Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Cresciole con i ciccioli: umbryjskie placki ze skwarkami i pecorino

Cresciole con i ciccioli z Umbrii: małe placki z mąki, jajek, pecorino, oliwy i skwarków. Przepis krok po kroku, domowe skwarki i dobór oliwy

Cresciole con i ciccioli: ilustracja

Cresciole con i ciccioli to małe umbryjskie placki z ciasta pszennego z jajkami, tartym pecorino i oliwą, w które wgniata się skwarki, czyli ciccioli. Pieczone w piekarniku albo na płycie testo, mają chrupiącą skórkę, miękki, lekko wilgotny środek i wyraźnie wieprzowy, słony smak, który równoważy owocowa oliwa.

To jedzenie zimowe, związane z dniami, gdy na umbryjskich wsiach rozbierano świnię i wytapiano smalec. Nazwa i proporcje zmieniają się od doliny do doliny: w jednych miejscowościach mówi się o cresciole, w innych o torcie albo pizzy ze skwarkami. Poniżej wersja drożdżowa, w małych krążkach, wraz z instrukcją, jak zrobić skwarki ze słoniny, gdy nie masz dostępu do włoskich ciccioli.

Przygotowanie40 min
Razem3 godz.
Trudnośćśredni
Porcje4
Oliwaśrednio owocowa umbryjska, np. kupaż Frantoio i Leccino; do skropienia intensywna Moraiolo

W skrócie

  • Region: Umbria, wiejska kuchnia zimowa od doliny Tybru po Valnerinę.
  • Główne składniki: mąka pszenna, jajka, pecorino, skwarki wieprzowe, oliwa extra vergine, drożdże.
  • Rola oliwy: tłuszcz w cieście, który zmiękcza miąższ, oraz oliwa do posmarowania i skropienia gorących placków.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa umbryjska do ciasta, intensywna Moraiolo do skropienia.
  • Czas przygotowania: 40 minut pracy, około 3 godzin razem z wyrastaniem; domowe skwarki to dodatkowe 50 minut.
  • Poziom trudności: średni, głównie ze względu na pracę z tłustym ciastem.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Ciccioli po polsku, czyli skwarki do ciasta
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Słowo crescia oznacza w Umbrii i w Marche płaski placek, a cresciola to jego zdrobnienie: mały placek, który mieści się w dłoni. Etymologia jest prosta i wiąże się z czasownikiem crescere, rosnąć, choć część crescii piecze się zupełnie bez spulchniaczy. Ciccioli to z kolei skwarki, które zostają po wytopieniu smalcu z wieprzowej słoniny i tłuszczu.

W środkowych Włoszech świniobicie odbywało się w najzimniejszych tygodniach, zwykle w grudniu i styczniu, gdy mięso i wędliny nie psuły się przy obróbce. Umbria ma w tej dziedzinie szczególną pozycję: od nazwy miasteczka Norcia pochodzi włoskie słowo norcino, czyli rzeźnik i masarz od wieprzowiny, a norcineria to sklep z wędlinami. Wędrowni masarze z Norcii przez wieki pracowali w całych środkowych Włoszech, łącznie z Rzymem.

Przy wytapianiu smalcu zostawały skwarki: część jedzono od razu z chlebem, część prasowano i przechowywano, a resztę wgniatano w ciasto. Placki ze skwarkami piekło się w dni świniobicia i przez kilka tygodni później, gdy w spiżarni był zapas ciccioli. W gospodarstwach wśród gajów do ciasta dodawano też oliwę, bo smalec był cenny i przeznaczony na cały rok, a oliwy w grudniu, tuż po tłoczeniu, było pod dostatkiem.

Nie ma jednego kanonicznego przepisu na cresciole. Jedne rodziny dodają jajka i ser, inne robią proste ciasto chlebowe ze skwarkami, jeszcze inne pieką duży placek i kroją go na kawałki. Wersja z jajkami, pecorino i oliwą, opisana poniżej, jest bogatsza i bardziej odświętna, ale wszystkie łączy jedno: placek ma być tłusty, słony i jedzony na ciepło.

Ciccioli po polsku, czyli skwarki do ciasta

Włoskie ciccioli z Umbrii są zwykle luźne i chrupiące, a nie prasowane w bloki jak w Emilii. W Polsce najbliższe są domowe skwarki ze słoniny wieprzowej, bez skóry. Skwarki z boczku też się nadają, ale są bardziej mięsne, a po upieczeniu twardsze; skwarki gotowe ze sklepu bywają przesuszone i mocno solone, więc trzeba je spróbować przed dodaniem.

