Cresciole con i ciccioli to małe umbryjskie placki z ciasta pszennego z jajkami, tartym pecorino i oliwą, w które wgniata się skwarki, czyli ciccioli. Pieczone w piekarniku albo na płycie testo, mają chrupiącą skórkę, miękki, lekko wilgotny środek i wyraźnie wieprzowy, słony smak, który równoważy owocowa oliwa.
To jedzenie zimowe, związane z dniami, gdy na umbryjskich wsiach rozbierano świnię i wytapiano smalec. Nazwa i proporcje zmieniają się od doliny do doliny: w jednych miejscowościach mówi się o cresciole, w innych o torcie albo pizzy ze skwarkami. Poniżej wersja drożdżowa, w małych krążkach, wraz z instrukcją, jak zrobić skwarki ze słoniny, gdy nie masz dostępu do włoskich ciccioli.
W skrócie
- Region: Umbria, wiejska kuchnia zimowa od doliny Tybru po Valnerinę.
- Główne składniki: mąka pszenna, jajka, pecorino, skwarki wieprzowe, oliwa extra vergine, drożdże.
- Rola oliwy: tłuszcz w cieście, który zmiękcza miąższ, oraz oliwa do posmarowania i skropienia gorących placków.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa umbryjska do ciasta, intensywna Moraiolo do skropienia.
- Czas przygotowania: 40 minut pracy, około 3 godzin razem z wyrastaniem; domowe skwarki to dodatkowe 50 minut.
- Poziom trudności: średni, głównie ze względu na pracę z tłustym ciastem.
Spis treści
Skąd się wzięło
Słowo crescia oznacza w Umbrii i w Marche płaski placek, a cresciola to jego zdrobnienie: mały placek, który mieści się w dłoni. Etymologia jest prosta i wiąże się z czasownikiem crescere, rosnąć, choć część crescii piecze się zupełnie bez spulchniaczy. Ciccioli to z kolei skwarki, które zostają po wytopieniu smalcu z wieprzowej słoniny i tłuszczu.
W środkowych Włoszech świniobicie odbywało się w najzimniejszych tygodniach, zwykle w grudniu i styczniu, gdy mięso i wędliny nie psuły się przy obróbce. Umbria ma w tej dziedzinie szczególną pozycję: od nazwy miasteczka Norcia pochodzi włoskie słowo norcino, czyli rzeźnik i masarz od wieprzowiny, a norcineria to sklep z wędlinami. Wędrowni masarze z Norcii przez wieki pracowali w całych środkowych Włoszech, łącznie z Rzymem.
Przy wytapianiu smalcu zostawały skwarki: część jedzono od razu z chlebem, część prasowano i przechowywano, a resztę wgniatano w ciasto. Placki ze skwarkami piekło się w dni świniobicia i przez kilka tygodni później, gdy w spiżarni był zapas ciccioli. W gospodarstwach wśród gajów do ciasta dodawano też oliwę, bo smalec był cenny i przeznaczony na cały rok, a oliwy w grudniu, tuż po tłoczeniu, było pod dostatkiem.
Nie ma jednego kanonicznego przepisu na cresciole. Jedne rodziny dodają jajka i ser, inne robią proste ciasto chlebowe ze skwarkami, jeszcze inne pieką duży placek i kroją go na kawałki. Wersja z jajkami, pecorino i oliwą, opisana poniżej, jest bogatsza i bardziej odświętna, ale wszystkie łączy jedno: placek ma być tłusty, słony i jedzony na ciepło.
Ciccioli po polsku, czyli skwarki do ciasta
Włoskie ciccioli z Umbrii są zwykle luźne i chrupiące, a nie prasowane w bloki jak w Emilii. W Polsce najbliższe są domowe skwarki ze słoniny wieprzowej, bez skóry. Skwarki z boczku też się nadają, ale są bardziej mięsne, a po upieczeniu twardsze; skwarki gotowe ze sklepu bywają przesuszone i mocno solone, więc trzeba je spróbować przed dodaniem.
Z 600 g słoniny wyjdzie około 150 g skwarek i ponad 350 ml smalcu, który możesz przechować w lodówce do pieczenia ziemniaków. Słoninę kroisz w kostkę 1 cm, wkładasz do garnka z grubym dnem z 50 ml wody i wytapiasz na małym ogniu przez 40–50 minut, mieszając co kilka minut. Skwarki są gotowe, gdy są złote, suche i chrupiące, a tłuszcz pod nimi jest przejrzysty i przestaje się pienić.
Składniki
Na 4 porcje:
Na ciasto (12 placków po 9–10 cm)
- 500 g mąki pszennej typ 550 lub włoskiej typ 0
- 12 g świeżych drożdży (albo 4 g suszonych)
- 170 ml letniej wody lub mleka (ok. 35°C)
- 2 jajka w rozmiarze M, w temperaturze pokojowej
- 60 g startego dojrzałego pecorino
- 60 ml oliwy extra vergine
- 150 g skwarek (ciccioli), drobno posiekanych
- 7 g soli
- 2 g świeżo mielonego czarnego pieprzu
Do pieczenia i podania
- 20 ml oliwy do posmarowania placków
- 30 ml intensywnej oliwy do skropienia na gorąco
- sól w płatkach do smaku
Przygotowanie
- Jeśli robisz skwarki sam, wytop je ze słoniny według opisu powyżej, odsącz na papierze i ostudź do temperatury pokojowej. Posiekaj je nożem na kawałki wielkości 3–5 mm; są gotowe do ciasta, gdy nie są już tłuste w dotyku i nie zostawiają kałuży tłuszczu na desce.
- Rozpuść drożdże w letniej wodzie lub mleku i odstaw na 5–10 minut. Zaczyn jest gotowy, gdy na powierzchni pojawi się drobna pianka, a płyn zacznie pachnieć drożdżami.
- W misce wymieszaj mąkę, sól, pieprz i pecorino. Dodaj jajka, zaczyn i 60 ml oliwy, a potem wyrabiaj ręcznie 10 minut lub mikserem z hakiem 6–7 minut na średnich obrotach, aż ciasto będzie gładkie, elastyczne i lekko lepkie, ale odchodzące od ścianek miski.
- Dodaj skwarki i wyrabiaj jeszcze 1–2 minuty, tylko do ich równego rozprowadzenia. Ciasto jest gotowe, gdy skwarki są widoczne w całej masie, a powierzchnia lekko błyszczy od tłuszczu, ale nie jest mokra.
- Przełóż ciasto do miski posmarowanej oliwą, przykryj i odstaw do wyrośnięcia na 1,5 godziny w temperaturze 24–26°C. Ciasto jest gotowe, gdy podwoi objętość, a dołek zrobiony palcem wypełnia się powoli.
- Podziel ciasto na 12 kawałków po około 85 g, uformuj kule, a potem spłaszcz je dłonią w krążki o średnicy 9–10 cm i grubości 1,5 cm. Ułóż je na blasze wyłożonej papierem, nakłuj widelcem i zostaw pod ściereczką na 30 minut; placki są gotowe do pieczenia, gdy wyraźnie napuchną.
- Nagrzej piekarnik do 200°C z grzaniem góra-dół. Posmaruj placki pędzlem 20 ml oliwy i piecz na środkowym poziomie 18–22 minuty, aż będą złote z wierzchu, spód zbrązowieje, a po postukaniu w spód usłyszysz głuchy dźwięk.
- Jeśli pieczesz na testo lub ciężkiej żeliwnej patelni, rozgrzej ją na średnim ogniu do około 180–200°C i piecz placki po 5–6 minut z każdej strony, pod przykryciem. Są gotowe, gdy obie strony są złotobrązowe, a boki przestają być lepkie po naciśnięciu.
- Gorące placki od razu skrop intensywną oliwą, po pół łyżeczki na każdy, i posyp szczyptą soli w płatkach. Odstaw je na kratkę na 10 minut: miąższ jest wtedy już stabilny, a oliwa wsiąknięta w skórkę, która nie mięknie.
Jaka oliwa
W cieście ze skwarkami oliwa pełni rolę technologiczną. 60 ml na 500 g mąki otula gluten i sprawia, że miąższ pozostaje miękki i wilgotny, a nie zbity, mimo dużej ilości sera i skwarek. Smalec dałby podobną miękkość, ale oliwa daje lżejszą, mniej mdłą strukturę i dodaje owocowej nuty, która przy wieprzowinie jest bardzo potrzebna.
Do ciasta wybierz średnio owocową oliwę umbryjską, na przykład kupaż z przewagą odmiany Frantoio i Leccino. W piekarniku część aromatów i tak zniknie, więc nie ma potrzeby używania najdroższej butelki, ale oliwa musi być świeża: zjełczały tłuszcz w połączeniu ze skwarkami daje ciężki, nieprzyjemny posmak. Butelkę trzymaj w ciemnym, chłodnym miejscu, zgodnie z zasadami opisanymi w tekście o przechowywaniu oliwy.
Na skropienie gorących placków sięgnij po coś mocniejszego: intensywną oliwę z Moraiolo, najlepiej z ostatniego tłoczenia. Jej gorycz i ostrość działają jak kwas w sałatce: przecinają tłustość wieprzowiny i sera. W grudniu, gdy w Umbrii są skwarki i jest nowa oliwa, to połączenie pojawia się na stołach naturalnie. Jeśli kupujesz oliwę z oznaczeniem, szukaj Umbria DOP, a szerszy obraz regionalnych stylów znajdziesz w przewodniku oliwa z Umbrii.
| Zastosowanie | Ilość | Rodzaj oliwy |
|---|---|---|
| Ciasto | 60 ml | średnio owocowa, Frantoio i Leccino |
| Miska do wyrastania | 1 łyżeczka | dowolna extra vergine |
| Posmarowanie przed pieczeniem | 20 ml | średnio owocowa |
| Skropienie na gorąco | 30 ml | intensywna, Moraiolo lub olio nuovo |
Na co uważać
Gorące skwarki w cieście. Skwarki prosto z garnka oddają tłuszcz i ciepło, które roztapiają strukturę ciasta i zabijają część drożdży. Ciasto robi się wtedy tłuste, rozlewa się i słabo rośnie. Skwarki muszą być odsączone i zimne.
Za dużo soli. Skwarki są solone, pecorino jest słone, a do tego dochodzi sól w cieście i na wierzchu. Zanim dodasz pełne 7 g soli, spróbuj skwarek: jeśli są wyraźnie słone, zmniejsz sól w cieście do 4–5 g. Przesolonych placków nie da się już uratować.
Skwarki dodane za wcześnie. Twarde kawałki wyrabiane razem z ciastem od początku przecinają siatkę glutenu, która nie może się prawidłowo rozwinąć. Placki są wtedy płaskie i zbite. Dodaj skwarki na ostatnie 1–2 minuty wyrabiania.
Za gorący piekarnik. Przy 230–250°C ser i skwarki na powierzchni przypalają się, zanim środek placka zdąży się upiec, i zostawiają gorzki posmak spalenizny. Trzymaj się 200°C, a jeśli twój piekarnik grzeje mocno, przestaw blachę piętro niżej.
Ciasto wyrastające w gorącym miejscu. Na kaloryferze lub w piekarniku nagrzanym ponad 35°C tłuszcz z sera i skwarek mięknie i wypływa, a drożdże pracują za szybko. Ciasto wyrośnie, ale opadnie przy formowaniu. Lepiej wydłużyć wyrastanie w 24–26°C niż je przyspieszać.
Warianty
Najprostsza wersja nie ma jajek ani sera: to kawałek zwykłego ciasta chlebowego na zakwasie lub drożdżach, w który wgniata się skwarki i odrobinę oliwy, a potem piecze jako jeden duży placek. Tak robiono w dni pieczenia chleba, gdy z każdej porcji ciasta odkładano trochę na placki dla dzieci. Spotyka się też wersję bez drożdży, ze skwarkami wgniecionymi w ciasto na tortę al testo, pieczoną na płycie.
W wielu domach dodaje się zioła: igiełki rozmarynu, nasiona kopru włoskiego albo odrobinę skórki z cytryny. Pecorino bywa zastępowane parmezanem, a część mąki pszennej mąką kukurydzianą, co daje bardziej kruchy, żółty placek. Podobne placki ze skwarkami pieką też w sąsiedniej Toskanii, gdzie nazywa się je inaczej, ale technika jest niemal identyczna.
W polskiej kuchni możesz zrobić cresciole ze skwarek z boczku wędzonego, co da wyraźny dymny posmak, niezgodny z umbryjskim oryginałem, ale bardzo smaczny. Dobrym zamiennikiem pecorino jest każdy twardy, dojrzewający ser owczy, a ciekawym dodatkiem kilka listków szałwii posiekanych z ciastem.
Do stołu
Cresciole podaje się na ciepło lub letnie, jako przekąskę do wina, z deską wędlin i serów albo jako dodatek do zupy. Na 4 osoby 12 placków wystarczy na przystawkę z zapasem albo na lekką kolację z sałatką. Dobrze pasuje do nich świeża, kwaskowa sałatka, na przykład insalata di farro z warzywami, która równoważy tłustość placków.
Do picia wybierz młode czerwone wino z Umbrii, takie jak Rosso di Montefalco albo vino novello, którego kwasowość radzi sobie z tłuszczem. Z białych sprawdzi się Grechetto, a z bezalkoholowych woda gazowana z cytryną. Zimą cresciole podaje się też do pierwszej degustacji nowej oliwy, obok bruschetty z olio nuovo.
Placki zachowują świeżość przez 2 dni w papierowej torbie lub lnianej ściereczce. Odgrzewaj je w piekarniku w 160°C przez 5–6 minut; w mikrofalówce gumowacieją. Upieczone i ostudzone możesz zamrozić na miesiąc i odgrzewać z zamrożonych w 170°C przez 10–12 minut. Ciasto można też wyrobić wieczorem, dać mu wyrastać w lodówce przez noc i rano tylko uformować i upiec.
Pytania i odpowiedzi
Czym są ciccioli?
Ciccioli to skwarki, które zostają po wytopieniu smalcu z wieprzowej słoniny i tłuszczu. W Umbrii są zwykle luźne i chrupiące, a w niektórych regionach Włoch prasuje się je w bloki. Je się je z chlebem albo wgniata w ciasto na placki.
Czym zastąpić ciccioli w Polsce?
Najlepszym zamiennikiem są domowe skwarki ze słoniny bez skóry, wytopione na małym ogniu do złotego koloru. Z 600 g słoniny uzyskasz około 150 g skwarek, czyli porcję na ten przepis. Skwarki z boczku też się nadają, ale są bardziej mięsiste i twardsze po upieczeniu.
Czy cresciole można upiec bez drożdży?
Tak, istnieją wersje bez drożdży, pieczone na płycie testo jak torta al testo, z ciasta spulchnionego sodą. Placki są wtedy niższe, bardziej zwarte i chrupiące. Wersja drożdżowa jest bardziej puszysta i lepiej znosi odgrzewanie.
Dlaczego do ciasta ze skwarkami dodaje się jeszcze oliwę?
Oliwa sprawia, że miąższ jest miękki i wilgotny mimo dużej ilości sera i skwarek, a jej owocowy smak równoważy wieprzowy tłuszcz. Smalec dałby podobną miękkość, ale cięższy smak. W Umbrii, gdzie świniobicie przypada w czasie tłoczenia, oba tłuszcze zawsze były pod ręką.
Jak długo cresciole zachowują świeżość?
Upieczone cresciole zachowują świeżość przez 2 dni w papierowej torbie lub lnianej ściereczce. Przed podaniem odgrzej je w piekarniku w 160°C przez 5–6 minut. W zamrażarce można je przechowywać do miesiąca.
Czy cresciole to to samo co torta al testo?
Nie, choć oba placki pochodzą z tej samej tradycji. Torta al testo to duży, niedrożdżowy placek z mąki, wody, sody i oliwy, który się rozcina i nadziewa. Cresciole są małe, zwykle drożdżowe i mają skwarki oraz ser w samym cieście.
Jakie wino podać do cresciole ze skwarkami?
Najlepiej młode czerwone wino o dobrej kwasowości, na przykład umbryjskie Rosso di Montefalco lub vino novello. Kwasowość i umiarkowane taniny dobrze radzą sobie z tłustością skwarek i sera. Z białych pasuje Grechetto.
