Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Cacciucco alla livornese: gęsta zupa rybna z Livorno

Cacciucco z Livorno krok po kroku: co najmniej pięć rodzajów ryb i owoców morza, czosnek, szałwia, chili, wino i pomidor, podane na grzance z czosnkiem

Cacciucco alla livornese: ilustracja

Cacciucco alla livornese to gęsta zupa rybna z portowego Livorno, przygotowywana z co najmniej pięciu rodzajów ryb, głowonogów i skorupiaków, duszonych w sosie z czosnku, szałwii, chili, czerwonego wina i pomidorów, i podawana na grzance natartej czosnkiem. Według miejscowej tradycji rodzajów ryb ma być tyle, ile liter „c” w nazwie dania, czyli pięć.

Oliwa pracuje tu jako soffritto, czyli tłuszcz, w którym na początku rozgrzewa się czosnek, szałwię i chili, a potem dusi ośmiornicę i mątwy. To ona przenosi ostrość papryczki i aromat ziół na cały garnek, dlatego jej jakość czuć w gotowej zupie bardziej niż w większości dań rybnych. Druga, mniejsza porcja oliwy trafia na grzanki pod zupą.

Przygotowanie1 godz.
Razem2 godz. 30 min
Trudnośćśredni
Porcje4
Oliwaśrednio owocowa toskańska, np. Toscano IGP z Frantoio i Leccino

W skrócie

  • Region: Toskania, miasto portowe Livorno na wybrzeżu Morza Liguryjskiego.
  • Główne składniki: ośmiornica, mątwy, ryby skaliste, ryby o zwartym mięsie, krewetki, czosnek, szałwia, chili, czerwone wino, pomidory, chleb.
  • Rola oliwy: około 100 ml na soffritto z czosnku, szałwii i chili oraz do duszenia głowonogów, plus oliwa na grzanki.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa toskańska oliwa z kupażu Frantoio i Leccino, bez przesadnej goryczy.
  • Czas przygotowania: około godziny pracy, w tym czyszczenie ryb, i półtorej godziny gotowania.
  • Poziom trudności: średni, głównie ze względu na przygotowanie ryb i kolejność ich dodawania.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Ryby: grupy i kolejność
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Livorno to miasto młode jak na Toskanię. Z niewielkiej osady Medyceusze zrobili pod koniec XVI wieku port, do którego zapraszali kupców i osadników różnych wyznań i narodowości: Żydów sefardyjskich, Greków, Ormian, Holendrów, ludzi z całego Morza Śródziemnego. Kuchnia miasta wyrosła z tej mieszanki i z portowego życia, a cacciucco jest jej najsłynniejszym daniem.

Pochodzenie nazwy nie jest pewne. Najczęściej wskazuje się tureckie słowo küçük, oznaczające „mały”, co pasowałoby do drobnych rybek i kawałków, z których zupę gotowano. Wersja ta jest popularna, ale nie ma twardego potwierdzenia. W mowie potocznej słowo cacciucco oznacza też mieszaninę różnych, niepasujących do siebie rzeczy.

Z daniem wiąże się legenda o wdowie po rybaku, który zginął na morzu. Jej dzieci chodziły od łodzi do łodzi i prosiły o kilka rybek, których nikt nie chciał kupić, a matka gotowała wszystko razem z czosnkiem, pomidorem i chlebem. Opowieść jest ładna i mówi prawdę o charakterze dania: cacciucco powstawało z ryb niesprzedanych na targu, kościstych i nieefektownych, które razem dawały zupę bogatszą niż każda z nich osobno.

O pierwszeństwo spiera się z Livorno położone nieco dalej na północ Viareggio, które ma własną wersję i własnych obrońców. Różnice dotyczą głównie gęstości sosu i doboru ryb. W Livorno cacciucco jest bardzo gęste, ciemnoczerwone i wyraźnie pikantne.

Ryby: grupy i kolejność

W cacciucco nie chodzi o konkretne gatunki, tylko o różnorodność: ryby kościste dają smak i żelatynę, ryby o zwartym mięsie dają kęsy, głowonogi dają słodycz, skorupiaki aromat. Każda grupa potrzebuje innego czasu, więc dodaje się je po kolei.