Z 600 g słoniny wyjdzie około 150 g skwarek i ponad 350 ml smalcu, który możesz przechować w lodówce do pieczenia ziemniaków. Słoninę kroisz w kostkę 1 cm, wkładasz do garnka z grubym dnem z 50 ml wody i wytapiasz na małym ogniu przez 40–50 minut, mieszając co kilka minut. Skwarki są gotowe, gdy są złote, suche i chrupiące, a tłuszcz pod nimi jest przejrzysty i przestaje się pienić.

Składniki

Na 4 porcje:

Na ciasto (12 placków po 9–10 cm)

  • 500 g mąki pszennej typ 550 lub włoskiej typ 0
  • 12 g świeżych drożdży (albo 4 g suszonych)
  • 170 ml letniej wody lub mleka (ok. 35°C)
  • 2 jajka w rozmiarze M, w temperaturze pokojowej
  • 60 g startego dojrzałego pecorino
  • 60 ml oliwy extra vergine
  • 150 g skwarek (ciccioli), drobno posiekanych
  • 7 g soli
  • 2 g świeżo mielonego czarnego pieprzu

Do pieczenia i podania

  • 20 ml oliwy do posmarowania placków
  • 30 ml intensywnej oliwy do skropienia na gorąco
  • sól w płatkach do smaku

Przygotowanie

  1. Jeśli robisz skwarki sam, wytop je ze słoniny według opisu powyżej, odsącz na papierze i ostudź do temperatury pokojowej. Posiekaj je nożem na kawałki wielkości 3–5 mm; są gotowe do ciasta, gdy nie są już tłuste w dotyku i nie zostawiają kałuży tłuszczu na desce.
  2. Rozpuść drożdże w letniej wodzie lub mleku i odstaw na 5–10 minut. Zaczyn jest gotowy, gdy na powierzchni pojawi się drobna pianka, a płyn zacznie pachnieć drożdżami.
  3. W misce wymieszaj mąkę, sól, pieprz i pecorino. Dodaj jajka, zaczyn i 60 ml oliwy, a potem wyrabiaj ręcznie 10 minut lub mikserem z hakiem 6–7 minut na średnich obrotach, aż ciasto będzie gładkie, elastyczne i lekko lepkie, ale odchodzące od ścianek miski.
  4. Dodaj skwarki i wyrabiaj jeszcze 1–2 minuty, tylko do ich równego rozprowadzenia. Ciasto jest gotowe, gdy skwarki są widoczne w całej masie, a powierzchnia lekko błyszczy od tłuszczu, ale nie jest mokra.
  5. Przełóż ciasto do miski posmarowanej oliwą, przykryj i odstaw do wyrośnięcia na 1,5 godziny w temperaturze 24–26°C. Ciasto jest gotowe, gdy podwoi objętość, a dołek zrobiony palcem wypełnia się powoli.
  6. Podziel ciasto na 12 kawałków po około 85 g, uformuj kule, a potem spłaszcz je dłonią w krążki o średnicy 9–10 cm i grubości 1,5 cm. Ułóż je na blasze wyłożonej papierem, nakłuj widelcem i zostaw pod ściereczką na 30 minut; placki są gotowe do pieczenia, gdy wyraźnie napuchną.
  7. Nagrzej piekarnik do 200°C z grzaniem góra-dół. Posmaruj placki pędzlem 20 ml oliwy i piecz na środkowym poziomie 18–22 minuty, aż będą złote z wierzchu, spód zbrązowieje, a po postukaniu w spód usłyszysz głuchy dźwięk.
  8. Jeśli pieczesz na testo lub ciężkiej żeliwnej patelni, rozgrzej ją na średnim ogniu do około 180–200°C i piecz placki po 5–6 minut z każdej strony, pod przykryciem. Są gotowe, gdy obie strony są złotobrązowe, a boki przestają być lepkie po naciśnięciu.
  9. Gorące placki od razu skrop intensywną oliwą, po pół łyżeczki na każdy, i posyp szczyptą soli w płatkach. Odstaw je na kratkę na 10 minut: miąższ jest wtedy już stabilny, a oliwa wsiąknięta w skórkę, która nie mięknie.
Oliwa w cieście ze skwarkami nie jest tłuszczem dla zasady: trzyma miękki miąższ i goryczką tnie ciężar wieprzowiny.

Jaka oliwa

W cieście ze skwarkami oliwa pełni rolę technologiczną. 60 ml na 500 g mąki otula gluten i sprawia, że miąższ pozostaje miękki i wilgotny, a nie zbity, mimo dużej ilości sera i skwarek. Smalec dałby podobną miękkość, ale oliwa daje lżejszą, mniej mdłą strukturę i dodaje owocowej nuty, która przy wieprzowinie jest bardzo potrzebna.

Do ciasta wybierz średnio owocową oliwę umbryjską, na przykład kupaż z przewagą odmiany Frantoio i Leccino. W piekarniku część aromatów i tak zniknie, więc nie ma potrzeby używania najdroższej butelki, ale oliwa musi być świeża: zjełczały tłuszcz w połączeniu ze skwarkami daje ciężki, nieprzyjemny posmak. Butelkę trzymaj w ciemnym, chłodnym miejscu, zgodnie z zasadami opisanymi w tekście o przechowywaniu oliwy.

Na skropienie gorących placków sięgnij po coś mocniejszego: intensywną oliwę z Moraiolo, najlepiej z ostatniego tłoczenia. Jej gorycz i ostrość działają jak kwas w sałatce: przecinają tłustość wieprzowiny i sera. W grudniu, gdy w Umbrii są skwarki i jest nowa oliwa, to połączenie pojawia się na stołach naturalnie. Jeśli kupujesz oliwę z oznaczeniem, szukaj Umbria DOP, a szerszy obraz regionalnych stylów znajdziesz w przewodniku oliwa z Umbrii.

Zastosowanie Ilość Rodzaj oliwy
Ciasto 60 ml średnio owocowa, Frantoio i Leccino
Miska do wyrastania 1 łyżeczka dowolna extra vergine
Posmarowanie przed pieczeniem 20 ml średnio owocowa
Skropienie na gorąco 30 ml intensywna, Moraiolo lub olio nuovo

Na co uważać

Gorące skwarki w cieście. Skwarki prosto z garnka oddają tłuszcz i ciepło, które roztapiają strukturę ciasta i zabijają część drożdży. Ciasto robi się wtedy tłuste, rozlewa się i słabo rośnie. Skwarki muszą być odsączone i zimne.

Za dużo soli. Skwarki są solone, pecorino jest słone, a do tego dochodzi sól w cieście i na wierzchu. Zanim dodasz pełne 7 g soli, spróbuj skwarek: jeśli są wyraźnie słone, zmniejsz sól w cieście do 4–5 g. Przesolonych placków nie da się już uratować.

Skwarki dodane za wcześnie. Twarde kawałki wyrabiane razem z ciastem od początku przecinają siatkę glutenu, która nie może się prawidłowo rozwinąć. Placki są wtedy płaskie i zbite. Dodaj skwarki na ostatnie 1–2 minuty wyrabiania.

Za gorący piekarnik. Przy 230–250°C ser i skwarki na powierzchni przypalają się, zanim środek placka zdąży się upiec, i zostawiają gorzki posmak spalenizny. Trzymaj się 200°C, a jeśli twój piekarnik grzeje mocno, przestaw blachę piętro niżej.

Ciasto wyrastające w gorącym miejscu. Na kaloryferze lub w piekarniku nagrzanym ponad 35°C tłuszcz z sera i skwarek mięknie i wypływa, a drożdże pracują za szybko. Ciasto wyrośnie, ale opadnie przy formowaniu. Lepiej wydłużyć wyrastanie w 24–26°C niż je przyspieszać.

Warianty

Najprostsza wersja nie ma jajek ani sera: to kawałek zwykłego ciasta chlebowego na zakwasie lub drożdżach, w który wgniata się skwarki i odrobinę oliwy, a potem piecze jako jeden duży placek. Tak robiono w dni pieczenia chleba, gdy z każdej porcji ciasta odkładano trochę na placki dla dzieci. Spotyka się też wersję bez drożdży, ze skwarkami wgniecionymi w ciasto na tortę al testo, pieczoną na płycie.

W wielu domach dodaje się zioła: igiełki rozmarynu, nasiona kopru włoskiego albo odrobinę skórki z cytryny. Pecorino bywa zastępowane parmezanem, a część mąki pszennej mąką kukurydzianą, co daje bardziej kruchy, żółty placek. Podobne placki ze skwarkami pieką też w sąsiedniej Toskanii, gdzie nazywa się je inaczej, ale technika jest niemal identyczna.

W polskiej kuchni możesz zrobić cresciole ze skwarek z boczku wędzonego, co da wyraźny dymny posmak, niezgodny z umbryjskim oryginałem, ale bardzo smaczny. Dobrym zamiennikiem pecorino jest każdy twardy, dojrzewający ser owczy, a ciekawym dodatkiem kilka listków szałwii posiekanych z ciastem.

Do stołu

Cresciole podaje się na ciepło lub letnie, jako przekąskę do wina, z deską wędlin i serów albo jako dodatek do zupy. Na 4 osoby 12 placków wystarczy na przystawkę z zapasem albo na lekką kolację z sałatką. Dobrze pasuje do nich świeża, kwaskowa sałatka, na przykład insalata di farro z warzywami, która równoważy tłustość placków.

Do picia wybierz młode czerwone wino z Umbrii, takie jak Rosso di Montefalco albo vino novello, którego kwasowość radzi sobie z tłuszczem. Z białych sprawdzi się Grechetto, a z bezalkoholowych woda gazowana z cytryną. Zimą cresciole podaje się też do pierwszej degustacji nowej oliwy, obok bruschetty z olio nuovo.

Placki zachowują świeżość przez 2 dni w papierowej torbie lub lnianej ściereczce. Odgrzewaj je w piekarniku w 160°C przez 5–6 minut; w mikrofalówce gumowacieją. Upieczone i ostudzone możesz zamrozić na miesiąc i odgrzewać z zamrożonych w 170°C przez 10–12 minut. Ciasto można też wyrobić wieczorem, dać mu wyrastać w lodówce przez noc i rano tylko uformować i upiec.

Pytania i odpowiedzi

Czym są ciccioli?

Ciccioli to skwarki, które zostają po wytopieniu smalcu z wieprzowej słoniny i tłuszczu. W Umbrii są zwykle luźne i chrupiące, a w niektórych regionach Włoch prasuje się je w bloki. Je się je z chlebem albo wgniata w ciasto na placki.

Czym zastąpić ciccioli w Polsce?

Najlepszym zamiennikiem są domowe skwarki ze słoniny bez skóry, wytopione na małym ogniu do złotego koloru. Z 600 g słoniny uzyskasz około 150 g skwarek, czyli porcję na ten przepis. Skwarki z boczku też się nadają, ale są bardziej mięsiste i twardsze po upieczeniu.

Czy cresciole można upiec bez drożdży?

Tak, istnieją wersje bez drożdży, pieczone na płycie testo jak torta al testo, z ciasta spulchnionego sodą. Placki są wtedy niższe, bardziej zwarte i chrupiące. Wersja drożdżowa jest bardziej puszysta i lepiej znosi odgrzewanie.

Dlaczego do ciasta ze skwarkami dodaje się jeszcze oliwę?

Oliwa sprawia, że miąższ jest miękki i wilgotny mimo dużej ilości sera i skwarek, a jej owocowy smak równoważy wieprzowy tłuszcz. Smalec dałby podobną miękkość, ale cięższy smak. W Umbrii, gdzie świniobicie przypada w czasie tłoczenia, oba tłuszcze zawsze były pod ręką.

Jak długo cresciole zachowują świeżość?

Upieczone cresciole zachowują świeżość przez 2 dni w papierowej torbie lub lnianej ściereczce. Przed podaniem odgrzej je w piekarniku w 160°C przez 5–6 minut. W zamrażarce można je przechowywać do miesiąca.

Czy cresciole to to samo co torta al testo?

Nie, choć oba placki pochodzą z tej samej tradycji. Torta al testo to duży, niedrożdżowy placek z mąki, wody, sody i oliwy, który się rozcina i nadziewa. Cresciole są małe, zwykle drożdżowe i mają skwarki oraz ser w samym cieście.

Jakie wino podać do cresciole ze skwarkami?

Najlepiej młode czerwone wino o dobrej kwasowości, na przykład umbryjskie Rosso di Montefalco lub vino novello. Kwasowość i umiarkowane taniny dobrze radzą sobie z tłustością skwarek i sera. Z białych pasuje Grechetto.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu