przygotować dzień wcześniej i trzymać w lodówce, a ryby dodać tuż przed podaniem. Resztki gotowej zupy wytrzymują w lodówce jedną dobę.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest cacciucco?
Cacciucco to gęsta zupa rybna z Livorno w Toskanii, przygotowywana z co najmniej pięciu rodzajów ryb i owoców morza w sosie z czosnku, szałwii, chili, wina i pomidorów. Podaje się ją na grzankach natartych czosnkiem. Pierwotnie powstawała z ryb niesprzedanych na targu.
Ile rodzajów ryb musi mieć cacciucco?
Według tradycji z Livorno cacciucco powinno zawierać co najmniej pięć rodzajów ryb i owoców morza, tyle, ile liter „c” w nazwie. To raczej miejscowe powiedzenie niż sztywna reguła. Liczy się różnorodność: głowonogi, ryby kościste, ryby o zwartym mięsie i skorupiaki.
Czym różni się cacciucco od zwykłej zupy rybnej?
Cacciucco jest znacznie gęstsze niż typowa zupa rybna i przypomina bardziej duszone ryby w sosie. Ma wyraźną ostrość chili, aromat szałwii i czerwonego wina, a podaje się je na grzankach z czosnkiem. Ryby dodaje się po kolei, według czasu gotowania.
Jaka oliwa do cacciucco?
Do cacciucco najlepsza jest średnio owocowa toskańska oliwa, na przykład Toscano IGP z kupażu Frantoio i Leccino. Używa się około 100 ml do soffritto z czosnkiem, szałwią i chili oraz do duszenia głowonogów. Bardzo gorzka oliwa w połączeniu z chili i winem daje szorstki sos.
Jakie ryby kupić na cacciucco w Polsce?
Na cacciucco w Polsce można kupić ośmiornicę, mątwy, żabnicę lub kolenia, krewetki z głowami i omułki. Zamiast śródziemnomorskich ryb skalistych sprawdzi się cała dorada lub labraks. Koniecznie poproś też o głowy i ości do wywaru.
Czy do cacciucco dodaje się małże?
Małże są sporne: puryści z Livorno ich nie dodają, w wielu domach trafiają do garnka na ostatnie minuty. Omułki wnoszą słony sok morski, który zmienia smak sosu. Jeśli je dodajesz, zmniejsz ilość soli.
Jakie wino pasuje do cacciucco?
W Livorno do cacciucco tradycyjnie pije się młode czerwone wino, na przykład Sangiovese lub Bolgheri Rosso. Gęsty, pikantny i pomidorowy sos dobrze znosi umiarkowane taniny. Z białych win pasuje pełne Vermentino z toskańskiego wybrzeża.