Grupa W Livorno Co kupić w Polsce Czas w sosie
głowonogi polpo, moscardini, seppie ośmiornica, mątwy, kałamarnice 30–40 minut
ryby o zwartym mięsie palombo, gattuccio, grongo koleń, żabnica, kongier 8–10 minut
ryby skaliste scorfano, gallinella, tracina skorpena, kurek, ewentualnie dorada 5–6 minut
skorupiaki cicale, scampi, gamberi krewetki z głowami, langustynki 3–4 minuty
małże (sporne) cozze omułki 3–4 minuty

Drobne ryby skaliste i głowy większych ryb tradycyjnie gotuje się osobno, a potem przeciera przez młynek do warzyw. Tak powstaje gęsty, lekko kleisty wywar, który zagęszcza sos i nadaje mu głęboki smak morza. Puryści z Livorno nie dodają omułków, twierdząc, że ich słony sok zmienia charakter zupy; w domach dodaje się je jednak często.

Składniki

Na 4 porcje:

Ryby i owoce morza

  • 500 g ośmiornicy lub małych ośmiorniczek
  • 400 g mątwy lub kałamarnic
  • 600 g ryb skalistych z głowami (skorpena, kurek), wypatroszonych
  • 400 g ryby o zwartym mięsie w dzwonkach (koleń, żabnica)
  • 8 krewetek z głowami lub langustynek
  • 500 g omułków (opcjonalnie)

Na wywar

  • 1,2 l zimnej wody
  • 1 ząbek czosnku
  • 2 łodyżki natki pietruszki

Na sos

  • 100 ml oliwy extra vergine
  • 4 ząbki czosnku
  • 6 liści szałwii
  • 1 suszona papryczka chili
  • 150 ml czerwonego wina
  • 20 g koncentratu pomidorowego
  • 400 g pomidorów pelati
  • 2 łyżki posiekanej natki pietruszki
  • sól do smaku

Do podania

  • 8 kromek chleba toskańskiego
  • 2 ząbki czosnku
  • 30 ml oliwy

Przygotowanie

  1. Ośmiornicę i mątwy oczyść, usuń dzioby, oczy i woreczki z atramentem, a potem pokrój w kawałki 3–4 cm. Ryby skaliste oskrob i wypatrosz, odetnij głowy, filety pokrój w kawałki 4 cm, a ości i głowy odłóż na wywar. Rybę o zwartym mięsie pokrój w dzwonka grubości 3 cm. Omułki wyszoruj i usuń bisior, krewetki zostaw w całości.

  2. Głowy i ości włóż do garnka z 1,2 l zimnej wody, czosnkiem i natką. Doprowadź do wrzenia, zbierz szumowiny i gotuj na małym ogniu, przy delikatnym bulgotaniu (około 95°C), przez 25–30 minut. Przetrzyj wszystko przez młynek do warzyw albo mocno przeciśnij przez sito; wywar jest gotowy, gdy jest mętny, lekko kleisty i pachnie morzem, a nie rybą. Powinno go zostać około 800 ml.

  3. W szerokim, ciężkim garnku o pojemności co najmniej 6 l rozgrzej 100 ml oliwy na średnio małym ogniu do około 120–130°C. Dodaj czosnek pokrojony w plasterki, liście szałwii i rozkruszone chili. Smaż 2–3 minuty, aż czosnek będzie jasnozłoty, szałwia chrupiąca, a oliwa lekko zabarwi się na czerwono od papryczki.

  4. Dodaj ośmiornicę i mątwy, zwiększ ogień do średnio dużego i mieszaj przez 5 minut. Najpierw puszczą sporo płynu, potem płyn odparuje, a głowonogi staną się matowe i zaróżowione. To znak, że czas na wino.

  5. Wlej czerwone wino i gotuj na dużym ogniu 3–4 minuty, aż zniknie ostry zapach alkoholu, a płyn zredukuje się o połowę. Dodaj koncentrat, rozprowadź go łyżką i smaż minutę, aż pociemnieje.

  6. Dodaj pomidory pelati, rozgnieć je i wlej 300 ml wywaru. Przykryj i duś na małym ogniu 30–40 minut, mieszając co 10 minut i dolewając wywaru, gdy sos za bardzo zgęstnieje. Ośmiornica jest gotowa, gdy widelec wchodzi w nią bez oporu, a sos jest ciemnoczerwony i gęsty.

  7. Włóż kawałki ryby o zwartym mięsie, wlej wywar tak, żeby ryby były ledwie przykryte, i gotuj 4 minuty. Potem dodaj kawałki ryb skalistych i gotuj kolejne 5–6 minut. Od tej chwili nie mieszaj łyżką: potrząsaj garnkiem, żeby sos przemieścił się między kawałkami. Ryba jest gotowa, gdy mięso jest białe i matowe w środku i łatwo odchodzi od ości.

  8. Ułóż na wierzchu krewetki i omułki, przykryj i gotuj 3–4 minuty, aż omułki się otworzą, a krewetki zaróżowią. Omułki, które pozostały zamknięte, wyrzuć.

  9. Spróbuj sosu, dopraw solą i posyp natką. Zdejmij garnek z ognia i odstaw pod przykryciem na 5 minut, żeby smaki się wyrównały.

  10. W tym czasie opiecz kromki chleba w piekarniku nagrzanym do 220°C przez 6–8 minut, aż będą złote i chrupiące. Natrzyj je jeszcze gorące przekrojonym czosnkiem i skrop oliwą.

  11. Na dnie każdego rozgrzanego głębokiego talerza ułóż dwie grzanki i nałóż na nie chochlą ryby, owoce morza i sos, tak by każdy dostał kawałek każdego rodzaju. Podawaj od razu, zanim chleb całkowicie nasiąknie.

Cacciucco nie jest zupą z rybami, tylko rybami w gęstym sosie: łyżka ma trafiać na kawałki, nie na sam płyn.

Jaka oliwa

W cacciucco oliwa jest przede wszystkim tłuszczem do soffritto, a nie wykończeniem. To w niej rozpuszcza się kapsaicyna z chili i olejki eteryczne szałwii i czosnku; to w niej przez kilka minut smażą się ośmiornica i mątwy, zanim trafi do nich wino. Dlatego 100 ml oliwy to nie przesada: tłuszcz rozprowadza ostrość i aromat po całym garnku, a w gotowym sosie tworzy charakterystyczne czerwone oczka.

Do tej roli najlepiej nadaje się oliwa średnio owocowa. Bardzo gorzka i pieprzna oliwa w połączeniu z chili, kwasowością pomidorów i taninami czerwonego wina daje sos szorstki i drapiący. Zbyt delikatna zniknie pod czosnkiem. Dobrym wyborem jest toskański kupaż Frantoio i Leccino, na przykład Toscano IGP, z nutą zielonego migdała i trawy i umiarkowaną ostrością. Łagodniejszy, okrągły profil ma oliwa z okolic Lukki, Lucca DOP, tradycyjnie ceniona do ryb.

Na grzanki pod zupą wystarczy ta sama oliwa. Część kucharzy dodaje jeszcze cienką strużkę surowej oliwy na wierzch gotowej porcji, ale w Livorno nie jest to obowiązkowe: sos jest i tak bogaty. Jeśli chcesz to zrobić, wybierz oliwę świeżą, z ostatniego zbioru, i nie lej jej więcej niż łyżeczkę na talerz. O dopasowaniu intensywności oliwy do ryb piszemy szerzej w poradniku jaką oliwę do czego.

Na co uważać

Wszystkie ryby naraz. Ośmiornica potrzebuje 40 minut, krewetki trzech. Wrzucone razem dają gumowatą ośmiornicę i rozgotowane ryby. Kolejność dodawania jest w tym daniu ważniejsza niż dokładne gatunki.

Same filety bez ości. Cacciucco z gotowych filetów jest blade i płaskie, bo smak i gęstość sosu pochodzą z głów, ości i drobnych ryb przetartych na wywar. Bez wywaru zupa smakuje jak pomidorowy sos z rybą.

Mieszanie łyżką po dodaniu ryb. Filety ryb skalistych rozpadają się od jednego ruchu łyżki. Po dodaniu ryb garnkiem się potrząsa, a nie miesza.

Za rzadki sos. Cacciucco nie jest zupą z rybami, tylko rybami w gęstym sosie: łyżka ma trafiać na kawałki, nie na sam płyn. Wywar dolewaj po trochu, tylko tyle, żeby ryby były ledwie przykryte.

Przypalony czosnek w soffritto. Czosnek przyrumieniony na brąz daje gorycz, którą wzmocni jeszcze chili. Ogień ma być umiarkowany, a ośmiornica ma trafić do garnka, gdy czosnek jest jasnozłoty.

Warianty

W Viareggio przygotowuje się cacciucco według własnej tradycji, a różnice wobec Livorno dotyczą proporcji ryb i gęstości sosu; każda trattoria ma tu swoją wersję. W wielu domach w Livorno soffritto zaczyna się od drobno posiekanej cebuli, selera i natki, a nie od samego czosnku; puryści uważają to za odstępstwo, ale wersja z cebulą jest łagodniejsza i słodsza.

