Cecina to cienki, około półcentymetrowy placek z mąki z ciecierzycy, wody, soli i oliwy extra vergine, pieczony w bardzo gorącym piecu, aż wierzch stanie się złoty i spękany, brzegi chrupiące, a środek pozostanie miękki i kremowy. Tak nazywa się ją w Pizie i w dużej części Toskanii; w Livorno ten sam placek to torta di ceci albo po prostu torta.
Cecina ma cztery składniki, więc oliwa stanowi jedną czwartą przepisu i czuć ją w każdym kęsie. Pracuje na dwa sposoby: część trafia do ciasta, gdzie nadaje miękkość i smak, a część na dno blachy, gdzie w wysokiej temperaturze praktycznie smaży spód placka i tworzy chrupiącą skórkę. Z tego powodu do ceciny wybiera się oliwę dobrą, ale średnio intensywną, która znosi piekarnik i nie przykrywa orzechowego smaku ciecierzycy.
W skrócie
- Region: Toskania, wybrzeże od Livorno i Pizy po Massę i Carrarę.
- Główne składniki: mąka z ciecierzycy, woda, sól, oliwa extra vergine, czarny pieprz.
- Rola oliwy: około 50 ml w cieście i 30 ml na blasze, gdzie oliwa smaży spód placka.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa toskańska oliwa z Frantoio i Leccino, bez dominującej goryczy.
- Czas przygotowania: 10 minut pracy, co najmniej 4 godziny odpoczynku ciasta i 20–25 minut pieczenia.
- Poziom trudności: łatwy, pod warunkiem że piekarnik osiąga co najmniej 250°C.
Spis treści
Skąd się wzięło
Placki z mąki z ciecierzycy piecze się wzdłuż całego wybrzeża Morza Liguryjskiego i Tyrreńskiego, od Nicei po Toskanię. Ciecierzyca była tania, dobrze się przechowywała i dawała mąkę, z której bez drożdży i bez pszenicy dało się upiec sycące jedzenie. W portowych miastach placek sprzedawano na ulicy, prosto z wielkich miedzianych blach, i jadano na stojąco, w przerwie w pracy.
Pochodzenie dania opisuje popularna legenda o bitwie pod Melorią z 1284 roku, w której flota genueńska pokonała pizańską. Według opowieści na statku wiozącym jeńców podczas sztormu rozbiły się beczki z oliwą i worki z mąką z ciecierzycy, które wymieszały się z morską wodą; jeńcy, nie mając innego jedzenia, wysuszyli tę papkę na słońcu i odkryli jej smak. Bitwa jest faktem, historia z plackiem już nie: to anegdota opowiadana zarówno w Genui, jak i w Pizie, każde z miast przypisuje sobie rolę wynalazcy.
Pewniejsza jest historia nowsza. W XIX i XX wieku cecina stała się w Pizie i Livorno codziennym jedzeniem robotników i portowców. W Livorno powstał zwyczaj jedzenia torty w kanapce, nazywanej cinque e cinque, czyli „pięć i pięć”. Nazwa pochodzi od dawnej ceny: pięć drobnych monet za chleb i pięć za kawałek torty; różne rodziny podają różne nominały, ale sens pozostaje ten sam.
W wielu pizzeriach Pizy i Livorno cecinę piecze się w osobnych, płaskich blachach z cynowanej miedzi, w tym samym piecu opalanym drewnem co pizzę, i sprzedaje na kawałki, na wagę lub obok pizzy.
Jeden placek, wiele nazw
Ten sam przepis zmienia nazwę co kilkadziesiąt kilometrów wzdłuż wybrzeża. Różnice w proporcjach są niewielkie, różnice w tradycji podania większe.
| Miejsce | Nazwa | Jak się podaje |
|---|---|---|
| Livorno | torta, torta di ceci | w kanapce cinque e cinque, z dużą ilością pieprzu |
| Piza, Lukka, Wersylia | cecina | na kawałki, na gorąco, często w pizzerii |
| Massa i Carrara | calda calda | prosto z pieca, na gorąco |
| Genua i Liguria | farinata (fainâ) | z pieprzem, czasem z rozmarynem lub cebulą |
| Sassari na Sardynii | fainè | także z cebulą, kiełbasą lub sardelami |
| Nicea | socca | w rożku z papieru, z pieprzem |
W tym samym duchu powstały inne dania z mąki z ciecierzycy: sycylijskie panelle, smażone placuszki podawane w bułce, oraz liguryjska panissa, gęsta polenta z ciecierzycy krojona i smażona w oliwie. O genueńskiej wersji placka piszemy osobno w przepisie na farinatę, a o sardyńskiej w tekście o fainè.
Składniki
Na 4 porcje:
- 250 g mąki z ciecierzycy
- 750 ml wody o temperaturze pokojowej
- 7 g soli
- 50 ml oliwy extra vergine do ciasta
- 30 ml oliwy extra vergine na blachę
- świeżo mielony czarny pieprz do smaku
Do cinque e cinque (opcjonalnie)
- 4 podłużne bułki pszenne lub 4 kawałki schiacciaty
- 100 g bakłażanów w oliwie (opcjonalnie)
Przygotowanie
-
Mąkę przesiej do dużej miski. Wodę wlewaj stopniowo, cienkim strumieniem, cały czas mieszając trzepaczką, przez około 2 minuty. Ciasto jest gotowe, gdy jest gładkie, bez grudek, i ma konsystencję rzadkiej śmietanki.
-
Dodaj sól, wymieszaj, przykryj miskę ściereczką i odstaw w temperaturze pokojowej (20–22°C) na co najmniej 4 godziny, a najlepiej na 8–12. W tym czasie mąka się uwodni, ciasto lekko zgęstnieje, a na powierzchni pojawi się piana. Po odpoczynku traci surowy, strączkowy posmak.
-
Łyżką zbierz pianę z powierzchni. Dodaj 50 ml oliwy i mieszaj trzepaczką przez minutę, aż oliwa częściowo połączy się z ciastem i przestanie pływać dużymi plamami.
-
Nagrzej piekarnik do maksymalnej temperatury, co najmniej 250°C, najlepiej 270–280°C, z grzaniem góra i dół, przez 30 minut. Kratkę ustaw na najniższym poziomie. Jeśli masz kamień do pizzy, połóż na nim blachę, bo kamień oddaje dużo ciepła od spodu.
-
Do płaskiej, metalowej blachy o powierzchni około 1600 cm² (standardowa blacha piekarnika albo dwie okrągłe formy o średnicy 32 cm) wlej 30 ml oliwy i rozprowadź ją pędzlem po dnie. Wstaw blachę do piekarnika na 3–4 minuty. Oliwa jest gotowa, gdy faluje na powierzchni i pachnie, ale jeszcze nie dymi.
-
Wyjmij blachę, postaw na płaskiej powierzchni i szybko wlej ciasto, które powinno utworzyć warstwę grubości 5–6 mm. Zamieszaj delikatnie drewnianą łopatką, żeby oliwa z dna wypłynęła na brzegi i częściowo przemieszała się z ciastem. Na brzegach ciasto powinno zaskwierczeć.
-
Wstaw blachę na najniższy poziom piekarnika i piecz 15–20 minut. Placek jest upieczony, gdy brzegi są ciemnobrązowe i odchodzą od blachy, a wierzch jest ścięty i złoty, z drobnymi pęknięciami. Na koniec przestaw blachę na górny poziom albo włącz grill na 2–3 minuty, aż na powierzchni pojawią się ciemniejsze plamy.
-
Wyjmij cecinę z piekarnika i odczekaj 2 minuty, aż lekko się zetnie. Pokrój ją w prostokąty albo trójkąty szpatułką, prosto na blasze. Oprósz obficie świeżo mielonym czarnym pieprzem.
-
Podawaj natychmiast, póki jest gorąca: z wierzchu chrupiąca, w środku miękka. Do cinque e cinque przekrój bułkę, włóż do niej dwa, trzy kawałki ceciny, ewentualnie kilka plasterków bakłażana w oliwie, i jeszcze raz popieprz.
Jaka oliwa
Oliwa w cecinie pełni dwie różne funkcje. Ta w cieście, około 50 ml, zmiękcza miąższ, nadaje mu kremowość i sprawia, że środek placka nie jest gumowaty. Ta na blasze, około 30 ml, w temperaturze powyżej 250°C dosłownie smaży spód i brzegi placka, tworząc złotą, chrupiącą skórkę. Bez wystarczającej ilości oliwy cecina przywiera do blachy i ma blady, mączny spód.
Najlepiej sprawdza się oliwa średnio owocowa, z nutą zielonego migdała, karczocha i trawy, o umiarkowanej goryczy. Mąka z ciecierzycy ma ziemisty, orzechowy smak, z którym łagodna owocowość dobrze współgra, a ostra, bardzo gorzka oliwa po upieczeniu może zostawić szorstki posmak. Dobrym wyborem jest Toscano IGP z kupażu Leccino i Frantoio albo okrągła, łagodniejsza Lucca DOP z okolic, z których pochodzi samo danie.
Liguryjczycy do farinaty używają oliw z Taggiaski, delikatnych i słodkawych, takich jak Riviera Ligure DOP; w cecinie dają one subtelniejszy, mniej zielony smak. Nie warto natomiast sięgać po oliwę rafinowaną ani po olej słonecznikowy: przy czterech składnikach brak smaku tłuszczu jest wyraźnie wyczuwalny. Z drugiej strony nie trzeba tu najdroższej oliwy z nowego zbioru, bo wysoka temperatura i tak zabierze część jej najlotniejszych aromatów.
Na co uważać
Ciasto bez odpoczynku. Mąka z ciecierzycy potrzebuje kilku godzin, żeby się uwodnić. Cecina upieczona z ciasta wymieszanego przed chwilą ma ziarnistą strukturę i wyraźny posmak surowej fasoli.
Za gruba warstwa. Placek grubszy niż 7 mm nie zdąży się upiec w środku, zanim wierzch się przypali; zostaje gumowaty i mokry. Jeśli blacha jest za mała, upiecz dwa placki jeden po drugim.
Za zimny piekarnik. Przy 200°C cecina się suszy zamiast piec: wierzch jest blady, spód miękki, a całość twardnieje. Domowy piekarnik trzeba rozgrzać do maksimum przez pełne pół godziny.
Dymiąca oliwa na blasze. Oliwa pozostawiona w rozgrzanym piekarniku na 10 minut zaczyna dymić i nabiera gryzącego, przypalonego smaku. Wystarczą 3–4 minuty, aż zacznie falować.
Grudki w cieście. Woda wlana do mąki naraz tworzy grudki, które w upieczonym placku są suche i mączne. Wlewaj wodę stopniowo i mieszaj trzepaczką; w razie potrzeby przecedź ciasto przez sito.
Warianty
Najprostszym urozmaiceniem jest gałązka rozmarynu: igiełki rozsypuje się po wierzchu tuż po wlaniu ciasta do blachy. Popularne są też wersje z cienko pokrojoną cebulą, młodymi karczochami albo plasterkami cukinii ułożonymi na cieście, zanim trafi do pieca.
W Pizie i Livorno cecinę często je się w kanapce nie tylko z bułką, lecz także w kawałku schiacciaty, co daje podwójną porcję oliwy. Przepis na toskański płaski chleb z oliwą znajdziesz w tekście o schiacciacie all’olio.
W domu można upiec cecinę na żeliwnej patelni o średnicy 28–30 cm, porcjami, po około 350 ml ciasta na raz. Żeliwo dobrze trzyma ciepło i daje bardzo chrupiący spód, a pierwszy placek pokazuje, czy grubość i czas są właściwe.
Do stołu
Cecina to jedzenie uliczne i przekąska, a nie dodatek do obiadu. W Toskanii zamawia się ją w pizzerii przed pizzą albo zamiast niej, kupuje na kawałki w piekarni lub w torterii i je od razu, palcami. Dobrze sprawdza się jako przystawka na spotkanie, podana prosto z piekarnika na desce. W Livorno kawałek torty bywa wstępem do większego obiadu, na przykład do cacciucco.
Do picia pasuje zimne piwo, lekkie białe wino z wybrzeża, na przykład Vermentino, albo musujące wino. Taniczne czerwone wina gorzej współgrają z ciecierzycą.
Cecina jest najlepsza w ciągu kilkunastu minut od wyjęcia z pieca. Resztki można przechowywać w lodówce do następnego dnia i odgrzać w piekarniku nagrzanym do 230°C przez 4–5 minut, ale placek nie odzyska pełnej chrupkości. Ciasto można przygotować wieczorem i piec następnego dnia; w lodówce wytrzyma 24 godziny, trzeba je tylko wyjąć godzinę przed pieczeniem i dobrze wymieszać.
Pytania i odpowiedzi
Czym różni się cecina od farinaty?
Cecina i farinata to praktycznie ten sam placek z mąki z ciecierzycy, wody, soli i oliwy. Cecina to nazwa toskańska, używana w Pizie i okolicach, a farinata genueńska. Różnice dotyczą głównie szczegółów: proporcji oliwy, grubości i typowych dodatków.
Co to jest cinque e cinque?
Cinque e cinque to livorneńska kanapka z bułki lub schiacciaty wypełnionej gorącą tortą z ciecierzycy i dużą ilością pieprzu. Nazwa oznacza „pięć i pięć” i pochodzi od dawnej ceny: pięć monet za chleb i pięć za tortę. Bywa wzbogacana bakłażanem w oliwie.
Jaka jest proporcja mąki z ciecierzycy do wody?
Klasyczna proporcja to 1 część mąki na 3 części wody, czyli na przykład 250 g mąki i 750 ml wody. Do tego około 7 g soli i 80 ml oliwy łącznie. Ciasto powinno mieć konsystencję rzadkiej śmietanki.
Dlaczego ciasto na cecinę musi odpoczywać?
Ciasto na cecinę musi odpoczywać, bo mąka z ciecierzycy potrzebuje kilku godzin, żeby się uwodnić i stracić surowy, strączkowy posmak. Minimum to 4 godziny, najlepiej 8–12. Bez odpoczynku placek jest ziarnisty.
Jaka oliwa do ceciny?
Do ceciny najlepsza jest średnio owocowa oliwa extra vergine, na przykład Toscano IGP lub Lucca DOP z Frantoio i Leccino. Potrzeba około 50 ml do ciasta i 30 ml na blachę. Bardzo gorzka oliwa może po upieczeniu zostawić szorstki posmak.
Czy cecinę można upiec w domowym piekarniku?
Tak, cecinę można upiec w domowym piekarniku nagrzanym do maksimum, co najmniej 250°C, na najniższym poziomie. Pieczenie trwa 15–20 minut plus 2–3 minuty pod grillem. Pomaga kamień do pizzy albo żeliwna patelnia.
Czy cecina jest bezglutenowa?
Cecina z samej mąki z ciecierzycy, wody, soli i oliwy nie zawiera glutenu. Osoby na diecie bezglutenowej powinny jednak sprawdzić, czy mąka nie była przetwarzana razem z pszenicą. Kanapka cinque e cinque z pszenną bułką oczywiście gluten zawiera.