Domowa, uproszczona wersja może obejść się bez skorupiaków i bez przecierania wywaru przez młynek, pod warunkiem że zachowasz minimum pięciu rodzajów ryb i owoców morza. Zamiast czerwonego wina część kucharzy używa białego, co daje jaśniejszy, mniej taniczny sos.

Włoskie wybrzeża mają wiele krewniaczek cacciucco. W Marche gotuje się brodetto, w Neapolu zuppa di pesce, a na Sardynii burridę. Lżejszą, szybszą metodą duszenia ryby w pomidorach i wodzie jest kampańskie acqua pazza.

Do stołu

Cacciucco jest daniem jednogarnkowym, piatto unico, które nie potrzebuje ani przystawki, ani drugiego dania. Podaje się je w głębokich talerzach z grzankami na dnie, z miską na skorupki i ości oraz dodatkowym chlebem do wycierania sosu. Przed cacciucco w Livorno chętnie zjada się kawałek ceciny, placka z mąki z ciecierzycy.

W Livorno do cacciucco tradycyjnie pije się młode czerwone wino, co przy rybach zaskakuje, ale pasuje do gęstego, pomidorowego i pikantnego sosu. Dobrze sprawdza się Sangiovese z wybrzeża albo Bolgheri Rosso z prowincji Livorno. Kto woli biel, niech wybierze pełne Vermentino. Po obiedzie Livorneńczycy piją ponce alla livornese, gorącą kawę z rumem, cukrem i skórką cytryny.

Cacciucco najlepiej podać od razu. Sos z głowonogami i pomidorem (do kroku 6) można przygotować dzień wcześniej i trzymać w lodówce, a ryby dodać tuż przed podaniem. Resztki gotowej zupy wytrzymują w lodówce jedną dobę.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest cacciucco?

Cacciucco to gęsta zupa rybna z Livorno w Toskanii, przygotowywana z co najmniej pięciu rodzajów ryb i owoców morza w sosie z czosnku, szałwii, chili, wina i pomidorów. Podaje się ją na grzankach natartych czosnkiem. Pierwotnie powstawała z ryb niesprzedanych na targu.

Ile rodzajów ryb musi mieć cacciucco?

Według tradycji z Livorno cacciucco powinno zawierać co najmniej pięć rodzajów ryb i owoców morza, tyle, ile liter „c” w nazwie. To raczej miejscowe powiedzenie niż sztywna reguła. Liczy się różnorodność: głowonogi, ryby kościste, ryby o zwartym mięsie i skorupiaki.

Czym różni się cacciucco od zwykłej zupy rybnej?

Cacciucco jest znacznie gęstsze niż typowa zupa rybna i przypomina bardziej duszone ryby w sosie. Ma wyraźną ostrość chili, aromat szałwii i czerwonego wina, a podaje się je na grzankach z czosnkiem. Ryby dodaje się po kolei, według czasu gotowania.

Jaka oliwa do cacciucco?

Do cacciucco najlepsza jest średnio owocowa toskańska oliwa, na przykład Toscano IGP z kupażu Frantoio i Leccino. Używa się około 100 ml do soffritto z czosnkiem, szałwią i chili oraz do duszenia głowonogów. Bardzo gorzka oliwa w połączeniu z chili i winem daje szorstki sos.

Jakie ryby kupić na cacciucco w Polsce?

Na cacciucco w Polsce można kupić ośmiornicę, mątwy, żabnicę lub kolenia, krewetki z głowami i omułki. Zamiast śródziemnomorskich ryb skalistych sprawdzi się cała dorada lub labraks. Koniecznie poproś też o głowy i ości do wywaru.

Czy do cacciucco dodaje się małże?

Małże są sporne: puryści z Livorno ich nie dodają, w wielu domach trafiają do garnka na ostatnie minuty. Omułki wnoszą słony sok morski, który zmienia smak sosu. Jeśli je dodajesz, zmniejsz ilość soli.

Jakie wino pasuje do cacciucco?

W Livorno do cacciucco tradycyjnie pije się młode czerwone wino, na przykład Sangiovese lub Bolgheri Rosso. Gęsty, pikantny i pomidorowy sos dobrze znosi umiarkowane taniny. Z białych win pasuje pełne Vermentino z toskańskiego wybrzeża.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu